आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

Install App

परिघाबाहेरची माणसं...:मुझे सुनोगे तो दहल जाओगे...

प्रशांत पवार20 दिवसांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

ज्यांना आपण विमुक्त जाती आणि भटक्या जमाती समजतो अशा लोकांना या देशाच्या कायद्यानं ३१ ऑगस्ट १९५२ साली मुक्त केलं अशी एक नोंद आहे... नोंदच. कारण त्याला त्यापलीकडे फारसं काही महत्त्व नाही. त्या कायद्याचा उपयोग करून कोणी या लोकांना मुख्य प्रवाहात आणलचं नाही... विज्ञानात समांतर जगांचा एक सिद्धांत मांडला आहे. सोप्या भाषेत तो सिद्धांत सांगायचा तर आपल्या ज्ञात जगात एकाचवेळी अनेक अज्ञात जगंही अस्तित्त्वात असतात. आपल्याला मात्र त्यांची माहिती नसते. त्यातील खरेपणा जो असेल तो असो, पण प्रत्यक्ष जगात अशी समांतर जगं असतात हे मात्र खोटं नाही. ही जगं आहेत अशा लोकांची, ज्यांना आज माणूस म्हणूनही कोणी ओळख दाखवायला तयार नाहीत. ज्यांना आपण माणूस आहोत याची जाण नाही. आपल्या अवती भवती वावरणारी ही माणसं आपल्यासाठी मात्र अदृष्यच असतात. कधीकाळी त्यांच्या जगण्याशी परीचय घडला की एका वेगळ्या जगाचं दर्शन घडल्यासारखी सभ्य सुसंस्कृत माणसांची अवस्था होते. त्या पलीकडे मात्र जायला कोणी तयार होत नाही. परिघाबाहेरच्या या जगातली माणसं अद्याप आपल्या जगण्याची लढाई मात्र हरलेले नाहीत. आजच्या जेवणाची आणि उद्याच्या जगण्याची कोणतीही शाश्वती नसताना ही माणसं लढली, जगली आणि आता तशाच शेकडो लोकांना लढण्याचं बळ देत जगत आहेत.उद्या ३१ ऑगस्ट... विमुक्त जमातीचा स्वातंत्र्यदिन. हेच औचित्य साधून परिघाबाहेरच्या माणसांच्या या यशस्वी कथा खास "दिव्य मराठी रसिक'च्या वाचकांसाठी.

मिट्टी की कोख से निकलता है,

और फिर बुधन बोलता है.

मुझे सुनोगे तो दहल जाओगे...

में ज़मीं जंगल में हु,

हर घर में हो रहे दंगल में हु,

में हर गन्दी बस्ती के उस कोने में हु

जहा एक नंगा बच्चा अपनी भूख मिटाने जो ठूंठ रहा है

में उस चावल के दाने में हु,

जहा एक निर्दोष बेटे की लाश लटकी है में उस डाली में हु,

उसके बाप के मुह से निकली हर गन्दी गलीच गाली में हु,

में बदूक से निकली हर गोली की सोच में हु

पानी के लिए तड़प रहे “पिन्हारी काले की मौत” में हु

में नाच-गाने, नट-नटी हर कला में हु जो हमें रोटी कमाना सिखाती है

और में उस माँ में भी हु जो अपना शरीर बेच कर अपनी छुटकी को पढाती है

ग्राहक को खिचती वेश्या की हर अदा में हु

रात को फुट फुट कर रोती हर बेवा में हु

में खिलोने की लारी में हु

मुझे चोर की नज़र से देखती हर बारी में हु

में बच्चे की जिद में हु

ज़ुल्म की तरफ उठती हर चीख में हु

में हर किताब के हर पन्ने पर हु जहा आग लिखा है

में हर अधूरे सपने में हु जिसकी आँख पर आगाज़ लिखा है

अख़बार पर तड़पती हर खबर में हु

में लात में हु, घुसे में हु, पूलिस की हर मार में हु

में माँ के प्यार में हु

में बाप कीमिटटी की कोख से निकलता है

और फिर “बुधन” बोलता है

मेने कहा था ना मुझे सुनोगे तो दहल जाओगे...

