आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

शरीर उघडे दिसताच महिलांना ताब्यात घ्यायचे सदाचरण पोलिस:हिजाब नीट घातला नाही तर मारून टाकले, विरोधानंतर सरकारने रद्द केला कायदा

लेखक: नीरज सिंह/ अनुराग आनंद2 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

13 सप्टेंबर 2022 चा दिवस होता. इराणच्या कुर्दिस्तान प्रांतातील 22 वर्षीय महसा अमिनी एक लांब ओव्हरकोट परिधान करून तेहरानमध्ये आपल्या कुटुंबासह फिरत होत्या. कुटुंब शहीद हेगाणी एक्स्प्रेस वेवर पोहोचताच सदाचरण पोलिस दाखल झाले. सदाचरण पोलिसांनी अमिनींचा पोशाख अशोभनीय ठरवून त्यांना ताब्यात घेतले. अमिनींनी हिजाब नीट परिधान केलेला नसल्याचा दावा पोलिसांनी केला. यानंतर अमिनींना एका व्हॅनमधून डिटेन्शन सेंटरमध्ये नेले जाते.

डिटेन्शन सेंटरमध्ये नेत असताना सदाचरण पोलिसांनी त्यांचे कपडे फाडले आणि त्यांना मारहाणही केली. पोलिस ठाण्यात पोहोचल्यावरही अमिनींना मारहाण केली जाते. यामुळे त्यांची दृष्टी जाते आणि काही वेळातच बेशुद्ध होऊन त्या खाली पडतात. 2 तासांनंतरही त्या शुद्धीवर न आल्याने पोलिस त्यांना रुग्णालयात घेऊन जातात. अमिनी 2 दिवस कोमात असतात. 16 सप्टेंबर 2022 रोजी इराणच्या सदाचरण पोलिसांची क्रूरता समोर येते. संध्याकाळीच अमिनींचा मृत्यू होतो.

अमिनींच्या मृत्यूनंतर कुर्दिस्तानपासून तेहराणपर्यंत सदाचरण पोलिसांच्या विरोधात निदर्शने सुरू झाली. अमिनी यांच्या अंत्ययात्रेला मोठ्या संख्येने लोक उपस्थित होते. अंत्यसंस्कारात सहभागी महिलांनी हिजाब काढून निषेध केला. हिजाबविरोधातील आंदोलनादरम्यान अनेक महिलांनी केसही कापले. जवळपास 3 महिन्यांच्या निदर्शनांनंतर इराण सरकारने सदाचरण पोलिस व्यवस्था संपुष्टात आणण्याचा निर्णय घेतला आहे.

दिव्य मराठी एक्स्प्लेनरमध्ये आम्ही सांगणार आहोत की इराण सरकारने रद्द केलेले सदाचरण पोलिस म्हणजे काय आहे? इराणच्या महिला याला विरोध का करत होत्या?

हमासा अमीनी या ऑक्टोबरमध्ये विद्यापीठात शिक्षण सुरु करणार होत्या आणि कोर्स सुरु होण्यापूर्वी त्या तेहराणमध्ये फिरायला गेल्या होत्या.
हमासा अमीनी या ऑक्टोबरमध्ये विद्यापीठात शिक्षण सुरु करणार होत्या आणि कोर्स सुरु होण्यापूर्वी त्या तेहराणमध्ये फिरायला गेल्या होत्या.

प्रश्न-1: इराण सरकारने रद्द केलेले सदाचरण पोलिस काय करायचे?

उत्तर: इराणचे सदाचरण पोलिस 'गश्त-ए-इर्शाद' म्हणून ओळखले जातात. हे इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड्सशी संलग्न असलेल्या निमलष्करी दल बासिजसोबत काम करते. इराणमध्ये इस्लामिक कायदे आणि ड्रेस कोडची काटेकोरपणे अंमलबजावणी करणे हे त्यांचे काम आहे. महिलांनी हिजाब नीट घातला आहे की नाही याची सदाचरण पोलिस खात्री करून घेतात. जर त्यांनी असे केले नाही तर सदाचरण पोलिस त्यांना दंड करू शकतात, त्यांना अटक करू शकतात.

