आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा
  • Marathi News
  • Dvm originals
  • ISRO Earth Observation Satellite Launch Schedule 2021; What Is GSLV? All You Need To Know | ISRO Sriharikota News

एक्सप्लेनर:पृथ्वीवर नजर ठेवण्यासाठी अंतराळात 36 हजार किलोमीटरवर स्थिरावेल 'आकाशातील डोळा', दररोज 4-5 वेळा संपूर्ण देशाची रिअल टाइम छायाचित्रे पाठवणार

रवींद्र भजनी4 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
  • जाणून घ्या सविस्तर...

भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) 12 ऑगस्ट रोजी एक महत्त्वाचा उपग्रह लाँच करणार आहे. इस्रो आपला बहुप्रतिक्षित जिओ-इमेजिंग उपग्रह Gisat 1 उद्या म्हणजेच 12 ऑगस्ट रोजी प्रक्षेपित करेल. या प्रक्षेपणाचे काऊंटडाऊन सुरु झाले आहे. या पाळत ठेवण्याच्या उपग्रहाला 'आय इन द स्काय' म्हणजेच 'आकाशातील डोळा' असे संबोधले जात आहे. कोरोना महामारीमुळे, थांबलेल्या इस्रोच्या उपक्रमांना या प्रक्षेपणामुळे गती मिळण्याची अपेक्षा आहे.

पृथ्वीचे निरीक्षण करणारा हा उपग्रह गुरुवारी GSLV-F10 द्वारे आंध्र प्रदेशातील श्रीहरीकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून प्रक्षेपित केला जाईल. या उपग्रहाचे कोडनेम EOS-03 असे ठेवण्यात आले आहे. 12 ऑगस्ट रोजी सकाळी 5:43 वाजता या उपग्रहाचे प्रक्षेपण करण्यात येणार असल्याची माहिती इस्रोने दिली आहे. अंतिम प्रक्षेपण हवामानाच्या परिस्थितीवर अवलंबून असेल.

इस्रोने बुधवारी आपल्या ट्विटर अकाउंटवर याबाबत माहिती दिली आहे. यासोबतच इस्रोने GSLV - F10 मोहिमेचे एक छायाचित्रही शेअर केले आहे. EOS-03 हा एक अत्यंत प्रगत उपग्रह आहे, जो GSLV-F10 वाहनाच्या मदतीने पृथ्वीच्या कक्षेत ठेवला जाईल. या उपग्रहामुळे भारतीय उपखंडातील विविध भागाची 24 तास सुस्पष्ट छायाचित्रे घेणे शक्य होणार आहे. पीक लागवडीच्या क्षेत्राबद्दल माहिती घेणे, दुष्काळ-पूर परिस्थीतीवर लक्ष ठेवणे, सागरी क्षेत्र व्यवस्थापन, वातावरणातील धुकं-धुळ याबद्दलची ताजी माहिती, आपातकालीन व्यवस्थापन अशा विविध गोष्टींसाठी या उपग्रहाचा उपयोग होणार आहे

'आय इन द स्काय' उपग्रहामध्ये काय आहे? ते काय करणार? ते कसे लाँच होईल? यातून काय फायदा होईल? या प्रक्षेपणाबद्दल जाणून घ्या सविस्तर...

पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह म्हणजे काय?

  • या उपग्रहाला जिओ इमेजिंग उपग्रह -1 (GISAT-1) असेही म्हटले जात आहे. याद्वारे भारतासह चीन आणि पाकिस्तानच्या सीमेवरही लक्ष ठेवता येईल. या कारणास्तव या उपग्रहाला 'आय इन द स्काय' असेही म्हटले जात आहे.
  • अंतराळ विभागाचे राज्यमंत्री जितेंद्र सिंह यांनी अलीकडेच राज्यसभेत एका प्रश्नाला उत्तर देताना सांगितले होते की, पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह (EOS - 03) दररोज 4-5 वेळा संपूर्ण देशाचे इमेजिंग करण्यास सक्षम आहे. या उपग्रहाच्या साहाय्याने पाणवठे, पिके, वनस्पतींची स्थिती आणि वन संरक्षणाच्या बदलांचे रिअल टाइम निरीक्षण करणे शक्य होईल. हे पूर आणि चक्रीवादळांबद्दल देखील अचूक माहिती देईल.
  • हा उपग्रह पृथ्वीच्या पृष्ठभागापासून 36 हजार किलोमीटर अंतरावर स्थिरावेल. त्यानंतर ते 'आय इन द स्काय' म्हणजेच इस्रोचा आकाशातील डोळा म्हणून काम करेल. हा उपग्रह पृथ्वीच्या रोटेशनसोबत सुसंगत असेल, ज्यामुळे तो एका ठिकाणी स्थिर असल्याचे दिसून येईल.
  • हे मोठ्या क्षेत्राची रिअल-टाइम माहिती प्रदान करण्यास सक्षम आहे. हे खूप खास आहे, कारण इतर रिमोट सेन्सिंग उपग्रह खालच्या कक्षेत आहेत आणि ते नियमित अंतराने एका ठिकाणी परत येतात. त्या तुलनेत, EOS-03 दिवसातून चार-पाच वेळा देशाचे छायाचित्र काढेल आणि विविध एजन्सींना हवामान बदल डेटा पाठवेल.

इस्रोसाठी हे प्रक्षेपण विशेष का आहे?