दुत्कार में हु सरकार ने निकाली हर लोटरी में हु

में पूलिस की काली कोठरी में हु

मिटटी की कोख से निकलता है

और फिर “बुधन” बोलता है

मेने कहा था ना मुझे सुनोगे तो दहल जाओगे...

छारा समाजातील प्रत्येकाचं जगणं या ओळीत उमटलंय.

बुधन या एका नावाभोवती आता छारा समाज एकवटलाय. बुधन म्हणजे जगणं... बुधन म्हणजे नवचैतन्य... बुधन म्हणजे स्वाभिमान... बुधन म्हणजेच आयुष्य... बुधन म्हणजे अंधारयुगातून बाहेर पडण्याचा मार्ग... डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणायचे, गुलामाला गुलामीची जाणीव करून दिल्याशिवाय तो बंड करून उठत नाही. छारा समाजाला या बंडाची जाणीव याच बुधनने करून दिली आहे. बुधन केवळ व्यक्ती न राहता एक विचारधारा बनली आहे.

कोण आहे हा बुधन... छारा समाजाशी त्याचा काय संबंध? बुधन पश्चिम बंगालमधील कुठल्यातरी खेड्यातला, तर छारा समाज हा गुजरातच्या अहमदाबाद मध्ये साबरमती किनारी राहणारा. बुधनच्या मृत्यूला अनेक वर्षे झालेली तरीही छारा समाजाशी बुधनची नाळ आजही का जुळलेली आहे...? तसे पाहायला गेले तर या दोघांमध्ये एकच गोष्ट समान होती ती म्हणजे बुधन हा भटक्या विमुक्तांमध्ये मोडल्या जाणाऱ्या पश्चिम बंगालमधील ‘सबर’ समाजाचा, तर छारा हे देखील गुजरातमधील भटक्या विमुक्तांपैकी एक... या व्यतिरिक्त बुधन आणि छारा यांच्यात तसा काहीएक संबंध नव्हता. मात्र तरीही प्रत्येक छारा स्वत:मध्ये बुधनला पाहात होता. पश्चिम बंगाल आणि गुजरात यांना बुधनच्या रुपाने जोडण्याचा हा सेतू तयार केला प्रख्यात बंगाली साहित्यिका आणि सामाजिक कार्यकर्त्या महाश्वेता देवी यांनी.

तुमची ‘लाइफस्टाईल’ ही समाजाला घातक आहे, असा आरोप ठेवत जवळपास 80 वर्षांपर्यंत छारांना कुंपणाच्या आत अडकवून ठेवले. उन, पाऊस, वारा या सगळ्या गोष्टी त्यांना कुंपणाच्या आत मिळत होत्या. ते हसू शकत होते, रडू शकत होते, चालू शकत होते, पडू शकत होते इतकेच काय तर मरू शकतही होते... जे काही करायचयं ते करा पण कुंपणाच्या आतच... कुंपणाच्या बाहेरच्या जगाशी तुमचा संबंध नाही कारण जर तुम्ही बाहेर पडलात तर समाजावर दुष्परिणाम होतील...

एके दिवशी या कुंपणाच्या तारा तोडल्या गेल्या आणि त्यांना सांगण्यात आलं, आता तुम्ही स्वतंत्र झालात, आता जगा...!

