आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

Install App

रसिक स्पेशल:राजनैतिक प्रास्ताविक रचणारी कविता !

सायली पावसकर3 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

कोरोना या आपत्ती सोबत लढताना व्यवस्थेतील त्रुटी प्रकर्षाने समोर आल्या आहेत. आता या त्रुटींना दुर्लक्षित करायचे की हेच महत्वाचे मुद्दे म्हणून यांना मांडायचे, हा कळीचा मुद्दा आहे. अशा काळात कलाकार, नाटककार आणि साहित्यिक यांची मुख्य भूमिका येते, जिथे ते आपल्या कलेला माध्यम बनवतील व आपल्या साहित्याच्या रचनेतून हेतुपूर्वक मूलभूत प्रश्न, मौलिक अधिकार आणि उद्दीष्टांना मांडतील. कलासत्वाला मानवतेसाठी व विश्वाच्या सौहार्दासाठी रचणारा सृजनकार शाश्वत विचार म्हणून काळासोबत लढतो. हीच भूमिका घेतली रंगचिंतक मंजुल भारद्वाज यांनी.

आपत्ती माणसाला एक नवीन ओळख देते. आज संपूर्ण विश्वासमोर निसर्गात केलेल्या हस्तक्षेपाचे परिणाम स्वरूप 'कोरोना', या आपत्तीने विश्वात एकूणच मोठे आर्थिक, सामाजिक, राजनैतिक आणि मनोवैज्ञानिक पडसाद उमटत आहेत. या आपत्तीमुळे समाजाचा, मानवी स्वभावाचा आणि व्यवस्थेचा खरा चेहरा समोर आला आहे, ही अशी स्थिती सहसा उघड उघड समोर येत नाही. संपूर्ण जगाच्या इतिहासातील कदाचित पहिलीच घटना असेल, जिथे सत्ता, संविधान, व्यवस्था, सामाजिक अवस्था, मानवीप्रवृत्ती याचे विभिन्न पैलू समोर येत आहेत. 

ही आपत्ती कोणताच भेद न करता प्रत्येकाला भेडसावत आहे. जीवनाला वाचवण्यासाठीचा संघर्ष प्रत्येकाचा निर्वाकार सुरू आहे, समाजातील प्रत्येकजण जबाबदारीने वागत आहे. आरोग्य कर्मचारी जीवनाला वाचवण्यासाठी कार्यरत आहे. सेवाभावी संस्था गरजूंना मदत करण्यासाठी तत्पर आहेत. पण मानवी मूलभूत अधिकारांसाठी कोण लढतंय? उद्भवलेल्या स्थितीच्या मुळाशी कोण जात आहे? तिला तटस्थपणे कोण विश्लेषित करत आहे? उद्भवलेल्या आपत्तीतून पुन्हा पूर्ववत होण्यासाठी खरी कसब लागते. आज आरोग्यसेवा आणि कल्याणकारी राज्यसंस्था ही मौल्यवान संसाधने आहेत व त्यांची अनिवार्यता अशा आपत्तीच्या काळात सिद्ध होते. आपण स्वतःहुन ओढवून घेतलेला, मानवतेला नष्ट करणारा जागतिकीकरणाचा काळ, आपल्यावरच आघात करत आहे. फॅसिस्ट प्रवृत्तीचे शासन, लोकशाहीचे झुंडशाहीत झालेले रूपांतर, सतत धार्मिक रंग देऊन समाजाला भेदणारी,भांडवलशाहीची मीडिया, समाज संवेदनहीन झाला असताना, "माणुसकी" शेवटचा श्वास घेत आहे. या आपत्ती सोबत लढताना व्यवस्थेतील त्रुटी प्रकर्षाने समोर आल्या आहेत. आता या त्रुटींना दुर्लक्षित करायचे की हेच महत्वाचे मुद्दे म्हणून यांना मांडायचे, हा कळीचा मुद्दा आहे. 

अशा काळात कलाकार, नाटककार आणि साहित्यिक यांची मुख्य भूमिका येते, जिथे ते आपल्या कलेला माध्यम बनवतील व आपल्या साहित्याच्या रचनेतून हेतुपूर्वक मूलभूत प्रश्न, मौलिक अधिकार आणि उद्दीष्टांना मांडतील. कलासत्वाला मानवतेसाठी व विश्वाच्या सौहार्दासाठी रचणारा सृजनकार शाश्वत विचार म्हणून काळासोबत लढतो. हीच भूमिका घेतली रंगचिंतक मंजुल भारद्वाज यांनी.

