आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा
  • Marathi News
  • Dvm originals
  • Imran Khan VS No Confidence Motion । Imran Khan Secret Letter । Imran Khan Resignation । Who Is Behind Toppling Of Pakistan Government?

पाकिस्तानात इम्रान यांची गच्छंती अटळ:लष्कराचे लाडके इम्रान परके का झाले; खान यांच्यावर ना चीन खुश, ना अमेरिका; स्वकीयांनीही लोटले दूर

लेखक: पूनम कौशल4 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

पाकिस्तानातील राजकीय घडामोडी वेगाने बदलत आहेत. दोन पक्षांनी इम्रान खान यांच्या युती सरकारचा पाठिंबा काढून घेतल्याने त्यांची गच्छंती निश्चित झाली आहे. मात्र, संसदेतील बहुमत गमावलेले इम्रान खान अजूनही आपले सरकार वाचवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

पाकिस्तानातील सध्याची राजकीय परिस्थिती, इम्रान खान यांच्या अपयशाची कारणे आणि तेथील राजकीय घडामोडींचा दक्षिण आशियातील सुरक्षा परिस्थितीवर होणारा परिणाम समजून घेण्यासाठी आम्ही दोन वरिष्ठ पाकिस्तानी पत्रकारांशी बोललो. त्यापैकी एक अर्शद युसुफझाई हे चेवनिंग फेलो आहेत आणि त्यांना पाकिस्तानातील परिस्थिती जवळून समजते. त्याचबरोबर पत्रकार वजाहत काझमी हे पाकिस्तानचे प्रसिद्ध टीव्ही होस्ट आहेत.

सध्याच्या राजकीय परिस्थितीत इम्रान खान यांच्यासमोर कोणते पर्याय आहेत?

या प्रश्नावर वजाहत काझमी म्हणतात, "पाकिस्तानमधील राजकीय परिस्थिती झपाट्याने बदलत आहे आणि पंतप्रधान इम्रान खान यांचे पर्याय मर्यादित होत चालले आहेत. सध्या असे दिसते आहे की इम्रान यांच्याकडे दोनच पर्याय आहेत. पहिला म्हणजे त्यांनी राजीनामा द्यावा आणि दुसरा म्हणजे त्यांनी कसाबसा आपला बहुमताचा आकडा पूर्ण करावा. सध्याच्या परिस्थितीत दुसरा पर्याय अशक्य दिसून येतोय."

इम्रान खान हे पाकिस्तानचे प्रसिद्ध क्रिकेटपटू राहिले आहेत. पाकिस्तानसाठी त्यांनी विश्वचषक जिंकला आहे. 2018 मध्ये सत्तेवर आल्यावर त्यांनी पाकिस्तानला नवी उमेद दिली. मात्र, आता साडेतीन वर्षांनंतर ते एखाद्या अलिप्तासारखे सत्तेबाहेर पडताना दिसत आहेत. 'नया पाकिस्तान' निर्माण करण्याचे आश्वासन देणारे इम्रान खानही पाकिस्तानातील लोकशाही सरकारचा आपला कार्यकाळ पूर्ण करू नसल्याचा समज मोडू शकले नाहीत.

यामागचे कारण स्पष्ट करताना अर्शद युसूफझाई म्हणतात, "इम्रान खान सुमारे साडेतीन वर्षे सत्तेत होते. या काळात ते स्वत:ला मुस्लीम वर्ल्ड किंवा मुस्लिम उम्मा (जगभरातील मुस्लिम) चे नेता म्हणून सादर करत राहिले, पण ना त्यांनी आपल्या देशासाठी काही विशेष केले, ना ते मुस्लिम जगतासाठी काही करू शकले.

युसुफझाई म्हणतात, “इम्रान खानसोबत एक गोष्टी अशीही झाली की, अशरफ घनी यांचे सरकार अफगाणिस्तानातून गेले. अफगाणिस्तानातील तालिबानच्या पुनरागमनामुळे पाकिस्तानवर अतिरिक्त दबाव निर्माण झाला. पाश्चिमात्य देशांनी आणि संपूर्ण जगाने पाकिस्तानकडे अधिक भूमिका वठवण्याची मागणी सुरू केली. इम्रान खान हे हा दबाव नीट हाताळू शकले नाहीत."

