आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

जिद्दीची गोष्ट5000 अंत्यसंस्कार मोफत करणाऱ्या विकास यांची स्टोरी:महिला थंडीने थरथरत होती, शाल दिली तर मुलाच्या मृतदेहावर टाकली

लेखक: नीरज झा2 दिवसांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

'रात्रीचे 2 वाजले असावे, कडाक्याची थंडी होती. तेवढ्यात मोबाईल वाजला. हॉस्पिटलच्या गार्डचा फोन होता. तो उचलताच दबक्या स्वरात आवाज आला, 22 वर्षांचा मुलगा मेला आहे. त्याला वृद्ध आई आहे. मृतदेह गावी न्यावा लागेल. मी शव वाहन घेऊन पोचलो तेव्हा दिसले की म्हातारी आई आपल्या मुलाला मिठी मारून बसली होती आणि थंडीने थरथरत होती.

मृतदेह गाडीत ठेवल्यावर ती आईही थरथर कापत मुलाजवळ बसली. मी पाहू शकलो नाही मी माझी शाल आणि जॅकेट वृद्ध आईला घातले. ती महिला मुलाच्या मृतदेहावर शाल पांघरून ती म्हणाली – याला खूप थंडी वाजते.'

'एकदा अंत्य संस्कारासाठी शव वाहन घेऊन गेलो होतो. मृतदेह उचलून गाडीत ठेवताच एक लहान मुलगी त्याच्या पायाला मिठी मारून जोरजोरात रडू लागली. ती म्हणू लागली, तू नेऊ नको, माझे वडील इथेच राहतील. माझ्या वडिलांना घेऊन जाऊ नका. प्रत्येक मृत्यूची स्वतःची वेगळी कथा असते. मात्र मला झोपेतही या दोन घटना आठवत राहतात.'

मध्य प्रदेशची राजधानी भोपाळपासून 6 0 किमी अंतरावर विदिशा जिल्हा आहे. प्रत्येक दिवसाप्रमाणे आजही विकास पचौरी एका व्यक्तीच्या अंत्यसंस्कारासाठी शव वाहन घेऊन जात आहेत. गाडीच्या वर जोरात वाजत असलेल्या 'हे राम, हे राम, प्रणाम... तुम्हे है अंतिम प्रणाम' च्या आवाजात आमचा संवाद चालू आहे.

पांढरा शर्ट आणि निळी पॅन्ट परिधान केलेले विकास स्वतः वाहन चालवत आहे. चालक किंवा मदतनीस नाही. पोहोचल्यावर, लोकांसह, ते तिरडीला खांदा देत आहेत. मृतदेह उचलून गाडीत ठेवला. विकास हे काम कोणत्याही पैशांशिवाय करतात. दररोज 4-5 मृतदेहांवर अंत्यसंस्कार करतात. आतापर्यंत 5 हजारांहून अधिक अंत्यसंस्कार केले आहेत.

विकास कुणाच्याही मृत्यूला 'शांती' होणे, अंत्य संस्काराला 'सेवा' आणि मृतदेहाला 'सेवा वाहन' म्हणतात.

अंत्यसंस्कारासाठी शववाहिनीत मृतदेह ठेवल्यानंतर आम्ही शहराच्या मुक्तीधामकडे वाटचाल करत आहोत आणि विकासाच्या जीवनातही.

याची सुरुवात कशी होते?

विकास मला 2013-14 ची गोष्ट सांगतात. असं म्हटलं जातं की, 'एक कुटुंब भाड्याच्या घरात राहत होतं. भावासारखे नाते होते. एके दिवशी त्याचे वडील वारले. ते शरीराने धडधाकट होते. स्मशानभूमी दूर होती.

रुग्णवाहिका, शववाहिनी, जिल्हा प्रशासनाला अनेक फोन-कॉल केले, परंतु प्रतिसाद मिळाला नाही. शेवटी, तिरडी खांद्यावर घेऊन आम्हाला सुमारे 7 किलोमीटर चालावे लागले. वाटेत एक-दोनदा तिरडी तर मोडण्याच्या स्थितीत आली.

त्यावेळी मला वाटले की आपण आपल्या पूर्वजांना आदरपूर्वक शेवटचा निरोप देऊ शकत नाही का? त्या बेवारस मृतदेहांचे काय होत असेल? त्यांचे अंत्यसंस्कार धर्म आणि रितीरिवाजानुसार होत असतील का?