मजुरांच्या सोबत चाललेल्या जीवघेण्या प्रकरणा बद्दल आज प्रत्येकाला सहानुभूती वाटते आहे. आजच्या स्थितीत ही, मजुरांचे मुद्दे, प्रश्न विकासाच्या बासनात गुंडाळलेले आहेत. आधीच मजुरांची ही अवस्था, त्यात त्यांच्या मौलिक अधिकारांचे हनन, यातून स्पष्ट होते की, मजुरांचे यंत्रणेतील स्थान काय ? हा रोग उच्च व मध्यमवर्गातून शोषित-गरीब वर्गांत पसरला हे सत्य नाकारता येणार नाही. तरीही फरपट मजुरांची, गरिबांची होत आहे. एकंदरीत हे स्पष्ट आहे की, नवउदारमतवादी यंत्रणेत, राजकीय परिघात आणि समाजात मजुरांसाठी काही संवेदना उरल्या नाहीत. कारण राजकीय कोष असूनही मजूर पायी चालत जाण्यास विवश आहेत. धान्य कोठारे भरलेली असूनही उपासमार व भूकबळी जात आहेत. जागतिकीकरणाचे हे विदारक सत्य आहे. लॉकडाउन मध्ये पुरोगामी, बुद्धिवादी, परिवर्तन वादी, मध्यमवर्ग सगळे घरी आहेत. पण हे मजूर मात्र वाट मिळेल, त्या दिशेने चालत आहेत, भर उन्हात अन्न पाण्याविना. कारण ते सरकारच्या अटीवर जगायला तयार नाहीत. त्यांना जनावरांसारखे जगायचं नाही.ते नवीन मार्ग शोधत आहेत आणि हे त्यांचे सविज्ञ आंदोलन आहे. ही वेगळी दृष्टी त्यांच्या काव्य रचनांतून व्यक्त होत आहे. जिथे थाळ्या बडवून, दिवे पेटवून मध्यमवर्ग समाजाने मान्य केले होते की आता सगळे पूर्ववत होईल, तिथे सरकारला मजुरांनी हादरवून सोडले. उत्तरदायित्व स्वीकारण्यास भाग पाडले. मजुरांच्या सत्याग्रहाने जीवन संघर्षाची मशाल पेटवली.मृतावस्थेत असलेल्या लोकशाहीला जिवंत केले. 

मंजुल भारद्वाज म्हणतात, 

यह अंतिम व्यक्ति लोकतंत्र के लिए

लड़ रहा है

यह गांधी की तरह

अपनी विवशता को 

अपना हथियार बना रहा है

शायद गांधी को पहले से पता था

उसके लोकतंत्र और विवेक का

वारिसदार अंतिम व्यक्ति होगा !

गांधींनी म्हंटले होते, खेड्यांकडे चला ! हे तत्व आज मजूर सार्थक करत आहेत. देशाची खरी प्रगती ही ग्रामीण विकासाच्या जोरावर होईल हा गांधींचा विचार. मजुरांच्या या सत्याग्रहाने आत्मनिर्भरतेचे खरे मूळ हे गावांमध्ये आहे हे निदर्शनास आणून दिले. (म्हणूनच सगळे संकटसमयी गावांकडे निघालेत). गावांमध्ये शाश्वत विकासाची पाळंमुळं रुजवली असती तर मजुरांना आपली गावे, घरे व परिवार सोडून परजीवी शहरांत येण्याची आवश्यकताच नव्हती. 

काव्य रचनेतील अंतिम व्यक्ती गांधींचा शेवटचा (तळागाळातील) व्यक्ती, कार्ल मार्क्सचा सर्वहारा आणि आंबेडकरांचा शोषित व्यक्ती आहे. गांधींनी याच शेवटच्या व्यक्तीला राजनैतिक प्रक्रियेसोबत जोडले होते व भारतीय लोकशाहीला सुदृढ केले होते. आंबेडकरांनी शोषितांच्या अन्यायाला भेदले. जन्माच्या संयोगाला आव्हान दिले व  यंत्रणेत सहभागी होण्याचा समान हक्क मिळवून दिला. कार्लमार्क्सने वर्गसंघर्षाची चौकट मोडून सर्वहाराची सत्ता स्थापन करण्याचे सूत्र दिले. आजच्या काळात जिथे बाजारवाद, जागतिकीकरण लोकतंत्राच्या मूल्यांना ध्वस्त करत आहे, जिथे समाज संवेदनहीन होऊन टाळ्या व थाळ्या बडवत आहे, जिथे लोकप्रतिनिधी मूलभूत, कल्याणकारी सेवांच्या पूर्ततेऐवजी केवळ घोषणाबाजी करत आहे तिथे मजूर प्रतिरोध करीत, गांधींच्या अहिंसेच्या मार्गावर चालत आहेत. याच विचाराला मांडत रंगचिंतक मंजुल भारद्वाज यांच्या सारखे रचनाकार आपल्या रचनेतून न्याय, समता, समानतेचे मूल्य रुजवून नवीन राजनैतिक सुत्रपात प्रस्थापित करीत आहेत.  

