आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

संडे भावविश्वजीव वाचवण्यासाठी गोमांस शिजवले:स्त्रियांची अब्रू वाचवण्यासाठी मुंडन केले, फाळणीच्या आठवणींनी आजही शहारा येतो...

लेखक: जोगिंदर सिंह तूर4 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

मी जोगिंदर सिंग तूर, पंजाब हरियाणा-उच्च न्यायालयात वकील आहे. स्वातंत्र्याला 75 वर्षे उलटून गेली, पण माझ्यासाठी फाळणीची वेदना तशीच आहे. सगळीकडे दहशत, आरडाओरडा, रक्तबंबाळ माणसे आणि विखुरलेले मृतदेह. सर्व काही डोळ्यांसमोर तरळते, जणू काही कालचीच गोष्ट असावी. कधी कधी रात्री अचानक जाग येते आणि मी बसतो. जिवंतपणी भारतात आलो, पण मन मात्र लाहोरमध्येच राहिले. आजही मी त्याच गोष्टीचा विचार करत राहतो.

1947 ची गोष्ट आहे, मी जवळपास 10 वर्षांचा असेल. पाचवीत शिकत होतो. आम्ही लाहोरमधील ढोलन गावात राहायचो. आमच्याकडे 100 एकर जमीन होती. त्या काळात कोणाकडे किती बैल आहेत हे देखील संपत्तीचे माप होते. आमच्याकडे 14 बैल, 10 म्हशी आणि 4 उंट होते. परिसरातील प्रतिष्ठित घराण्यांमध्ये आमची गणना होत होती.

खेडेगावातील मुस्लीमही शिखांच्या बरोबरीनेच होते, पण शेतजमीन भरपूर असल्याने शीख शक्तिशाली होते. मुस्लीम आमच्या शेतात काम करायचे. गावात हिंदू-मुस्लीम असे विनोदातही आम्ही कधी ऐकले नव्हते. माझे सर्व शेजारी मुस्लीम होते.

हा फोटो आमच्या कुटुंबपाचा आहे, जो भारतात आल्यानंतर 1966 मध्ये आम्ही काढला होता. मी दुसऱ्या रांगेत डावीकडे बसलो आहे. माझ्या शेजारी बापूजी आहेत.
हा फोटो आमच्या कुटुंबपाचा आहे, जो भारतात आल्यानंतर 1966 मध्ये आम्ही काढला होता. मी दुसऱ्या रांगेत डावीकडे बसलो आहे. माझ्या शेजारी बापूजी आहेत.

शाळेतून आल्यानंतर मी उंटावर बसून बापूजींच्या जवळ मळ्यात जायचो. तिथे मुस्लीम कुटुंबातील मुलांसोबत खेळत असे. रात्र झाली तर एकमेकांच्या घरी जेवणही करायचो. एकदा काका खूप आजारी पडले. हकीम यांना घरी बोलावले. हकीम साहेबांनी असे औषध दिले जे कबुतराच्या रक्तासोबतच घ्यायचे होते.

आता कबुतराचे रक्त कुठून आणायचे असा प्रश्न आम्हाला पडला. त्यावेळी शेजारची मावशीही आमच्या घरी होती. हकीमचे म्हणणे ऐकल्यानंतर ती लगेच तिच्या घरी गेली आणि कबुतर घेऊन आली. कबुतराला मारून त्यांनी त्याचे रक्त बापूजींना दिले. आमच्यात असे प्रेम होते.

तिथे फाळणीची ठिणगी धुमसत होती. आमच्या घरातही चर्चा चालू होती की पाकिस्तान होईल की नाही, पाकिस्तान झाला तर लाहोर सोडावं की नाही, भारतात गेलो तर कुठे जाणार… वगैरे वगैरे.

जसजसा ऑगस्ट महिना जवळ येत होता, तशी भीतीही वाढत होती. दंगलीचा आवाज आजूबाजूच्या गावांपर्यंत पोहोचला होता. शीखांनी घरातून बाहेर पडणे बंद केले होते. गजबजलेले रस्ते सुनसान होते. मलाही घराबाहेर पडू दिले नाही.