लष्कराने हात वर केले का?

लष्कराच्या पाठिंब्याशिवाय तेथे सरकार चालवणे अशक्य आहे, असे पाकिस्तानबद्दल सर्वसामान्यांचे मत आहे. इम्रान खान सत्तेत आल्यावर त्यांच्या मागेही सेना असल्याचे बोलले जात होते. त्यांना लष्कराचा पाठिंबा मिळत राहिला, मात्र आता लष्करानेही माघार घेतली आहे.

अर्शद युसुफझाई म्हणतात, "इम्रान खान यांच्या सरकारला साडेतीन वर्षे झाली आहेत. या काळात पाकिस्तानची न्यायव्यवस्था आणि आस्थापना (लष्कर आणि गुप्तचर संस्था) इम्रान खान सरकारला पूर्ण पाठिंबा देत राहिले.

असेही म्हटले जात आहे की, इम्रान खान यांचे समर्थक जसे की बलुचिस्तान अवामी पार्टी, ग्रँड डेमोक्रॅटिक अलायन्स, पाकिस्तान मुस्लिम लीग- कायदा-ए-आझम आणि मुत्ताहिदा कौमी मूव्हमेंट (एमक्यूएम) यांनाही एस्टिब्लिशमेंटनेच एकजूट ठेवले होते, परंतु सध्या पाकिस्तानात जी राजकीय परिस्थिती आहे त्यामागे अनेक कारणे आहेत.

सर्वात मोठे कारण म्हणजे इम्रान खान यांच्या सरकारच्या अपयशामुळे आणि चुकीच्या निर्णयांना कंटाळून एस्टाब्लिशमेंट आता तटस्थ भूमिका बजावत आहेत."

लष्कराशिवाय पाकिस्तानातील सर्वच स्तरांत इम्रानबद्दल नाराजी आहे. त्यामुळेच त्यांच्या कट्टर चाहत्यांशिवाय पाकिस्तानात त्यांचे सरकार गेल्याबद्दल सर्वसामान्यांमध्येही विशेष प्रतिक्रिया नाही.

युसुफझाई म्हणतात, "इम्रान यांच्या अपयशाचे दुसरे प्रमुख कारण म्हणजे सरकारमध्ये असूनही ते राजकीय परिपक्वता साधू शकले नाहीत. ते विरोधी पक्षात असतानाही तेच पात्र वठवत राहिले. ते देशातील कोणतेही राजकीय एकमत आणू शकले नाहीत. यावेळी पाकिस्तानातील धार्मिक लोक इम्रान खानवर नाराज आहेत, उदारमतवादीही नाराज आहेत आणि राष्ट्रवादीही संतप्त आहेत."

आर्थिक आघाडीवरही पाकिस्तान अपयशी

समृद्धीचे आश्वासन देत इम्रान सत्तेवर आले, पण त्यांच्या सरकारच्या काळात देशाची अर्थव्यवस्था घसरत राहिली आणि महागाई वाढतच राहिली. सर्वसामान्यांचे जीवन कठीण झाले. परकीय कर्ज वाढत राहिले. इंधनाच्या दरांनी ऐतिहासिक उच्चांक गाठला आहे. इम्रान सरकार पडण्यामागे आर्थिक अपयश हेही महत्त्वाचे कारण मानले जात आहे.

युसुफझाई म्हणतात, “पाकिस्तानमधील अलीकडच्या या राजकीय गोंधळामागील आणखी एक कारण म्हणजे इम्रान खान सरकारची अपयशी फायनान्शियल टीम. त्यांनी गेल्या साडेतीन वर्षांत पाच अर्थमंत्री बदलले, तरीही सरकार आर्थिक आघाडीवर काहीही करू शकले नाही. एकही मेगा प्रोजेक्ट सुरू होऊ शकला नाही. देश चालवण्याचं कुठलंही व्हिजन दिसलं नाही. मात्र, इम्रान खान सरकारला देशातील एस्टाब्लिशमेंट आणि जनतेचा पूर्ण पाठिंबा मिळत राहिला."