तुम्ही आता जगा... अरे पण जगायचं कसं हेच त्यांना ठाऊक नव्हतं. नोकरी काय असते, मोलमजुरी काय असते, शिक्षण काय असतं हेच त्यांना माहित नव्हतं. त्यातही कुंपणाच्या आत कोण राहतात हे बाहेरच्या समाजापर्यंत अतिशय पद्धतशीरपणे पोहचविण्यात आलं होतं. त्यामुळे बाहेर पडल्यावर समाज त्यांच्यातल्या प्रत्येकाकडे संशयाने पाहू लागला, त्यांचा तिरस्कार करू लागला, नाकं मुरडू लागला. छारांचे जगणं अशक्य झालं होतं... आता बाहेर तर आलो आहोत मग पोटापाण्याचे काय... आपल्याला कोणी नोकरी देत नाही, मजुरीवर ठेवत नाहीत, शाळेत शिकायला देत नाहीत... मग शेवटी एकच पर्याय उरला चोरी करण्याचा. असेही आपले पूर्वज हेच करत होते असं म्हणतात आणि त्यामुळेच आपल्याला कुंपणाच्या आत अडकवण्यात आलं होतं. आता बाहेर पडलोय तरीही प्रत्येकजण आपल्याकडे आजही त्याच नजरने बघतोय... मग करा आता चोरी ! हळूहळू चोरी हाच छारांचा मुख्य व्यवसाय बनू लागला. लाइफस्टाईलचा एक भाग म्हणून कुंपणाच्या आत असताना हातभट्टीची दारू गाळण्याचा त्यांची सवय होती तीच हातभट्टीची दारू मग त्यांच्या जगण्याचा भाग बनत गेली. छोट्यामोठ्या चोऱ्या आणि हातभट्टीची दारू विकणे हा त्यांचा दिनक्रम ठरू लागला.

छारांच्या नव्या पिढीला मात्र हे मंजुर नव्हतं. आपल्या बापजाद्यांनी जे केलं त्यातून त्यांना बाहेर पडायचं होतं. पोलिसांची दररोज होणारी अमानुष मारहाण, घरातील एखादा तरी सदस्य कायम तुरुंगात, इतर समाजाकडून मिळणारी अवहेलना... समाजातील केवळ 20 टक्के लोक चोरी करीत असताना इतर 80 टक्के छारांना पोलिसांकडून दररोज मारहाण का होते? 60 टक्के छारा दारू गाळण्याचा व्यवसाय करतात आणि त्याचे परिणामही त्यांना दररोज भोगावे लागतात. परंतु या धंद्यातून बाहेर पडायचे म्हटले तर पोलिस ते करू देत नाहीत, कारण त्यामुळे पोलिसांचा हफ्ता बंद पडणार असतो. म्हणजे दारू गाळण्याचीही शिक्षा आणि दारू का गाळत नाही म्हणूनही शिक्षा अशा दुहेरी संकटात छारा समाज सापडलेला. एकंदरीतच छारा नगरातील प्रत्येकाला नरकयातना भोगाव्या लागत होत्या.

भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांचा अभ्यास करण्यासाठी महाश्वेता देवी 1998 साली छारा नगरीत गेल्या होत्या. तेथील मुलांशी गप्पा मारल्यानंतर त्या म्हणाल्या की, तुम्हाला एखादी भेट द्यायची आहे, काय देऊ सांगा. मुलांनी लायब्ररीची मागणी केली आणि त्यांना ती मिळालीदेखील. छारा नगरातील मुलांचा मग सगळा वेळ या लायब्ररीत जाऊ लागला. अनेक विषयांवरची पुस्तके वाचायला मिळाली, त्यावर चर्चा होऊ लागल्या, मेंदूला खुराक मिळू लागला. एकेदिवशी या मुलांच्या हाती ‘बुधन’हे मासिक पडलं. महाश्वेतादेवींनी त्यात बुधन याच नावाने एक लेख लिहिला होता. हा लेख वाचता वाचता सगळे स्तब्ध झाले... त्यापैकी काहीजण रडायला लागले...

बुधन सबर हा पश्चिम बंगालमधील एका खेड्यात राहणारा भटक्या विमुक्त समाजाचा तरूण. एक साधा भूमिहीन शेतमजूर. पोट भरण्यासाठी बुधन आणि त्याची पत्नी लाकडाची खेळणी तयार करायचे आणि गावात जाऊन विकायचे. ‘सबर’ समाज म्हणजे आपल्याकडच्या पारधी आणि गुजरातच्या छारा समाजासारखा. ब्रिटिशांनी या समाजावर जन्मजात गुन्हेगारीचा शिक्का मारलेला. गावात कुठेतरी चोरी झाली होती आणि कुणीच हाताला लागत नव्हतं म्हणून पोलिसांनी चक्क बुधनलाच उचललं आणि तुरुंगात डांबलं. गुन्हा स्वीकारण्यासाठी बुधनला जबर मारहाण झाली आणि या मारहाणीतच बुधनचा तुरुंगात मृत्यू झाला. महाश्वेतादेवींनी या संदर्भात उच्च न्यायालयात खटला दाखल केला आणि कित्येक वर्षानंतर न्यायालयाचा निकाल बुधनच्या बाजूने लागला. महाश्वेतादेवींनी ही सगळी घटना या मासिकात लिहिली होती.