नॅशनल इराणी अमेरिकन कौन्सिलचे रिसर्च डायरेक्टर असल राद म्हणतात, जर एखाद्या महिलेने तंग कपडे घातले असतील, शरीर जास्त दिसत असेल, बाही गुंडाळलेली असेल किंवा जीन्स फाटलेली असेल. असे असल्यास, सदाचरण पोलिस तुम्हाला अटक करू शकतात आणि तुम्हाला डिटेन्शन सेंटरमध्ये ठेवू शकतात. ताब्यात घेतलेल्या महिलांना काही वेळा शिक्षण आणि सल्ला केंद्रात नेले जाते. तिथे त्यांना हिजाब आणि इस्लामिक मूल्यांवर व्याख्याने दिली जातात. घरून कोणी योग्य तो ड्रेस आणल्यानंतरच त्यांची सुटका होते.

सदाचरण पोलिसांचा मुख्य भर महिलांच्या पेहरावावर असल्याचे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. कोणत्या प्रकारचे कपडे परिधान केले जाऊ शकतात आणि कोणत्या प्रकारचे कपडे घालू शकत नाहीत याबद्दल कोणतीही विशिष्ट मार्गदर्शक तत्त्वे नाहीत. यामुळे मॉरलिटी पोलिसांचे अधिकारी स्वतःच ठरवतात की काय योग्य आणि काय अयोग्य. इराणी मानवाधिकार कार्यकर्ते हादी घियामी म्हणतात की सदाचरण पोलिस व्यवस्था लोकांच्या खाजगी जीवनात हस्तक्षेप करण्यासारखीच आहे.

असल राद सांगतात की महसा अमिनींनी ज्या प्रकारे हिजाब घातला होता, तो सैल असल्यामुळे त्यांचे काही केस दिसत होते. केवळ यासाठीच त्यांच्यासोबत असे क्रूर कृत्य करण्यात आल्याने इराणमधील महिला संतप्त झाल्या आहेत. हे कोणासोबतही होऊ शकते, कारण बहुतेक महिला हिजाब सैल घालतात. म्हणजे त्यांचे केसही दिसतात. त्यामुळे इराणमधील महिला संतप्त आहेत.

इराणच्या सदाचरण पोलिसांनी 2007 मध्ये मोठी मोहीम राबवत योग्य रितीने हिजाब न घालणाऱ्या महिलांना तुरुंगात पाठवले होते.
इराणच्या सदाचरण पोलिसांनी 2007 मध्ये मोठी मोहीम राबवत योग्य रितीने हिजाब न घालणाऱ्या महिलांना तुरुंगात पाठवले होते.

प्रश्न-2: इराणच्या सदाचरण पोलिसांची स्थापना केव्हा झाली?

उत्तर: केंब्रिज विद्यापीठात आंतरराष्ट्रीय राजकारण शिकवणाऱ्या रॉक्सेन फर्मेनफर्मियन सांगतात की 90 च्या दशकात इराण-इराक युद्ध होईपर्यंत सदाचरण पोलिस हे वेगळे दल नव्हते. मात्र, इराणमध्ये इस्लामिक क्रांतीच्या सुरुवातीपासूनच सार्वजनिक ठिकाणी महिलांच्या पेहरावामुळे त्यांचा छळ होत होता. त्याचबरोबर 1947 च्या क्रांतीनंतर महिलांना चेहरा झाकणे बंधनकारक करण्यात आले. याआधी, शाह पहलवींची राजवट इराण स्त्रियांच्या कपड्यांबाबत खूप उदारमतवादी होती.

2000 च्या मध्यात महमूद अहमदीनेजाद राष्ट्रपती झाल्यानंतर हे नियम अधिक कठोरपणे लागू केले गेले. 2006 मध्ये अहमदीनेजादच्या वेळी सदाचरण पोलिस म्हणजेच गश्त-ए-इर्शाद नावाची एक तुकडी स्थापन करण्यात आली होती. 2013 मध्ये, उदारमतवादी हसन रुहानी राष्ट्रपती झाल्यानंतर, ड्रेस कोडमध्ये लक्षणीय बदल झाला. या काळात सैल, रंगीबेरंगी हेडस्कार्फसोबत घट्ट जीन्समध्ये महिला दिसणे सामान्य झाले.