युसूफझाई म्हणतात, "यावेळी पाकिस्तानातील जनताही इम्रान खान यांच्या विरोधात आहे. पाकिस्तानमध्ये महागाई इतकी वाढली आहे की, लोकांचे जगणे कठीण झाले आहे. इम्रान खान यांना पाठिंबा देणारे बहुतांश लोकही विरोधात गेले आहेत."

मजबूत एकजूट विरोधकांसमोर एकटे पडले इम्रान

इम्रान खान यांनी देश भ्रष्टाचारमुक्त करण्याचे आश्वासन दिले होते. नॅशनल अकाउंटेबिलिटी ब्यूरो (NAB) च्या निशाण्यावर विरोधी पक्षनेते होते. नवाझ शरीफ कुटुंब आणि त्यांचे राजकीय प्रतिस्पर्धी आसिफ अली झरदारी कुटुंब एनएबीच्या तावडीत आले.

NAB ने नवाझ शरीफ आणि झरदारी यांना भ्रष्टाचाराशी संबंधित प्रकरणात अटक केली. दोन्ही पक्षांच्या अनेक नेत्यांनाही अटक करण्यात आली. एनएबीच्या कारवाईमुळे हैराण झालेल्या विरोधी पक्षांनी इम्रान खानच्या विरोधात एकजूट दाखवून त्यांना सत्तेवरून हटवण्याचा प्रयत्न सुरू केल्याचे विश्लेषकांचे मत आहे.

युसुफझाई म्हणतात, "दुसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे प्रबळ विरोध. गेल्या साडेतीन वर्षांत आस्थापनांनी हा विरोध दाबून टाकला. पण आता आस्थापना पूर्णपणे तटस्थ झाल्यामुळे हा विरोध समोर येत आहे. पाकिस्तान पीपल्स पार्टी, पाकिस्तान मुस्लिम लीग-नवाझ आणि जमियत-उलेमा-ए-इस्लाम एकत्र आले आहेत. इम्रान यांचे सर्व विरोधक आता एकत्र आले आहेत आणि त्यांनी मजबूत आघाडी केली आहे."

याशिवाय खुद्द इम्रान खान यांनाही त्यांच्या पक्षाची एकजूट करता आली नाही. त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभ्या असलेल्या लोकांनाच ते नाराज करत राहिले. आता इम्रान यांचाच पक्ष पाकिस्तान तेहरीक-ए-इन्साफचे अनेक खासदार परदेशी कंपूत जाऊन बसले आहेत.

युसूफझाई म्हणतात, "याचं सर्वात मोठं उदाहरण म्हणजे जहांगीर खान तरीन यांचे आहे, जे इम्रान खानवर नाराज झाले आहेत. तरीनसोबत सात-आठ खासदार असल्याचंही म्हटलं जातं. जर त्यांनी इम्रान खान यांना सोडलं तर त्यांचं सरकार पूर्णपणे कोसळेल."

पाकिस्तान अमेरिकेकडे झुकायला भाग पडेल का?

पाकिस्तान हा अमेरिकेचा पारंपरिक मित्र देश आहे, परंतु इम्रान खान यांनी वारंवार दावा केला आहे की, त्यांनी पाकिस्तानला अमेरिकेच्या प्रभावापासून मुक्त करण्याचा आणि स्वतंत्र परराष्ट्र धोरणाचा अवलंब करण्याचा प्रयत्न केला आहे.

ते चीन आणि रशियाच्या जवळ जाताना दिसले. ज्या दिवशी रशियाने युक्रेनवर आक्रमण केले त्या दिवशी इम्रान मॉस्कोमध्ये राष्ट्राध्यक्ष पुतीन यांच्यासोबत होते. इम्रान यांनी जगाला संदेश देण्याचा प्रयत्न केला.

पण गेल्या काही वर्षांत चीनही पाकिस्तानवर फारसा खुश नव्हता हे विश्लेषक मान्य करतात. युसुफझाई म्हणतात, "इम्रान खान यांच्या सरकारच्या काळात, चीनच्या ड्रीम प्रोजेक्ट सी-पॅक (पाकिस्तानमधील चीनच्या बेल्ट अँड रोड इनिशिएटिव्हचा हा एक महत्त्वाचा भाग आहे) या प्रकल्पाचे कामही अत्यंत संथगतीने सुरू होते. चीन पाकिस्तान सरकारवर फारसा खुश नाही. इम्रान खान यांच्या सरकारच्या काळातही हा एक महत्त्वाचा मुद्दा होता.

