आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा
  • Marathi News
  • Article On Budhan By Prashant Pawar, Divya Marathi

बुधन बोलता है...!

7 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
मुझे सुनोगे तो दह जाओगे...

मिट्टी की कोख से निकलता है,
और फिर बुधन बोलता है।
मुझे सुनोगे तो दहल जाओगे
मै जमी जंगल में हूं।
हर घर में हो रहे दंगल मै हूं,
सोलह बरस की
बलात्कारी बच्ची मैं हूं।
मै उसके केस की लिखती
सरकारी बग्गी मैं हूं।
एक टांग से डोरी पे चलते
वह छोटे बच्चे में हूं।
उसके खेल को देखकर भीड ने फेंके
उस पैसों के टुकडे में हूं।
मै हर गन्दी बस्ती के उस कोने मैं हूं।
जहां एक नंगा बच्चा अपनी भूख मिटाने
जो ढूंढ रहा है
मै उस चावल के दाने में हूं।
जहा एक निर्दोष बेटे की लाश लटकी है
मै उस डाली में हूं।
उसके बाप के मुंह से निकली हर गंदी
गलोच गाली में हूं।
मैं चाँद के हर छिछोरेपन में हूं जो हमें
कभी ठंडक नहीं देता
मैं फिर भी मेरे बच्चों के शब्दो में हूं जो
चाँद को 'चंदा मामा' कहता।
मैं बंदूक से निकली
हर गोली की सोच में हूं।
पानी के लिए तडप रहे
'पिन्हारी काले की मौत'में हूं ।
मै नाच-गाने, नट-नटी हर कला में हूं
जो हमें रोटी कमाना सिखाता है
और मै उस माँ में भी हूं
जो अपना शरीर बेचकर
अपनी छुटकी को पढाती है।
ग्राहक को खिचती
वेश्या की हर अदा में हूं।
रात को फुट फुट कर रोती
हर बेवा में हू।
मै खिलोंने की लारी में हूं ।
मुझे चोर की नजर से देखती
हर बारी में हूं।
में बच्चे की जिद में हूं।
जुल्म की तरफ उठती हर चिख में हूं।
मै हर किताब के
हर पन्ने पर हूं जहां आग लिखा है।
मै हर अधुरे सपने में हूं
जिसकी आँख पर आगाज लिखा है।
अखबार पर तडपती
हर खबर में हूं।
'खुदा' को देख कर 'भगवान्' जो
बदले में वह कतराती हर नजर में हूं।
में जंगल की तरह
हर संसार में हूं।
मै लात में हूं, घुसे में हूं।
पुलिस की हर मार में हूं।
मै बाप की दुत्कार में हूं।
सरकार ने निकाली हर
लोटरी में हूं।
मै पुलिस की काली
कोठरी में हूं।
मै राम के वनवास में हूं ।
और सीता की सच्चाई में हूं।
मिट्टी की कोख से
निकलता है
और फिर 'बुधन' बोलता है।
मेने कहा था ना
मुझे सुनोगे तो दहल जाओगे...
वैशाख राठोडची ही कविता म्हणजे छारा समाजातील प्रत्येकाचा अस्वस्थ करणारा जळजळीत वास्तवपट. छारा समाजातील प्रत्येकाचं जगणं ‘बुधन’ या कवितेत उमटलंय. बुधन या एका नावाभोवती आता छारा समाज एकवटलाय. बुधन म्हणजे जगणं... बुधन म्हणजे नवचैतन्य... बुधन म्हणजे स्वाभिमान... बुधन म्हणजेच आयुष्य... बुधन म्हणजे अंधारयुगातून बाहेर पडण्याचा मार्ग... बुधन केवळ व्यक्ती न राहता एक विचारधारा बनली आहे.
कोण आहे हा बुधन... छारा समाजाशी त्याचा काय संबंध? बुधन पश्चिम बंगालमधील कुठल्या तरी खेड्यातला, तर छारा समाज हा गुजरातच्या अहमदाबादमध्ये साबरमती किनारी राहणारा. बुधनच्या मृत्यूला अनेक वर्षे झालेली तरीही छारा समाजाशी बुधनची नाळ आजही का जुळलेली आहे...? या दोघांमध्ये एकच गोष्ट समान होती ती म्हणजे, बुधन हा भटक्या-विमुक्तांमध्ये मोडल्या जाणा-या पश्चिम बंगालमधील ‘सबर’ समाजाचा, तर छारा हेदेखील गुजरातमधील भटक्या विमुक्तांपैकी एक... याव्यतिरिक्त बुधन आणि छारा यांच्यात तसा काहीएक संबंध नव्हता. मात्र तरीही प्रत्येक छारा स्वत:मध्ये बुधनला पाहत होता. पश्चिम बंगाल आणि गुजरात यांना बुधनच्या रूपाने जोडण्याचा हा सेतू तयार केला प्रख्यात बंगाली साहित्यिका आणि सामाजिक कार्यकर्त्या महाश्वेता देवी यांनी.