ऑगस्ट 2021 मध्ये, कट्टरपंथी इब्राहिम रईसी इराणचे राष्ट्रपती बनले आणि अहमदीनेजादच्या मार्गाचे अनुसरण करण्यास त्यांनी सुरुवात केली. रईसी यांनी सदाचरण पोलिसांची संख्या आणखी वाढवण्याचा निर्णय घेतला. या वर्षी जुलैमध्ये रईसी यांनी सर्व संस्थांमध्ये हेडस्कार्फ कायदा लागू करण्याचे आदेश दिले. पण असे असूनही स्त्रिया अतिशय निष्काळजीपणे स्कार्फ आणि तंग जीन्स घालणे सुरुच ठेवतात.

यानंतर रईसी यांनी सदाचरण पोलिसांना अशा महिलांवर कारवाई करण्यास सांगितले. यामुळेच सप्टेंबरमध्ये महसा अमिनींना डोक्यावर थोडे केस दिसत असताना अटक करण्यात आली आणि कोठडीतच त्यांचा मृत्यू झाला.

इराणच्या सदाचरण पोलिस गश्त-ए-इर्शादला अमेरिकेने 23 सप्टेंबर रोजी अमेरिकेने काळ्या यादीत टाकले होते. महसा अमिनी यांच्या मृत्यूला सदाचरण पोलिस जबाबदार असल्याचे अमेरिकेच्या ट्रेझरी विभागाने यावेळी सांगितले.

प्रश्न-3: इराणी महिलांनी सदाचरण पोलिसांचा विरोध कसा केला?

उत्तर: इराणी स्त्रिया नेहमीच कायद्याचे उल्लंघन करून सदाचरण पोलिसांचा विरोध करत नाहीत, परंतु अनेक महिला त्यांच्या दैनंदिन जीवनातही नवनवीन पद्धतींद्वारे निषेध करतात. या स्त्रिया कधी सैल हिजाब घालतात तर कधी शरीराला साजेसे कपडे घालतात. कधी कधी गडद लाल लिपस्टिक लावूनही त्या त्यांचा राग व्यक्त करतात. मात्र, निषेधाची ही पद्धतही धोकादायक आहे.

2017 ची गोष्ट आहे. इराणी महिला मासिह अलीनेजाद यांनी 'व्हाइट वेनस्डे-डे' नावाची चळवळ सुरू केली. याच्या माध्यमातून महिलांनी डोक्याचा स्कार्फ काढून पांढरा स्कार्फ दाखवून निषेध केला. त्यानंतरच इराण सरकारने या महिलेला देशाबाहेर हाकलून दिले होते.

या वर्षी जुलैमध्ये पुन्हा एकदा महिलांनी 'हिजाब-बी-हिजाब' नावाची चळवळ सुरू केली. 'गेर्शद' नावाच्या एका मोबाईल अॅपच्या माध्यमातून ही चळवळ पुढे नेण्यात आली. या अॅपद्वारे आंदोलनात सहभागी होणाऱ्या महिलांना पोलिसांच्या प्रत्येक उपक्रमाची माहिती देण्यात येत होती.

इराणचे मानवाधिकार कार्यकर्ते हादी घियामी यांच्या मते, हिजाबविरोधातील हे आंदोलन केवळ प्रतिकात्मक आहे. इराणच्या तरुणांना आता सर्व संस्था आणि कायद्यांपासून स्वातंत्र्य हवे आहे. याचे कारण त्यांना या व्यवस्थेत आपले भविष्य दिसत नाही. अशा परिस्थितीत नुसते सदाचरण पोलिस संपवून बदल होणार नाही.

प्रश्न-4: मेहसा अमिनी यांच्या नातेवाईकांनी सदाचरण पोलिसांवर कोणते आरोप केले आहेत?

