आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा
  • Marathi News
  • Dvm originals
  • India Population Census 2021; What Will Be Impact On Government Scheme ? History, Data Statistics And More

एक्सप्लेनर:कोरोनामुळे 2021 ची जनगणना पुढे ढकलली गेली; जाणून घ्या विलंब झाल्यामुळे सामान्यांवर याचा काय परिणाम होईल?

जयदेव सिंह2 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
  • जाणून घ्या सविस्तर...

केंद्र सरकारच्या जनगणना अभियानानुसार 2021 मध्ये सुरू होणारी जनगणना कोविड साथ रोगामुळे अनिश्चित काळासाठी पुढे ढकलण्यात आली आहे. त्यामुळे देशातील जनगणना सध्या स्थगित आहे. केंद्र सरकारने पावसाळी अधिवेशनात ही माहिती दिली. निवडणुकीसाठी लोकसभा, विधानसभा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांचे सीमांकन, त्यांचे आरक्षण आणि केंद्र आणि राज्य सरकारच्या लोककल्याणकारी योजनांसाठी जनगणनेचा डेटा वापरला जातो. जनगणनेतील विलंब या सर्वांवर परिणाम करेल.

2021 ची जनगणना कधी सुरू होईल? या विलंबाचा सामान्य लोकांवर कसा परिणाम होईल? सरकारच्या योजनांवर याचा काय परिणाम होईल? देशात जनगणना कधीपासून होत आहे? यात काय
बदल झाला? जाणून घेऊया सविस्तर...

जनगणना कधी सुरू होणार होती?

28 मार्च 2019 रोजी केंद्र सरकारने राजपत्र अधिसूचना जारी करत 2021 च्या जनगणनेची माहिती दिली होती. ही जनगणना दोन टप्प्यांत होणार होती. पहिल्या टप्प्यात, एप्रिल 2020 ते सप्टेंबर 2020 पर्यंतची घरांची यादी आणि त्यांची गणना केली जाणार होती. त्याच वेळी, देशाच्या लोकसंख्येची गणना 9 ते 28 फेब्रुवारी 2021 पर्यंत केली जाणार होती. कोरोनामुळे यापैकी कोणतेही काम सुरू झालेले नाही.

यावर्षी मार्चमध्ये गृह मंत्रालयाने संसदीय समितीला जनगणना करण्यासाठी संभाव्य नवीन टाइमलाइन दिली होती. यामध्ये 2021-22 दरम्यान पहिल्या टप्प्याचे फिल्ड वर्क करण्यास सांगितले होते. त्याचबरोबर दुसरा टप्पा 2023-24 पर्यंत पूर्ण होणे अपेक्षित होते. घरांची यादी आणि गणना पहिल्या टप्प्यात होणार होती. यात घराची स्थिती, घरात उपलब्ध असलेल्या सुविधा आणि मालमत्तेची गणना केली जाणार होती.

दुसऱ्या टप्प्यात, जनगणनेदरम्यान लोकसंख्या, लोकसंख्याशास्त्र, धर्म, अनुसूचित जाती आणि जमाती (एससी/एसटी), भाषा, साक्षरता दर आणि शिक्षण, आर्थिक स्थिती, स्थलांतर इत्यादींच्या आधारे गणना केली जाणार होती. यासह, गृह मंत्रालयाने सांगितले होते की, लोकसंख्येचा तात्पुरता डेटा पुढील लोकसभा निवडणुकीपूर्वी 2023-24 मध्ये जारी केला जाईल. आता पावसाळी अधिवेशनात, सरकारने सांगितले की हे काम कधीपासून सुरू केले जाईल, हे अद्याप निश्चित करण्यात आलेले नाही.

या विलंबाचा सार्वजनिक वितरण व्यवस्थेवर काय परिणाम होईल?

सरकार ज्या योजना बनवते आणि अंमलात आणते त्यात जनगणना महत्वाची भूमिका बजावते. उदाहरणार्थ, 2011 च्या जनगणनेनुसार देशाची एकूण लोकसंख्या 121 कोटी आहे. राष्ट्रीय अन्न सुरक्षा कायदा -2013 नुसार, देशातील 67% लोकसंख्या अशी आहे जी सरकारच्या सार्वजनिक वितरण प्रणालीशी संबंधित योजनांसाठी (PDS) पात्र आहे. म्हणजेच सुमारे 80 कोटी लोक या कक्षेत येतात.