विकास एका व्यक्तीच्या अंत्यसंस्कारादरम्यान होणारे रितीरिवाज करत आहेत.
विकास एका व्यक्तीच्या अंत्यसंस्कारादरम्यान होणारे रितीरिवाज करत आहेत.

विकास पुढे सांगतात, 'दुसऱ्या दिवशी माझा लहान भाऊ अचानक आला आणि म्हणाला, तुम्ही शहरात फिरून मोफत रक्तगट तपासतात, तसे काही का करत नाही, जेणेकरून कोणाचाही मृत्यू झाल्यास कोणत्याही त्रासाशिवाय अंत्यसंस्कार होऊ शकेल. तेव्हापासून मी हे काम सुरू केले, जे आजतागायत सुरू आहे. यामध्ये प्रत्येक धर्माच्या लोकांचा समावेश आहे. ज्यांना गरज असते, त्यांच्या एका कॉलवर मी उपस्थित होतो. मग तो हिंदू असो, मुस्लिम असो...'

या रक्तगट चाचणीचा किस्सा काय आहे?

थोडे थांबल्यानंतर आपल्या भावना आवरत विकास मला मला त्यांच्या बालपणाबद्दल सांगू लागतात. ते म्हणतात, ‘पापा म्हणायला वन विभागात होते. एक सरकारी नोकर होते, पण घरची परिस्थिती बेताची होती. कामापेक्षा अध्यात्मावर त्यांचा अधिक भर होता.

दिवसभर त्यांचा पूर्ण वेळ उपासनेत जायचा. त्यांचे वरिष्ठ अधिकारी त्यांना पंडित समजून काही पैसे पाठवायचे, बाकीचा पगार ते स्वत:कडेच ठेवायचे. मीही शिक्षणात झिरो होतो. दिवसभर इकडे तिकडे फिरायचो, मारामारी आणि भांडणात वेळ जायचा.

मी कसा तरी 8वी पर्यंत पास झालो, पण 9वी मध्ये नापास झालो आणि मग मी माझे शिक्षण सोडले. घरात मोठा मुलगा होतो, घर चालवण्याचा भार माझ्यावर पडू लागला. त्यानंतर मी छोटी-मोठी नोकरी करू लागलो. काही वर्षे पतंग विकले, मग दुकानांत सुपारी विकली. मग शहराच्या भिंतींवर रंगरंगोटी आणि रंगकामाचे काम केले.

विकास सांगतात, माझ्यात लहानपणापासूनच एक गोष्ट होती की मी सर्जनशील होतो. नाव, ओळख बनवण्याची इच्छा होती.
विकास सांगतात, माझ्यात लहानपणापासूनच एक गोष्ट होती की मी सर्जनशील होतो. नाव, ओळख बनवण्याची इच्छा होती.

ते सांगतात, रंगकाम करताना ते भिंतींवर जाहिराती लिहायला लागले, नंतर होर्डिंग्ज लावण्याचे काम सुरू केले. हळूहळू व्यवसाय वाढू लागला. मी होर्डिंगसाठी टेंडर घ्यायला सुरुवात केली. मध्य प्रदेशातील अनेक शहरांमध्ये काम सुरू झाले. 2000 सरत होते, माझे लग्न झाले. त्यानंतर मला वाटले की आता मी माझ्या शहरात काही काम करावे.

घराजवळच कॉलेज आहे. मी फोटोस्टेटचे छोटेसे दुकान उघडले. काही वर्षांनंतर, जेव्हा कॉलेजची मुले मला कॅमेरा ठेवायला आणि फोटो काढायला सांगू लागले, तेव्हा मी एक स्टुडिओ सेटअप केला.

हे सर्व 6-7 वर्षे चालले, दरम्यान मी विचार केला की विकास पचौरी यांना शहरात कोण ओळखते? कुठल्यातरी क्षेत्रात विश्वविक्रम करण्याची इच्छा जागृत होऊ लागली. मला असे वाटले की सामान्यतः लोकांना त्यांच्या रक्तगटाची माहिती नसते आणि त्यामुळे त्यांना अचानक रक्ताची गरज भासली तर अडचणींचा सामना करावा लागतो.