एके दिवशी नजर वाचवून मी मित्रांसोबत खेळायला विहिरीवर गेलो. तिथे मी पाहिले की माझ्या वर्गात शिकणारा मुलगा, जो माझा चांगला मित्र होता, तो भाला घेऊन विहिरीवर चालत होता. मी त्याच्याजवळ पोहोचलो आणि आनंदाने म्हणालो चला खेळूया. माझ्याकडे रागाने बघत त्याने भाला हलवला आणि म्हणाला, 'मी तुला याने मारीन...'. मी खूप घाबरलो. धावत घरी आलो आणि आतून दरवाजा बंद केला. मला दम लागत होता.

दुसऱ्या दिवशी बातमी आली की मुसलमान शीखांच्या आणि हिंदूंच्या गायी आणि म्हशी घेऊन जात आहेत. काका म्हणाले की आपण आपली जनावरे वाचवण्यासाठी छतावर पहारा देऊ. त्यांनी फरीदकोट येथून आणलेली रायफल घेऊन ते टेरेसवर चढले. तिथून आमची विहीर दिसत होती. आमची जनावरे तिथे बांधलेली असायची. मी पण काकांसोबत उभा होतो.

तेवढ्यात एक मुसलमान आमची गुरे सोडायला आला, काकांनी त्याच्यावर गोळ्या झाडायला सुरुवात केली. दरम्यान आणखी काही मुस्लीम तिथे पोहोचले. दोन समाजांत हाणामारी झाली. त्यात एका मुसलमानाला भाला लागला.

त्याची आतडी बाहेर लोंबकळू लागली. काही लोकांनी त्याला आणून आमच्या घरासमोरील सिमेंटच्या चौथऱ्यावर बसवले. मी पहिल्यांदाच कुणाचे आतडे असे लटकलेले पाहिले. मला अजूनही ते दृश्य जसेच्या तसे आठवते.

ढोलनमध्ये एका मुस्लिमाला भाल्याने मारल्याची बातमी इतर गावांमध्येही पसरली. हळूहळू वातावरण तापू लागले. तोपर्यंत भारत आणि पाकिस्तान यांच्यात सीमारेषा आखण्यात आली होती.

हिंदू आणि शीखांच्या गावांवर हल्ले तीव्र झाले होते. आता गाव सोडावं लागेल, अशी घरात चर्चा झाली. इथे राहणे म्हणजे मृत्यूला कवटाळणे. घरातील महिलांची अब्रु लुटताना पाहणे असे होते.

ढोलन गावातून ज्यांना भारतात जायचे आहे, त्यांनी दुपारी चार वाजेपर्यंत रेल्वे स्टेशनला लागून असलेल्या धान्य बाजारात जमा व्हावे, अशी घोषणा गावात करण्यात आली. तिथून ताफा भारताकडे रवाना होईल. बापूजींनी ठरवले की आपणही आता इथे राहणार नाही. आमचे 20 लोकांचे संयुक्त कुटुंब होते. शेजारच्या मुस्लीम कुटुंबाला आम्ही निघालो आहोत हे समजताच ते घरी आले.

हात जोडून ते म्हणू लागले की मुस्लिमांनी या ताफ्यावर हल्ला करण्याची योजना आखली आहे. तुम्ही या काफिल्याबरोबर जाऊ नका, इथेच थांबा, आम्ही तुमचे रक्षण करू. बापूजींनी हे घरात आणि ताफ्यातील लोकांना याची माहिती दिली. पण गावात राहण्यास कोणीही राजी नव्हते. ते एकच कुटुंब परत आणू शकले.

ताफा निघाला. बापू ताफा पाहत राहिले. आम्ही घरी परत आलो. आमच्यावर कोणी हल्ला करू नये म्हणून ती मुस्लिम कुटुंबे आमच्याच घरात राहू लागली.

रात्रीचे बारा वाजले होते. बाहेरून आवाज आला की दरवाजा उघडा, आम्ही जखमी झालो आहोत. हे तेच लोक होते जे भारतात जाण्यासाठी काफिल्यात निघाले होते. बापूजींनी दरवाजा उघडला तेव्हा त्यांना समोर जखमी लोकांची गर्दी दिसली.