हेच कारण आहे की केंद्राने नुकतीच सुरू केलेली मोफत अन्नधान्य योजना 80 कोटी लोकांपर्यंत पोहचल्याचा दावा केला गेला आहे, परंतु गेल्या दहा वर्षांत लोकसंख्या वाढली आहे. त्याची आजपर्यंत कोणतीही नोंद नाही. त्या गरीब कुटुंबांना, जे गेल्या दहा वर्षांत अशा योजनेसाठी पात्र झाले आहेत, त्यांना 2023-24 पर्यंत प्रतीक्षा करावी लागेल. जनगणना वेळेवर झाली असती तर त्यांना 2021 पासून हा लाभ मिळाला असता.

खरं तर आधार डेटा आणि इतर लोकसंख्या प्रोजेक्टर्सनुसार देशाची सध्याची लोकसंख्या सुमारे 139 कोटी आहे. जर या लोकसंख्येच्या 67% लोकांना पीडीएस कव्हर्सचे हक्कदार मानले गेले तर सुमारे 93 कोटी लोकांना स्वस्त धान्य आणि मोफत रेशन इत्यादींचा लाभ मिळाला पाहिजे. जनगणनेच्या अभावामुळे सुमारे 13 कोटी लोक या योजनांपासून वंचित आहेत. यातील बहुतेक यूपी आणि बिहारमधील लोकांचा समावेश आहे. जिथे लोकसंख्या आणि गरीबांची संख्या देशात सर्वाधिक आहे.

सरकार स्वतःहून ही व्याप्ती वाढवू शकत नाही का?

पॉप्युलेशन फाउंडेशन ऑफ इंडियाचे कार्यकारी संचालक राहिलेले ए.आर. नंदा म्हणतात की, आजच्या युगात लोकसंख्येचे अंदाज घेण्याची अनेक तंत्रे आली आहेत. जर सरकारला हवे असेल तर ते त्यांचा वापर करून कव्हरेजची व्याप्ती वाढवू शकते. यासाठी, ते स्वतःचा लोकसंख्या प्रोजेक्शन डेटा वापरू शकतात. गरजू लोकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी जनगणनेच्या डेटाची वाट पाहण्याची गरज भासणार नाही. अर्थातच जनगणनेची आकडेवारी आल्यानंतर त्यात सुधारणा केली जाऊ शकते.

जनगणनेच्या विलंबामुळे इतर कोणत्या योजना प्रभावित होतील?

सुरुवातीला, जनगणनेचा डेटा 30 कोटींहून अधिक विधवा, अपंग, दारिद्र्य रेषेखालील वृद्ध लोकांना आर्थिक मदतीसाठी वापरला गेला. 2011 च्या जनगणनेमध्ये केंद्राने सामाजिक-आर्थिक जाती जनगणने (SECC) ला केली. SECC च्या मते, हे कव्हरेज 3 कोटींवरून 6 कोटी पर्यंत वाढवायला हवे होते. मात्र, सरकार यासाठी पुरेसे बजेट देऊ शकले नाही.

बहुतेक केंद्रीय योजनांमध्ये, लाभार्थ्यांची संख्या या SECC डेटाच्या आधारावर निश्चित केली जाते. या डेटाच्या माध्यमातून लोकांना आरोग्य विम्यापासून ते घर मिळण्यापर्यंतच्या योजनांचा लाभ मिळतो. सध्याच्या सरकारच्या सर्व योजनांसाठी लाभार्थी देखील या डेटाद्वारे ठरवले जातात. जरी हा डेटा 10 वर्षे जुना आहे.

या विलंबाचा लोकसभा-विधानसभा जागांच्या सीमांकनावरही परिणाम होईल का?

लोकसभा-विधानसभा जागांचे परिसीमन 2026 मध्ये केले जाणार आहे. तोपर्यंत लोकसंख्येची आकडेवारी अपेक्षित आहे. अशा परिस्थितीत, 2026 मध्ये होणारे परिसीमन या विलंबामुळे पुढे जाणार नाही, असे म्हटले जाऊ शकते.

देशात जनगणना कधीपासून होत आहे?
देशात पहिली जनगणना 1881 मध्ये झाली. त्यानंतर दर 10 वर्षांनी जनगणना केली जाते. 1931 पर्यंतच्या जनगणनेत जातीनिहाय आकडेवारीही जाहीर करण्यात येत होती. 1941 च्या जनगणनेत जातीनिहाय डेटा गोळा करण्यात आला होता, परंतु तो जाहीर करण्यात आला नाही. स्वातंत्र्यानंतर सरकारने फक्त अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातीची लोकसंख्या आकडेवारी जाहीर करण्याचा निर्णय घेतला. तेव्हापासून, उर्वरित जातींसाठी जातीनिहाय आकडे कधीही प्रकाशित केले गेले नाहीत.

बातम्या आणखी आहेत...