तुमची ‘लाइफस्टाइल’ ही समाजाला घातक आहे, असा आरोप ठेवत जवळपास 80 वर्षांपर्यंत छारांना कुंपणाच्या आत अडकवून ठेवले. ऊन, पाऊस, वारा या सगळ्या गोष्टी त्यांना कुंपणाच्या आत मिळत होत्या. ते हसू शकत होते, रडू शकत होते, चालू शकत होते, पडू शकत होते, इतकेच काय तर मरूही शकत होते... जे काही करायचंय ते करा; पण कुंपणाच्या आतच... कुंपणाच्या बाहेरच्या जगाशी तुमचा संबंध नाही. कारण जर तुम्ही बाहेर पडलात तर समाजावर दुष्परिणाम होतील... एके दिवशी या कुंपणाच्या तारा तोडल्या गेल्या आणि त्यांना सांगण्यात आलं, आता तुम्ही स्वतंत्र झालात, आता जगा...! तुम्ही आता जगा...! अरे पण जगायचं कसं हेच त्यांना ठाऊक नव्हतं. नोकरी काय असते, मोलमजुरी काय असते, शिक्षण काय असतं, हेच त्यांना माहीत नव्हतं. कुंपणाच्या आत कोण राहतात, हे बाहेरच्या समाजापर्यंत अतिशय पद्धतशीरपणे पोहोचविण्यात आलं होतं. त्यामुळे बाहेर पडल्यावर समाज त्यांच्यातल्या प्रत्येकाकडे संशयाने पाहू लागला, त्यांचा तिरस्कार करू लागला, नाकं मुरडू लागला. छारांचं जगणं अशक्य झालं होतं. आता बाहेर तर आलो, मग पोटापाण्याचं काय... आपल्याला कोणी नोकरी देत नाही, मजुरीवर ठेवत नाहीत, शाळेत शिकायला देत नाहीत... मग शेवटी एकच पर्याय उरला, चोरी करण्याचा. असेही आपले पूर्वज हेच करत होते, असं म्हणतात आणि त्यामुळेच आपल्याला कुंपणाच्या आत अडकवण्यात आलं होतं. आता बाहेर पडलोय तरीही प्रत्येक जण आपल्याकडे आजही त्याच नजरने बघतोय... मग करा आता चोरी! हळूहळू चोरी हाच छारांचा मुख्य व्यवसाय बनू लागला. लाइफस्टाइलचा एक भाग म्हणून कुंपणाच्या आत असताना हातभट्टीची दारू गाळण्याची त्यांची सवय होती, तीच हातभट्टीची दारू मग त्यांच्या जगण्याचा भाग बनत गेली. छोट्यामोठ्या चो-या आणि हातभट्टीची दारू विकणे हा त्यांचा दिनक्रम ठरू लागला.

छारांच्या नव्या पिढीला मात्र हे मंजूर नव्हतं. आपल्या बापजाद्यांनी जे केलं त्यातून त्यांना बाहेर पडायचं होतं. पोलिसांची दररोज होणारी अमानुष मारहाण, घरातील एखादा तरी सदस्य कायम तुरुंगात, इतर समाजाकडून मिळणारी अवहेलना... समाजातील केवळ 20 टक्के लोक चोरी करत असताना इतर 80 टक्के छारांना पोलिसांकडून दररोज मारहाण का होते? 60 टक्के छारा दारू गाळण्याचा व्यवसाय करतात आणि त्याचे परिणामही त्यांना दररोज भोगावे लागतात. परंतु या धंद्यातून बाहेर पडायचे म्हटले तर पोलिस ते करू देत नाहीत, कारण त्यामुळे पोलिसांचा हप्ता बंद पडणार असतो. म्हणजे दारू गाळण्याचीही शिक्षा आणि दारू का गाळत नाही, म्हणूनही शिक्षा; अशा दुहेरी संकटात छारा समाज सापडलेला. एकंदरीतच छारा नगरातील प्रत्येकाला नरकयातना भोगाव्या लागत होत्या.

भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करण्यासाठी महाश्वेता देवी काही वर्षांपूर्वी म्हणजे 1998 मध्ये छारा नगरीत गेल्या होत्या. तेथील मुलांशी गप्पा मारल्यानंतर त्या म्हणाल्या की, तुम्हाला एखादी भेट द्यायची आहे, काय देऊ सांगा? मुलांनी लायब्ररीची मागणी केली आणि त्यांना ती मिळालीदेखील. छारा नगरातील मुलांचा मग सगळा वेळ या लायब्ररीत जाऊ लागला. अनेक विषयांवरची पुस्तके वाचायला मिळाली, त्यावर चर्चा होऊ लागल्या, मेंदूला खुराक मिळू लागला. एके दिवशी या मुलांच्या हाती ‘बुधन’ हे मासिक पडले. महाश्वेतादेवींनी त्यात बुधन याच नावाने एक लेख लिहिला होता. हा लेख वाचता वाचता सगळे स्तब्ध झाले... त्यापैकी काही जण रडायला लागले...

बुधन सबर हा पश्चिम बंगालमधील एका खेड्यात राहणारा भटक्या विमुक्त समाजाचा तरुण. एक साधा भूमिहीन शेतमजूर. पोट भरण्यासाठी बुधन आणि त्याची पत्नी लाकडाची खेळणी तयार करायचे आणि गावात जाऊन विकायचे. ‘सबर’ समाज म्हणजे आपल्याकडच्या पारधी आणि गुजरातच्या छारा समाजासारखा. ब्रिटिशांनी या समाजावर जन्मजात गुन्हेगारीचा शिक्का मारलेला. गावात कुठेतरी चोरी झाली होती आणि कुणीच हाताला लागत नव्हतं म्हणून पोलिसांनी चक्क बुधनलाच उचललं आणि तुरुंगात डांबलं. गुन्हा स्वीकारण्यासाठी बुधनला जबर मारहाण झाली आणि या मारहाणीतच बुधनचा तुरुंगात मृत्यू झाला. महाश्वेता देवींनी या संदर्भात उच्च न्यायालयात खटला दाखल केला आणि कित्येक वर्षांनंतर न्यायालयाचा निकाल बुधनच्या बाजूने लागला. महाश्वेता देवींनी ही सगळी घटना या मासिकात लिहिली होती.
‘बुधन’ वाचताना छारा समाजाची ही मुलं अस्वस्थ झाली होती. पोलिसांनी पकडणं, आत टाकणं, मारहाण करणं ही त्यांच्या आजूबाजूला वारंवार घडणारी घटना होती. त्यांचे आई-वडील, मामा-काका सतत कुणी ना कुणी कोणत्या तरी आरोपाखाली तुरुंगात जात होते. सतत वस्तीवर पोलिसांचे छापे पडायचे, निरपराध्यांनाही अमानुष मारहाण करायचे. आपण जे जिणं जगतोय तेच आयुष्य इतरत्रदेखील कुणीतरी जगत आहे, हे छारा नगराच्या तरुणाईला जाणवलं. बुधनची कथा वाचताना ते स्वत:ला त्यात नकळत पाहात होते. याच मुलांमध्ये दक्षिण बजरंगी छारादेखील होता. बुधनची कथा वाचता वाचता त्याना अचानक एक नाटक सुचलं. ‘बुधन बोलता है’. याच शीर्षकाखाली दक्षिणने हे नाटक लिहिलं आणि या नाटकापासून सुरू झाला छारा नगरचा एक अभूतपूर्व प्रवास... (क्रमश:)
(फोटो सौजन्य-केरीम फ्रिडमन)

shivaprash@gmail.com