या मुद्याचे आवर्जून विश्लेषण व्हावे, ज्या मजुरांच्या नावे कित्तीतरी मजदूर संघटना व कामगार संघटना उभ्या राहिल्या आहेत, त्या मजुरांच्यात ही दृष्टी का नाही जागवू शकले. मजुरांना त्यांच्या ताकदीची जाणीव का नाही करून दिली. मजदूर संघटना किंवा युनियन मालकांशी व सरकार सोबत लढते, पेन्शन व हक्क यासाठी भांडते. पायी चालत जाण्याचा हा मजदूर सत्याग्रह कोणी पेटवला नाही.घराकडे जाण्याची त्यांची प्रतिबद्धता अस्तित्वाची व सुरक्षिततेची प्राथमिकता होती. त्यासाठीच हे मजूर  कुठल्याही आंदोलनाशिवाय , मोर्चाशिवाय संघटित झाले. सत्य नेहमी कटू असते म्हणून सत्याला प्रश्नांच्या स्वरूपात मांडावे लागते,जे आजच्या घडीला गरजेचे आहे. आज व्यवस्थेमध्ये असलेल्या पोकळीचे प्रश्न मांडणे आवश्यक आहेत, कारण हे प्रश्न आता नाही सोडवले तर अजून भीषण स्वरूपात समोर येतील.या काव्य रचनांतून कवी आपणा सर्वांना विचारतो आहे की, या वास्तवात, न्याय-समतेच्या कलात्मक रंगकर्मात, मजुरांच्या संघर्षात आपण कुठे आहोत ? 

मंजुल भारद्वाज म्हणतात, 

मरे हुए लोकतंत्र को 

ज़िंदा कर गए

पैरों से बहते खून से

मज़दूर पूरे देश की सड़कों पर

इंकलाब लिख गए!

पायी चालणाऱ्या मजुरांनी बुद्धिजीवी - पुरोगाम्यांच्या गुर्मीला धाराशाई केले. नैतिक - सभ्य, सुसंस्कृत समाजाला मानवी संवेदनांची जाणीव करून दिली. मृत समाजाचा आत्मा जागा केला.घराच्या पिंजऱ्यात अडकलेल्या मनुष्याला मनुष्य असण्याची जाणीव करून दिली. या कवीच्या काव्य रचनांनी राजनैतिक सुत्रपात प्रस्थापित केले आहे. त्यावर आज समाज मार्गस्थ आहे. मजुरांच्या जीवन संघर्षाला पाहण्याची दृष्टी बदलली. मजूर संघटना व त्यांचे प्रतिनिधी या काव्यरचनातून आपले राजकीय धरातल विश्लेषित करीत आहेत. नाटककार - कलाकार प्रत्यक्षात मजुरांच्या प्रश्नांवर काय मार्ग काढावा यावर संवाद साधत आहेत. संपादक व पत्रकार मजुरांच्या मुद्यांना अग्रणी धरत आहेत. राजनैतिक कार्यकर्ते लोकशाहीची संकल्पना मांडताना या कवितांचा आधाराने संवाद सुरू करत आहेत. थोडक्यात जड झालेल्या समाजाचा स्टेट  ब्रेक झाला. रंगकर्म, कला आणि राजनीती यांचा थेट संबंध आहे.मुळात रंगकर्म मौलिकरित्या राजनैतिक कर्म आहे. सत्याग्रह आहे, सत्तेविरुद्ध प्रतिरोध आहे.विचारांना उद्वेलीत करण्यासाठी,अहिंसक मार्गाने केलेला सत्याग्रह जसे आजच्या घडीला मजूर करीत आहेत.राज्यव्यवस्था नीतीनियम बनवते व कला माणसाला माणूस बनवते. बाहेरील शत्रूला धारातीर्थी करणारे, सीमेवर आपल्या रक्ताची आहुती देणारे सैनिक व रक्तबंबाळ पावलांनी भारतीय लोकशाहीला बळकट करणारे, देशातील शत्रूला देशहिताचा पाठ पडवणारे, दमनकारी सत्तेला भिडणारे मजूर हे एकसमान आहेत. ही दृष्टी काव्यरचनांतून स्पष्ट होते आहे.

भारतीय राजनैतिक परिप्रेक्ष्यात या काव्यरचना खोलवर प्रभाव सोडत आहेत. ज्याने संविधानाची मूळ अजून भक्कम होतील हे निश्चित. परिवर्तनासाठी एक वैचारिक ठिणगीची आवश्यकता असते. ही वैचारिक ठिणगी "थिएटर ऑफ रेलेवन्स" नाट्यसिद्धांत गेल्या 28 वर्षांपासून जनमानसात पेटवत आहे. आम्हा रंगकर्मींचा हा दृढ विश्वास आणि संकल्प आहे की अश्या ज्वलंत रचनांमधून सांस्कृतिक चेतना जागवत सांस्कृतिक क्रांतीचा नक्कीच उदय होईल !

pawaskarsayali31@gmail.com

(लेखिकेचा संपर्क - ९६५३४३७०१४)