ठरल्याप्रमाणे, गावाबाहेरील कालव्याजवळ आल्यानंतर ताफ्यावर मुस्लिमांनी हल्ला केला. जे जखमी लोक पळून आमच्या वाड्यात येऊ शकत होते, ते आले. आमचा वाडा बराच मोठा होता आणि 250 लोक राहू शकत होते.

बापूजींनी गावातील ज्येष्ठ हकीम अली मोहम्मद यांच्या घरी निरोप पाठवला की त्यांनी वाड्यात येऊन जखमींना मलमपट्टी करावी. तो हकीम रात्रभर जखमी हिंदू आणि शीखांची मलमपट्टी करत राहिले.

छोटी पांढरी दाढी, डोक्यावर पांढरा फेटा आणि उंच शरीरयष्टीचे ते आजोबा मला अजूनही आठवतात. जणू काही कालचीच गोष्ट असावी.

ताफ्यात माझ्या कुटुंबातील 16 लोक भारताकडे रवाना झाले होते, त्यापैकी 10 लोक मारले गेले. आम्हाला कळले की एक 19-20 वर्षांची मुलगी कशीतरी जीव वाचवून ताफ्यातून जखमी अवस्थेत तिच्या घरी परतली होती.

काही मुस्लिमांनी तिच्या घराला बाहेरून कुलूप लावले होते. जेणेकरून वातावरण थंड झाल्यावर तिला उचलून घेऊन जातील. मी 10 वर्षांचा होतो, पण परिस्थितीने मला प्रौढ बनवले होते. मुलीची अवस्था जाणून घेण्यासाठी मी लगेच घराबाहेर पडलो.

जेव्हा मी तिच्या दारात पोहोचला तेव्हा पाहिले की ती भिंतीला रेलून गुडघ्यावर डोके ठेवून बसली होती. आजपर्यंत मी तिचा चेहरा विसरलो नाही.

मी घरी येऊन आजोबांना सांगितलं. गावात त्यांचा चांगलाच लौकिक होता. त्यांचे नाव त्रिलोक सिंग होते, पण गावात लोक त्यांना शाहजी म्हणायचे. आजोबांनी एका माणसाला पाठवून तिच्या घराचे कुलूप तोडले. कुलूप तोडणारी व्यक्ती मुस्लिम होती. त्याने त्या मुलीला सन्मानाने आमच्या घरी पोहोचवले.

दुसरीकडे भारतातून जखमी मुस्लिमांचा काफिला आमच्या आजूबाजूच्या गावांमध्ये पोहोचत होता. जे पाहून मुस्लिमांचे रक्त उसळत होते. भारतात मुस्लिमांसोबत चांगले घडत नाही, असेही बाबूजी म्हणाले.

आता परिस्थिती अशी आली होती की, जो घरातून बाहेर पडत होता, मग तो हिंदू असो वा शीख, त्याला मारले जात होते. शेजारी राहणाऱ्या बंकांची मुस्लिमांनी हत्या केली होती. पाय कापलेल्या अवस्थेत त्यांचा मृतदेह शेतात पडलेला होता. त्यांना पाहून माझे काका आणि मला धक्काच बसला. आम्ही धावतच घरी आलो.

आता शेजारच्या मुस्लिमांना इतर मुस्लिमांनी त्रास द्यायला सुरुवात केली की तुम्ही शीखांना आश्रय का दिला. शेजाऱ्यांनी बापूजींकडे आपली असहायता व्यक्त केली. ते म्हणाले की, आता परिस्थिती आपल्या नियंत्रणात नाही. इतर गावकऱ्यांनी ढोलनवर हल्ला करण्याची तयारी केली आहे, आता आम्ही त्यांना रोखू शकणार नाही.

कधी बापूजी स्वतःकडे बघायचे, कधी माझ्या दोन मोठ्या बहिणींकडे तर कधी घरातील इतर बायकांकडे.

काय करावे समजत नव्हते. इथून पळून जाण्यासारखेही वातावरण नव्हते. सर्वांचे चेहरे फिके पडले होते. तेव्हा शेजारच्या मुस्लिमांनी सांगितले की तुम्हाला वाईट वाटत नसेल तर सुटण्याचा मार्ग आहे. तुम्ही लोक तुमच्या डोक्याचे केस कापून घ्या, आम्ही गावात घोषणा करू की हे लोक मुस्लिम झाले आहेत.