अखेर पाकिस्तानला पुन्हा अमेरिकेपुढे झुकायला भाग पडणार का, हाही प्रश्न आहे. वजाहत काझमी म्हणतात, "ऐतिहासिकदृष्ट्या, पाकिस्तान हा अमेरिकेचा एक महत्त्वाचा मित्र राहिला आहे आणि बायडेन अध्यक्ष होईपर्यंत पाकिस्तान अमेरिकेचा मित्र होता.

मित्र असूनही पाकिस्तानला अमेरिकेकडून अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागले, पण पाकिस्तानने कधीही अमेरिकेशी संबंध तोडले नाहीत. चीनने गेल्या काही वर्षांत पाकिस्तानमध्ये मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक केली असून नुकत्याच झालेल्या युक्रेन-रशिया युद्धामुळे जागतिक परिस्थिती बदलली आहे.

अशा स्थितीत पाकिस्तान अमेरिकेकडे झुकेल हे सांगणे फार कठीण जाईल. पण अखेरीस पाकिस्तान अमेरिकेकडे झुकणार असे दिसते. याचे एक कारण म्हणजे अमेरिकेच्या विद्यमान राष्ट्राध्यक्षांचे पाकिस्तान पीपल्स पार्टी आणि आसिफ अली झरदारी यांच्याशी चांगले संबंध आहेत.

परकीय सत्तेच्या हस्तक्षेपाचे तर्क जनता मान्य करेल का?

परकीय शक्तींना त्यांचे सरकार पाडायचे आहे, असे इम्रान खान वारंवार सांगत आहेत. तो अमेरिकेकडे बोट दाखवत आहे. ते एका पत्राचा संदर्भही देतात. मात्र, अधिकृत गुप्त कायद्याचा हवाला देत त्यांनी त्यातील मजकूर सार्वजनिक केलेला नाही. ते संसदेच्या समितीसमोर ठेवू शकतात. त्यांचे सरकार पाडण्यामागे कोणती विदेशी शक्ती आहे का, हा प्रश्न आहे आणि इम्रान यांचे हे दावे पाकिस्तानातील जनता कशी पाहत आहे?

वजाहत काझमी म्हणतात, “परकीय महासत्ता इतर देशांच्या कारभारात ढवळाढवळ करतात यात शंका नाही आणि अनेक प्रकरणांमध्ये त्यांचे ठसे सापडले आहेत. विशेषतः पाकिस्तान आणि इतर काही देशांच्या बाबतीत.

पंतप्रधान एका पत्राबद्दल बोलत आहेत, त्यांनी त्यातील मजकूर काही पत्रकार आणि मंत्रिमंडळ सदस्यांसोबत शेअर केला आहे. हे पत्र परदेशी हस्तक्षेप दर्शवते. तथापि, हा धोका कितपत खरा किंवा मोठा आहे यावर प्रश्न आहेत, कारण सरकारने अद्याप अधिकृत गुप्तता कायद्याचा हवाला देऊन संपूर्ण तपशील दिलेला नाही.

इम्रान खान यांचे हे तर्क पाकिस्तानी जनतेला समजेल का? या प्रश्नावर काझमी म्हणतात, "पाकिस्तानमधील लोक भारत किंवा इतर कोणत्याही देशाप्रमाणे खूप भावनिक आहेत. इम्रान खान यांचा पाकिस्तानमध्येही मोठा चाहता वर्ग आहे. किमान इम्रान खान यांच्या समर्थकांचा यावर विश्वास आहे. त्यांचे सरकार पाडण्याचा कट असून परदेशी शक्तींचा यात सहभाग असल्याचे ते सांगत आहेत.

मात्र, हे तर्क त्यांच्या सरकारला वाचवू शकत नसले तरी इम्रान खान यांच्या पुढील राजकीय प्रवासात ते महत्त्वाचे ठरू शकतात आणि येत्या निवडणुकीत ते निश्चितपणे हे कॅश करण्याचा प्रयत्न करतील.