उत्तर: इराणच्या कुर्दिस्तान प्रांतातील 22 वर्षीय महसा अमिनींचा 16 सप्टेंबर रोजी पोलिस कोठडीत मृत्यू झाला. हिजाबशी संबंधित नियमांचे पालन न केल्याच्या आरोपावरून अमिनी यांना तेहराणमध्ये अटक करण्यात आली होती.

तेहराणच्या सदाचरण पोलिसांनी सांगितले की, सार्वजनिक ठिकाणी केस झाकणे आणि सैल कपडे घालण्याच्या नियमाची कठोर अंमलबजावणी केल्याप्रकरणी महसांना ताब्यात घेण्यात आले होते. ताब्यात घेतल्यानंतर अमिनींचा अचानक हृदयविकाराने मृत्यू झाल्याचा दावा इराणच्या अधिकाऱ्यांनी केला आहे.

अमिनींचे वडील अमजद यांनी इराणी अधिकाऱ्यांवर खोटे बोलत असल्याचा आरोप केला आहे. अमनींना पोलिसांनी ताब्यात घेतले तेव्हा अमिनींचा 17 वर्षीय भाऊ आराश घटनास्थळी होता, असे अमजदचे म्हणणे आहे. आराशने सांगितले की, पोलिसांनी महसांना मारहाण केली आणि त्यांचे कपडे फाडले. आराश अमिनींना घेऊन जाऊ नका अशी विनंती केली, पण पोलिसांनी त्यालाही मारहाण केली.

अमजद यांनी सांगितले की, मी सुरक्षा अधिकाऱ्याला बॉडी कॅमचे फुटेज दाखवण्याची मागणी केली, मात्र त्याची बॅटरी संपल्याचे त्याने सांगितले. इराणी अधिकाऱ्यांचे म्हणणे आहे की, अमिनींना अटक करण्यात आली तेव्हा त्यांनी अशोभनीय कपडे घातले होते. दुसरीकडे, अमनींनी अटकेच्या वेळी ओव्हरकोट घातला होता, असे अमजद यांनी सांगितले.

अमजद यांच्या म्हणण्यानुसार, अमिनींच्या शवविच्छेदनाशी संबंधित कोणतीही माहिती कुटुंबीयांना देण्यात आलेली नाही. अमजद यांनी आपल्या मुलीचा मृतदेह दफनासाठी पूर्णपणे झाकल्यानंतर आणि फक्त तळवे दिसत असल्याचे सांगितले. महसांच्या तळव्यावर जखमेच्या खुणा होत्या असे त्यांचे म्हणणे होते.

प्रश्न-5: जगातील इतर कोणत्या देशात सदाचरण पोलिसांसारखी यंत्रणा आहे?

उत्तरः सदाचरण पोलिस असलेला इराण हा एकमेव देश नाही. सौदी अरेबियातही 'मुतवा' नावाचे सदाचरण पोलिस आहे. इथेही 'मुतवा' समलैंगिक संबंध ठेवल्यास किंवा मद्यसेवन केल्यास लोकांना पकडून शिक्षा देण्याचे काम करते. मात्र, 2016 नंतर सौदी अरेबिया सरकारने 'मुतवा पोलिसां'चे अधिकार कमी केले आणि महिलांवरील निर्बंध शिथिल केले.

सुदानचा हुकूमशहा ओमर अल-बशीरनेही सदाचरण पोलिस तयार केले होते. या पोलिस पथकाला त्यांनी दोन कामे सोपवली होती. एक म्हणजे महिलांच्या सर्व प्रकारच्या कारवायांवर लक्ष ठेवणे आणि दुसरे म्हणजे महिला पुरुषांमध्ये जास्त मिसळल्यास त्यांना पकडून कायद्यानुसार शिक्षा करण्यास सांगण्यात आले होते.

इतकेच नाही तर मलेशियातील धार्मिक अधिकारी रमजानच्या उपवासाच्या वेळी कायदा आणि सन्मानाचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर शरिया कोर्टात खटला चालवतात. शरिया नियमांचे पालन न करणाऱ्यांना न्यायालयाच्या आदेशाच्या आधारे शिक्षा दिली जाते.

बातम्या आणखी आहेत...