‘बुधन’ वाचताना छारा समाजाची ही मुलं अस्वस्थ झाली होती. पोलिसांनी पकडणं, आत टाकणं, मारहाण करणं ही त्यांच्या आजूबाजूला वारंवार घडणारी घटना होती. आपण जे जीणं जगतोय तेच आयुष्य इतरत्रदेखील कुणीतरी जगत आहे हे छारा नगराच्या तरुणाईला जाणवलं. बुधनची कथा वाचताना ते स्वत:ला त्यात नकळत पाहात होते.

याच मुलांमध्ये दक्षिण बजरंगी छारादेखील होता. बुधनची कथा वाचता वाचता त्याना अचानक एक नाटक सुचलं. ‘बुधन बोलता है’. याच शीर्षकाखाली दक्षिणने हे नाटक लिहिलं आणि या नाटकापासून सुरू झाला छारा नगरचा एक अभूतपूर्व प्रवास...

दक्षिण अशाच वातावरणात वाढला होता. चोऱ्या करण्यासाठी जाणारे वडील, त्यांच्या टोळ्या… सट्टा-जुगार चालवणारे नातेवाईक… हातभट्टीची दारु गाळणारी आई… वेळीअवेळी पडणाऱ्या पोलिसांच्या धाडी… पोलिसांची मारहाण, त्यांचे हप्ते आणि त्यातच पांढरपेशा समाजाकडून मिळणारी अवहेलना… छारानगरातील घराघरात हेच दृष्य दिसत होते. बुधनची कथा वाचल्यानंतर दक्षिण भारावून गेला. नसानसात भिनलेल्या बुधनला मोकळं करण्यासाठी दक्षिणने सांस्कृतिक चळवळीसाठी आजवरच्या इतिहासात यशस्वी ठरलेल्या पथनाट्य शैलीची निवड केली. कारण या अन्याय-अत्याचाराविरोधात केवळ दक्षिणलाच मोकळं व्हायचं नव्हतं तर छारानगरमधील जवळपास प्रत्येक तरुण-तरुणीला अभिव्यक्त व्हायचं होतं. हळूहळू एक सामुहिक अविष्कार तयार होत गेला. नाटकाचा कोणताही अनुभव नसला तरी बुधनचे दु:ख त्यांचे दु:ख होते. पोलिसांकडून मिळणारी वागणूक ही त्यांची दुखरी जागा होती. त्यामुळेच बुधन सबरची वेदना ते प्रभावीपणे मांडू शकत होते.

भटक्या विमुक्तांच्या प्रश्नांवर लढणारे डॉ. गणेश देवीसारखे आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे अभ्यासक दक्षिण आणि त्याच्या साथीदारांसोबत होतेच. गणेश देवी यांनी त्यांच्या बोली भाषा संशोधन केंद्राच्या पहिल्या राष्ट्रीय अधिवेशनात ‘बुधन’ या पथनाट्याचा प्रयोग आयोजित केला. हजारोंच्या प्रेक्षकांमध्ये रोमिला थापर, गायत्री चक्रवर्ती स्पिवाकसारख्या आंतरराष्ट्रीय इतिहासतज्ज्ञ उपस्थित होत्या. पहिलाच प्रयोग तुफान गाजला. हळूहळू या पथनाट्याचे प्रयोग गुजरातच्या आयआयएमए, पोलिस मुख्यालय आणि अनेक सरकारी कार्यालयाच्या ठिकाणांसोबत दिल्ली, पुणे, भोपाळ, मुंबई या ठिकाणी होऊ लागले. नाटकाला मिळणाऱ्या उत्स्फूर्त प्रतिसादामुळे त्यांच्या लक्षात यायला लागले की छारा समाजाचे, भटक्या विमुक्तांचे अनेक प्रश्न आपल्याला अशाच पद्धतीने मांडता येतील. ‘बुधन’सारख्या अनेकांच्या दबलेल्या आवाजाला वाट देण्यासाठी मग छारानगरमध्ये ‘बुधन थिएटर’ची स्थापना झाली. ३१ ऑगस्ट १९९८ हा तो दिवस. (१९५२ साली याच ३१ ऑगस्टला नेहरूंनी आजपासून हा समाज विशेष मुक्त म्हणजे विमुक्त आहे, अशी घोषणा केली होती).