सरकार बदलले तर दक्षिण आशियातील सुरक्षा परिस्थितीवर काही परिणाम होईल का?

पाकिस्तान हा दक्षिण आशियातील महत्त्वाचा देश आहे. अलीकडच्या काळात भारत-पाकिस्तान तणावही वाढला आहे. दुसरीकडे अफगाणिस्तानातील सत्ता तालिबानच्या हाती आली आहे. अशा परिस्थितीत पाकिस्तानात सरकार बदलले तर दक्षिण आशियातील सुरक्षेवर त्याचा परिणाम होईल का?

अर्शद युसुफझाई म्हणतात, "मला वाटते की, पाकिस्तानमधील इम्रान खान यांचे सरकार पडल्यामुळे दक्षिण आशियातील सुरक्षेच्या स्थितीवर कोणताही विशेष परिणाम होणार नाही. यामागील सर्वात मोठे कारण म्हणजे पाकिस्तानचे मोठे निर्णय अनेकदा एस्टाब्लिशमेंट्स घेतात. भारताशी संबंध असतील, अफगाण धोरण असेल, चीनशी संबंध - हे सर्व अनेकदा एस्टाब्लिशमेंटकडूनच केले जाते. सरकारच्या हालचालींचा त्यावर फारसा परिणाम होत नाही."

वजाहत काझमी या मताशी सहमत आहेत. काझमी म्हणतात, "पाकिस्तानचे सुरक्षा धोरण हे सहसा देशाच्या एस्टाब्लिशमेंटच्या हातात असते. राजकीय पक्षांना त्यात फारसे काही देणेघेणे नसते. त्यामुळे सरकार बदलले तरी त्याचा देशाच्या किंवा दक्षिण आशियाच्या सुरक्षा परिस्थितीवर विशेष परिणाम होणार नाही. परंतु नवीन सरकार स्थापन झाल्यास पाकिस्तान काही नवीन धोरणे आणू शकतो आणि नवीन जागतिक तडजोडी करू शकतो."

शेजारी देशांशी संबंध सुधारतील का?

इम्रान खान सरकारचे एक मोठे अपयश हे होते की ते त्यांच्या शेजारी देशांशी चांगले संबंध ठेवू शकले नाहीत. भारत आणि इराण आणि विशेषतः पाश्चिमात्य देशांशी पाकिस्तानचे संबंध अत्यंत खालच्या पातळीवर गेले. इम्रान खान यांच्या सरकारच्या अपयशामागे हेही एक प्रमुख कारण मानले जात आहे.

अशा स्थितीत पाकिस्तानातील इम्रान सरकार शेजारी देशांशी संबंध सुधारू शकेल का? अर्शद युसुफझाई म्हणतात, "जर पाकिस्तानमध्ये सत्ता बदलली आणि नवाझ शरीफ यांचा पक्ष पाकिस्तान मुस्लिम लीग-नवाझ (PML-N) किंवा झरदारींचा पक्ष पाकिस्तान पीपल्स पार्टी (PPP) सरकार स्थापन करत असेल, तर ते दक्षिण आशियासाठी चांगले लक्षण आहे. कारण सोबत नवाझ शरीफ यांच्या आगमनाने पाकिस्तानचे चीनसोबतचे संबंधही सुधारण्याची अपेक्षा आहे.

मात्र, पाकिस्तानचे भारतासोबतचे संबंध पुढील काही वर्षे आता जसे आहेत तसे राहू शकतात. पण पाकिस्तानमध्ये सरकार बदलले तर दक्षिण आशियाई देश आणि पाश्चात्य देशांशी पाकिस्तानचे संबंध सुधारतील, असे म्हणता येईल. यामुळे दक्षिण आशियातील सुरक्षा स्थिती सुधारू शकते.

पाकिस्तानची डोकेदुखी TTP चे काय होणार?

पाकिस्तानमधील आणखी एक मोठा धोका म्हणजे तेहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान (TTP). या दहशतवादी संघटनेने बुधवारीच पाकिस्तानी लष्करावर मोठा हल्ला केला, ज्यामध्ये सहा जवान शहीद झाले. टीटीपीने रमजानच्या पवित्र महिन्यात लष्कराविरुद्ध नवीन ऑपरेशन सुरू करणार असल्याचे म्हटले आहे.