बेबेजी म्हणाल्या की, जे होईल ते होऊ द्या, कोणीही केस कापणार नाहीत. बापूजी आणि दादाजी म्हणायचे की आपल्या हट्टामुळे इतक्या लोकांना मृत्यूच्या दाढेत ढकलू शकत नाही, घरातील महिलांची अब्रु लुटताना बघू शकत नाही. सर्वांनी केस कापले. ढोलन गावातील शीख मुस्लिम झाल्याची अफवा गावात पसरली. असेच काही दिवस गेले.

बरं हेही फार काळ टिकलं नाही. हे सर्व शिखांनी आपला जीव वाचवण्यासाठी केल्याचे त्या लोकांना समजले. हे लोक तर अजूनही गुरबाणी वाचतात. आम्हाला सांगण्यात आले की तुम्ही गाय कापून ती शिजवून त्याचे मांस खा, तरच आम्ही तुम्हाला मुस्लिम समजू.

बापूजींनी तेही मान्य केले. गावात गाय कापण्यात आली. तिचे मांस चुलीवर ठेवले होते. आतल्या आत सगळे रडत होते, प्रार्थना करत होते. तेव्हाच भारतातून जखमी मुस्लिमांचा भुकेलेला आणि तहानलेला ताफा आमच्या गावात पोहोचला. आमच्यासाठी शिजवलेले गायीचे मांस त्या मुस्लिमांना खाऊ घातले तेव्हा कुठे आम्ही सुटकेचा नि:श्वास टाकला.

दुसऱ्या दिवशी रात्रीचे बारा वाजले होते. कोणीतरी जोरात दरवाजा ठोठावला. बापूजींनी दरवाजा उघडला तेव्हा समोर एक सशस्त्र शिपाई उभा असलेला दिसला. खरतर माझ्या काकांचा एक मुलगा कसा तरी त्या ताफ्याबरोबर सीमा ओलांडून फिरोजपूरला पोहोचला होता. माझे कुटुंब पाकिस्तानात असल्याचे सांगून त्याने तेथील सैनिकांकडे मदत मागितली होती.

फिरोजपूर येथील छावणी गाठून तेथील कमांड ऑफिसरची भेट त्याने घेतली. त्यांना आमच्या गावाची सगळी परिस्थिती सांगितली. कमांड ऑफिसर चांगला माणूस होता. ढोलनमधील हिंदू आणि शीखांना सुखरूप भारतात आणण्याची जबाबदारी त्यांनी मेजर दर्जाच्या अधिकाऱ्याला दिली. तो अधिकारी सुमारे 10 सैनिकांसह ढोलनला आला. भारतातून सैन्य आल्याचा संदेश गावभर पसरला.

ही माझी पत्नी मंजीत कौर आहे. 1967 मध्ये आमचे लग्न झाले. मन हलके करण्यासाठी मी तिच्यासोबतही फाळणीचे दुःख शेअर करतो.
ही माझी पत्नी मंजीत कौर आहे. 1967 मध्ये आमचे लग्न झाले. मन हलके करण्यासाठी मी तिच्यासोबतही फाळणीचे दुःख शेअर करतो.

रेल्वे स्थानकावर लोकांची गर्दी होऊ लागली. सर्वांनी आपला वाडा शेवटचा पाहिला आणि सर्व सामान सोडून फक्त पोटलीत बांधलेले अन्न आणि अंगावर घातलेले कपडे घेऊन निघून आले. आमचा ताफा लाहोरच्या तहसीलमध्ये पोहोचताच तेथील ठाणेदाराने थांबवले, जेणेकरून मुस्लिम जमा होतील आणि आम्हाला ठार मारतील.

आमच्या लष्करी अधिकाऱ्याने सांगितले की, ताफ्याला पुढे जाऊ दिले नाही, तर आम्ही पोलिस ठाणे जाळून टाकू. पोलीस घाबरला. त्यांनी ताफ्याला रस्ता दिला. आम्ही घनदाट जंगलाच्या वाटेने पुढे जाऊ लागलो, तेवढ्यात काही अंतरावर हातात भाले आणि गंडासे घेतलेले लोक दिसले. ते आमच्या दिशेने वेगाने पुढे जात होते.