ज्या छारानगरमध्ये शिरता क्षणी हातभट्टीच्या दारूचा वास यायचा त्याच छारा नगरात नाटकाचे वारे वाहायला लागले. छारानगरातील मुलांना जगण्याचा एक नवा शोध लागला होता. नाटकाच्या निमित्ताने देशभरातले इतर भटके विमुक्त समाज, त्यांचे प्रश्न याबद्दलचे आकलन वाढत गेले. बुधन थिएटर हा त्यांचा श्वास बनला. चोऱ्यामाऱ्या करणाऱ्या, दारू गाळणाऱ्यांच्या मुलांना नाटकात त्यांचं जगणं सापडलं होतं. बुधन थिएटरने मग अनेक वेगवेगळ्या सामाजिक प्रश्नांविरुद्ध नाटकाद्वारे आवाज उठवण्यास सुरूवात केली.

अर्थात ‘बुधन थिएटर’ला इतक्या सहजासहजी यश मिळेल ती आपली व्यवस्था कसली? ज्या व्यवस्थेने पथनाट्य चळवळीचे अर्ध्वयु सफदार हाशमींचा बळी घेतला त्या व्यवस्थेसाठी दक्षिण छारा म्हणजे अगदीच मामुली… आणि झालेही तसेच. देशभरातल्या शोषितांचा, वंचितांचा आवाज समाजापर्यंत पोहचविण्याचा बुधन थिएटरचा प्रयत्न व्यवस्थेने अगदी पद्धतशीरपणे हाणून पाडायला सुरूवात केली. छारानगर येथे घडलेल्या कुठल्यातरी गुन्ह्यावरून ११ मे २००३ मध्ये पोलिसांनी दक्षिणला उचलून नेले. वास्तविक ज्यादिवशी हा गुन्हा घडला त्यादिवशी दक्षिण छारानगरमध्ये नव्हताच तो त्यावेळी गांधीनगर येथे होता. मात्र तरीही पोलिसांनी त्याला बळजबरीने तुरुंगात अडकवले. तब्बल १५ दिवस दक्षिणला तुरुंगात खितपत पडावे लागले.

‘बहुत नाटक कर रहे हो पोलिस के खिलाफ…यहां पर नाटक मत करना, नही तो यहीं पर मरेगा तू’ अशी धमकी त्याला पोलिसांकडून तुरुंगात मिळायची. दक्षिणसाठी हा अनुभव खुपच भयावह होता. मात्र या एका तुरुंगवारीमुळे त्याच्या मनावर सखोल परिणाम झाला. त्याच्यामध्ये एक जिद्द निर्माण झाली. तुरुंगातुन बाहेर पडलेला दक्षिण आता हाडाचा कलावंत होऊन बाहेर पडला होता. असाच आणखी एक प्रसंग…डॉ. गणेश देवींनी दक्षिणला त्यांच्या भाषा संस्थेने आदिवासी अकादमीसाठी भटक्या-विमुक्तांच्या संशोधनाचे काम दिले होते. या कामानिमित्त ‘भरवाड’ या समाजाच्या मेळाव्यासाठी दक्षिण आणि त्याचे सहकारी गुजरातच्या बनासकाठा तालुक्यातील थराद गावी गेले होते. भोलेनाथच्या मंदीराच्या अनावरणाचा कार्यक्रम होता. कॅमेरामधून दक्षिण छायाचित्रे काढत असतानाच मंदीराशी संबंधित माणसं काठ्या घेऊन आले आणि दक्षिण हा छारा समाजाचा असल्याचे कळताचक्षणी दक्षिणवर चोरी करायला आला असेल म्हणून तुटून पडले.