  • इस्रोचा हा उपग्रह 2268 किलो वजनाचा आहे. GSLV-F10 हा उपग्रह Gisat-1 ला भू-कक्षेत टाकेल. या उपग्रहाला EOS-03 हे कोडनेम देण्यात आले आहे. इस्रोचे या वर्षातील पहिले प्राथमिक उपग्रह प्रक्षेपण आहे. यापूर्वी, इस्रोने 28 फेब्रुवारी रोजी 18 छोटे उपग्रह प्रक्षेपित केले होते. त्यापैकी काही स्वदेशी उपग्रह होते आणि ब्राझीलचा अमेझोनिया -1 हा देखील प्राथमिक उपग्रह होता.
  • जिओ उपग्रहाच्या या नवीन सीरिजचे प्रक्षेपण गेल्या वर्षापासून पुढे ढकलण्यात आले आहे. यावर्षी देखील त्याचे प्रक्षेपण 28 मार्च रोजी निश्चित करण्यात आले होते. त्यानंतर तांत्रिक बिघाडामुळे प्रक्षेपण पुढे ढकलण्यात आले. यानंतर, एप्रिल आणि मे मध्ये प्रक्षेपणाच्या तारखाही निश्चित करण्यात आल्या. त्या वेळी कोविड -19 शी संबंधित निर्बंधांमुळे प्रक्षेपण होऊ शकले नाही.
  • इस्रोने उपग्रहासाठी फेअरिंग कॅप्सूलमध्ये बदल केले आहेत. हे कार्गो होल्ड म्हणून काम करेल. या प्रक्षेपणासाठी पहिल्यांदा 4 मीटर व्यासाचा ओजाइव्ह आकाराचा पेलोड फेअरिंग (हीट शील्ड) वापरला जाईल. हा आकार वायुगतिशास्त्राला प्रोत्साहन देईल.
  • इस्रोचे प्रक्षेपण रखडले असतील, पण परदेशी अंतराळ संस्थांचे प्रोजेक्ट सुरूच आहेत. जानेवारीपासून चीनने 22 अंतराळ मोहिमा सुरू केल्या आहेत. यात अंतराळ स्थानकावर तीन सदस्यांच्या क्रू मिशनचा समावेश आहे. टेस्लाची एलोन मस्कची अमेरिकन स्पेस कंपनी स्पेसएक्सनेही यावर्षी 8 लाँच केले आहेत. यामध्ये आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकावर अंतराळवीर पाठवणे समाविष्ट आहे.

हे GSLV काय आहे?

  • भारताने विकसित केलेले हे सर्वात मोठे उपग्रह प्रक्षेपण वाहन आहे. हे चौथ्या पिढीचे प्रक्षेपण वाहन आहे. यात तीन स्टेज आणि चार बूस्टर आहेत. वरच्या टप्प्यात स्वदेशी क्रायोजेनिक इंजिन बसवले आहे.
  • जीएसएलव्हीचा वापर प्रामुख्याने 36,000 किमी वर स्थित जिओसिंक्रोनस ट्रान्सफर ऑर्बिट (GTO) वर उपग्रह पाठवण्यासाठी केला जातो. जीटीओच्या वर जाऊन एका ठिकाणी उपग्रह स्थिर असल्याचे दिसून येते. ग्राउंड अँटेनासह त्याचे निरीक्षण करण्याची आवश्यकता नाही. हे संप्रेषणाच्या वापरासाठी अधिक उपयुक्त आहे.
  • हे प्रक्षेपण जिओसिंक्रोनस उपग्रह प्रक्षेपण वाहन (GSLV) Mk III वरून होईल. हे खूप खास आहे कारण हे प्रक्षेपण वाहन दुसऱ्यांदा उड्डाण करेल. त्याने शेवटच्या वेळी चांद्रयान -2 सह उड्डाण केले, जे इस्रोच्या अभियंत्यांनी मिळवलेले एक मोठे यश आहे. या उड्डाणात चांद्रयानला इंधनाची बचत करून उच्च कक्षामध्ये पाठवण्यात आले.
  • इस्रोच्या म्हणण्यानुसार, "जीएसएलव्ही पृथ्वीच्या खालच्या कक्षेत 5 टन जड उपग्रहासह अनेक लहान उपग्रहांपर्यंतच्या पेलोडसह उड्डाण करु शकते." चौथ्या पिढीचे प्रक्षेपण वाहन हे तीन टप्प्यातील वाहन आहे ज्यात चार लिक्विड स्ट्रॅप-ऑन आणि स्वदेशी निर्मित क्रायोजेनिक अप्पर स्टेज (CUS), GSLV Mk II चा तिसरा टप्पा आहे.

इस्रोचे पुढचे पाऊल काय?

  • इस्रो पुढील पाच महिन्यांत आणखी चार प्रक्षेपण करणार आहे. सप्टेंबरमध्ये इस्रो सिंथेटिक अपर्चर रडार (एसएआर) सह रडार इमेजिंग उपग्रह (रिसॅट -1 ए किंवा ईओएस -04) अंतराळात पाठवेल. हे दिवस -रात्र ढगांच्या पलीकडील छायाचित्रे कॅप्चर करण्यास देखील सक्षम असेल. हे ध्रुवीय उपग्रह प्रक्षेपण वाहनातून (PSLV) प्रक्षेपित केले जाईल. 1800 किलोचा हा उपग्रह देशाच्या संरक्षण व्यवस्थेसाठी उपयुक्त ठरेल. हे दिवस-रात्र आणि कोणत्याही हवामान परिस्थितीत रिअल-टाइम छायाचित्रे पाठवेल.
  • स्मॉल सॅटेलाईट लाँच व्हेइकल (SSLV) चे पहिले प्रक्षेपण देखील या वर्षाच्या अखेरीस होऊ शकते. हे तीन-टप्प्याचे फुल सॉलिड प्रक्षेपण वाहन आहे. इस्रो नव्याने विकसित केलेल्या प्रक्षेपण प्रणालीचा वापर ऑन-डिमांड सेवांसाठी आणि लहान उपग्रह प्रक्षेपित करण्यासाठी करेल.
बातम्या आणखी आहेत...