इम्रान सरकारने टीटीपीशी वाटाघाटी करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु या आघाडीवरही त्यांना फारसे यश मिळू शकले नाही. सध्याच्या राजकीय परिस्थितीचा टीटीपीच्या कारवायांवरही परिणाम होऊ शकतो.

अर्शद युसुफझाई म्हणतात, "तेहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान अस्तित्वात आल्यापासून त्यांनी पाकिस्तानचे लष्कर, पोलीस आणि सामान्य लोकांवर अनेक मोठे हल्ले केले आहेत. पाकिस्तानी लष्कराने टीटीपीच्या विरोधातही मोठ्या लष्करी कारवाया केल्या आहेत आणि यादरम्यान दोन्ही बाजूंनी असंख्य जीव गेले आहेत.

हे सर्व असूनही, पाकिस्तान सरकार आणि लष्कराने टीटीपीसोबत शांतता प्रक्रिया सुरू करण्यासाठी कोणतेही प्रयत्न केले नाहीत. अलीकडच्या काही महिन्यांत शांतता प्रक्रिया सुरू करण्याचे प्रयत्न झाले आहेत. गेल्या वर्षी शांतता प्रक्रिया पार पडली होती ज्यामध्ये युद्धविराम झाला होता. मात्र, तो शांतता करारही यशस्वी होऊ शकला नाही.

पाकिस्तानमध्ये सरकार बदलले तर टीटीपीविरोधात मोठी लष्करी कारवाईही सुरू होऊ शकते. युसुफझाई म्हणतात, “पाकिस्तानमधील सुरक्षा परिस्थिती टीटीपीमुळे प्रभावित झाली आहे आणि देशाच्या सध्याच्या राजकारणाचा त्यांच्यावर विशेष परिणाम होणार नाही.

टीटीपीशी चर्चा व्हावी आणि करार व्हावा, ही पाकिस्तानातील सध्याच्या इम्रान खान सरकारची इच्छा आहे. पण जर पाकिस्तानात राजकीय परिस्थितीमुळे सरकार बदलले आणि नवीन सरकार आले, विशेषत: पाकिस्तान पीपल्स पार्टीचे सरकार, तर ते चर्चेला अजिबात समर्थन देत नाही आणि टीटीपीविरुद्ध लष्करी मोहीम राबवू इच्छिते.

जर लष्कराने टीटीपीविरोधात मोठी कारवाई सुरू केली तर टीटीपीला पाकिस्तानमध्ये आपले कारवाया सुरू ठेवणे कठीण होईल. दुसरीकडे, अफगाणिस्तानमध्येही टीटीपीसाठी परिस्थिती कठीण होत चालली आहे, कारण अफगाणिस्तानला आपल्या भूमीचा वापर कोणत्याही देशाविरुद्ध होऊ देऊ नाही, असा इशारा देण्यात आला आहे."

पाकिस्तानमधील लष्करी बंडाचा इतिहास

  • पाकिस्तानचे पहिले राष्ट्रपती इस्कंदर मिर्झा यांनी 7 ऑक्टोबर 1958 रोजी मार्शल लॉ लागू केला. लष्करप्रमुख अयुब खान यांना पंतप्रधान म्हणून घोषित केले.
  • 4 जुलै 1977 रोजी लष्करप्रमुख जनरल झिया-उल-हक यांनी पंतप्रधान झुल्फिकार अली भुट्टो यांना पदच्युत केले आणि राष्ट्रपती बनले.
  • ऑक्टोबर 1999 मध्ये परवेझ मुशर्रफ यांनी पंतप्रधान नवाझ शरीफ आणि त्यांच्या मंत्र्यांना अटक करून सत्ता काबीज केली आणि राष्ट्रपती झाले.
  • 1980 मध्ये जनरल झिया-उल-हक यांना हटवण्याची मोहीम सुरू झाली होती. तेव्हा ते अध्यक्ष होते.
  • 1995 मध्ये बेनझीर भुट्टो यांना पंतप्रधानपदावरून हटवण्याचा प्रयत्न झाला होता.
बातम्या आणखी आहेत...