बापूजी खूप घाबरले होते. लष्करी अधिकारी म्हणाले की, तुम्ही घाबरू नका. त्यांनी माझ्या मशीनगन रेंजमध्ये यावे, त्यानंतर गोळीबार करावा, अशी माझी इच्छा आहे, परंतु हल्लेखोरांनी मशीनगन पाहिल्याबरोबर ते मागे हटले.

तोपर्यंत रात्र झाली होती. आमचा ताफा कालव्याजवळ थांबणार असे ठरले. आम्ही भुकेलेच झोपलो. लष्कराचे अधिकारी रात्रभर आमची राखणदारी करत राहिले आणि कोणीही हल्ला करू नये म्हणून इकडे तिकडे गोळीबार करत राहिले. त्या गोळ्यांचा आवाज माझ्या कानात अजूनही जिवंत आहे.

दुसऱ्या दिवशी सकाळी आमचा ताफा पुढे सरकू लागला. दुपारनंतर फिरोजपूरला पोहोचलो. म्हणजेच आता आम्ही हिंदुस्थानच्या भूमीत प्रवेश केला होता. आमच्यासाठी ही एक नवीन सुरुवात होती, पण सर्वकाही गमावल्यानंतर. तिथे काही दिवस राहिल्यानंतर आम्ही ६ महिने कुरुक्षेत्रात राहिलो, त्यानंतर आम्हाला नाभात जमीन देण्यात आली.

आयुष्य असेच चालले. आम्ही शेती करू लागलो. सुमारे 17 वर्षांनंतर, म्हणजे 1964 मध्ये, सहारनपूरला काही कामानिमित्त गेलो. काम संपवून घरी परतण्यासाठी स्टेशनवर बसून अमृतसर फ्लाइंग मेलची वाट पाहत होतो.

तेवढ्यात अचानक कोणीतरी आवाज दिला की बाबूजी तीस पैसे द्या. समोर एक काटकुळा, घाणेरडे कपडे घातलेला तरुण उभा होता. ३० पैसे द्या, अशी विनवणी करत होता.

थोड्या वेळाने त्याच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. तो अशा प्रकारे रडत होता की मीही आतून हादरलो होतो. त्यानंतर त्याने आपली कहाणी सांगितली. म्हणू लागला- माझे नाव दिलबाग सिंग होते. लोक मला बग्गा म्हणायचे. कुस्ती हा छंद होता. गावातील लोक मला तूप आणि बदाम खायला द्यायचे.

मग फाळणीची आग भडकली. दंगली सुरू झाल्या. जे लोक मला रिंगणात खांद्यावर घेऊन गावभर फिरायचे, ते माझ्या घरात घुसले आणि संपूर्ण कुटुंबच कापून टाकले. त्या दिवशी मी घरी नव्हतो, त्यामुळे माझा जीव वाचला.

या जगात माझे कोणीही नाही. तेव्हापासून मी भीक मागत आहे. त्याची अवस्था पाहून मलाही रडू येऊ लागले की पाकिस्तानात माझ्यासोबतही असेच झाले आहे. मी विचारले 30 पैशांचे काय करायचे? म्हणाला अफू घ्यायची आहे. भाकरी कुठून तरी मिळूनच जाते. भाड्याचे पैसे माझ्याकडे ठेवून मी त्याला सर्व पैसे दिले.

माझा देश पाकिस्तान होता, माझी जन्मभूमी होती. मरण्यापूर्वी मला एकदा पाकिस्तानला जायचे आहे आणि शेजारच्या कुटुंबाचे आभार मानायचे आहेत ज्यांनी इतके दिवस आमचे रक्षण केले. मी फाळणीच्या कथा सर्वांना सांगतो, जेणेकरून कोणीतरी आमचे दुःख वाटून घेईल. फाळणी हे एक दुर्दैव होते, आज हिंदू-मुस्लीम करणाऱ्यांना याची जाणीव कधीच होणार नाही.

जोगिंदर सिंग तूर यांनी दिव्य मराठी नेटवर्कचे रिपोर्टर मनीषा भल्ला यांच्याशी या गोष्टी शेअर केल्या आहेत.

बातम्या आणखी आहेत...