बुधन थिएटरमध्ये सहभागी झालेल्या प्रत्येकजण अशाप्रकारच्या व्यवस्थेचा कधीनाकधी बळी ठरलेलाच होता मात्र नाटक करणं त्यांनी सोडलं नाही. जितेंद्र इंदेकर म्हणतो, नाटकाची तालिम करून रात्री घरी आलो. मध्यरात्री तीन वाजता पोलिसांनी झोपलेल्या वडलांना लाथाबुक्क्यांनी तुडवत उचलून नेले. दुसऱ्या दिवशी मी वडलांचे जेवण घेऊन गेलो तेव्हाही माझ्या वडलांचे हात बांधून त्यांना बेदम मारहाण केली जात होती. मी एका षंढासारखा नुसताच पाहत होतो. जेव्हा जेव्हा मी नाटकामध्ये माझ्या वाट्याला आलेली भूमिका करतो तेव्हा पोलिस ठाण्यात माझा बाप मार खातोय हा प्रसंग मी आठवतो आणि माझी भूमिका जगतो.

इथल्या व्यवस्थेशी दोन हात करण्यासाठी बुधन थिएटर म्हणजे आमच्यासाठी अहिंसात्मक लढाईचे साधन आहे असे दक्षिण सांगतो. त्याची थिअरीच वेगळी आहे. तो म्हणतो की आमच्याकडच्या चोरी करणाऱ्या छारांचा हिंसेवर विश्वास नाही त्यामुळे खुन वगैरे ही लांबची गोष्ट राहिली. आमचे चोर हे भुरटे चोर आहेत. समोरच्याला बोलण्यात गुंग करायचे आणि त्याच्याजवळचा माल लंपास करायचा हे आमच्याकडच्या चोरांचे कौशल्य. चुकीच्या कृत्यासाठी असलेले हेच संभाषण कौशल्य मग आम्ही नाटकासाठी वापरण्याचे ठरवले.

इतका निर्धार, इतकी तीव्रता जर छारानगरच्या या मुलांमध्ये असेल तर का नाही त्याचे चीज होणार. बुधन थिएटरच्या स्थापनेला आज जवळपास १८ वर्षे उलटून गेली. बुधन थिएटरचा व्याप आता वाढला आहे. बुधन थिएटरची दोन मुलं दिल्लीच्या नॅशनल स्कुल ऑफ ड्रामाची पदवी घेऊन आले आहेत. बुधन थिएटरमध्ये नाटक आता शिकवले जाते. छारानगरमध्ये बुधन स्कूल ऑफ थिएटर आर्ट्स अन्ड जर्नलिझम अन्ड मिडीया स्टडीज सुरू झाले आहे. अभिनय, नृत्य, संगीत हे छारांच्या रक्तातच असल्यामुळे जेव्हा त्यांना संधी प्राप्त झाली त्याचे त्यांनी सोनं केलं. बुधन थिएटरचे अनेक कलावंत गुजराती मालिका, व्यावसायिक नाटकं आणि सिनेमांमध्ये काम करत आहेत. दक्षिण बजरंगीने तर बॉलीवूडमध्ये दोन चित्रपटांचे दिग्दर्शन करून आपले बस्तान बसवायला सुरुवात केली आहे. बुधन थिएटरने टिकून राहण्याची, उभं राहण्याची आणि संघर्ष करण्याची प्रेरणा दिली. या नाट्य कलावंतांच्याच भाषेत सांगायचे तर देशाच्या घटनेने जे त्यांना दिले नाही तो सन्मानाने जगण्याचा अधिकार बुधन थिएटरने त्यांना दिला. गुन्हेगारांची शाळा म्हणून ज्या छारानगरकडे पाहिले जात होते त्या छारानगरला आता काही अंशी तरी कलाकारांची शाळा म्हणून गौरवले जात आहे.

shivaprash@gmail.com

0