मी एक तंत्रज्ञ नियुक्त केला आणि रस्त्यावर फिरून मोफत रक्तगट तपासण्यास सुरुवात केली. मी लोकांना कार्ड द्यायचो ज्यावर त्यांचा रक्तगट लिहिलेला असायचा. 2 लाखांहून अधिक लोकांच्या रक्तगटाची तपासणी करण्यात आली.'

बोलत बोलत आम्ही दोघे मुक्तिधामला पोहोचलो. विकास अंत्य संस्काराच्या तयारीला लागले. काही चिता थंड पडत आहेत, तर काहींच्या अंत्यसंस्काराची तयारी सुरू आहे.

विकास विदिशाच्या मुक्तिधाममध्ये शव दाह करत आहेत.
विकास विदिशाच्या मुक्तिधाममध्ये शव दाह करत आहेत.

उठणारा धूर आणि आगीच्या ज्वाळांदरम्यान विकास मोठ्या आवाजात सांगतात, 'कोरोना महामारीच्या काळात जिथे डीएम, नोकरशहा यांनी हात वर केले होते. रोज जितके मृतदेह यायचे, सर्वांचे अंत्यसंस्कार मी केले.'

कडाक्याच्या थंडीतही विकास यांच्या माथ्यावरून घाम टपकत आहे.

काही तासांनंतर, अंत्यविधीचा संपूर्ण विधी पार पडला. यानंतर आमचा संवाद पुन्हा सुरू होतो. इतक्यात त्यांच्या मोबाईलची रिंग वाजली. उचलल्यावर आवाज येतो, उद्या सकाळी अंत्यविधीसाठी जायचे आहे. विकास उत्तर देतात, 'ठीक आहे, तुम्ही पत्ता आणि वेळ मेसेज करा. मी वेळेत पोहोचेन.'

फोन ठेवत विकास म्हणतात, 'मी 24 तास उपलब्ध आहे. रूग्णालयात कोणाचा मृत्यू झाला, तर रुग्णवाहिका किंवा इतर कोणतेही वाहन उपलब्ध नसल्यास तेथील प्रशासक फोन करतात. प्रशासनाला कोणताही बेवारस मृतदेह आढळल्यास ते अंत्य संस्कार करण्यासाठी बोलावतात.

मी आजपर्यंत कोणाच्या अंत्यसंस्काराला नाही म्हटले नाही. माझे इतरही काही मित्र आहेत, जे वेळ पडल्यावर मदतीसाठी पुढे येतात.'

कधी कोणी विरोध केला आहे का?

विकास हसतात, ते म्हणतात, 'तुम्ही विरोधाबद्दल बोलत आहात. मी एकदा मारहाणीतून वाचलो. सुरुवातीला मी ही सेवा सुरू केली तेव्हा लोक याला राजकारणाशी जोडून बघत होते. ते म्हणायचे, त्याला नेता व्हायचे आहे, म्हणूनच तो हे करत आहे.

विकास दररोज अशा प्रकारे मृतदेहांवर अंत्यसंस्कारासाठी चिता तयार करतात.
विकास दररोज अशा प्रकारे मृतदेहांवर अंत्यसंस्कारासाठी चिता तयार करतात.

ते सांगतात, एकदा मी शहरापासून 40 किलोमीटर दूर असलेल्या गावात गेलो होतो. एका 21 वर्षीय तरुणीचा अचानक मृत्यू झाला होता. पहाटे 5 वाजेपर्यंत ती बरी होती आणि 7 वाजता मला फोन आला की मृतदेह गावात घेऊन जावा लागेल. सोबत फक्त वृद्ध आई-वडील होते.

मी गावात पोहोचलो तेव्हा लोकांनी मला घेरले. म्हणू लागले, दोन तासांतच कशी मेली? तू कोण आहेस? तू इथे कसा आलास? संपूर्ण गाव जमा झाले. गर्दी वाढू लागली. मी विचार करू लागलो की कोणी एक थप्पड मारली तरी मी वाचणार नाही. स्थानिक पोलिसांच्या मदतीने मी तेथून परत आलो.'

संध्याकाळ होणार आहे. सूर्य मावळणार आहे. मी मुक्तिधाममधून विकास यांच्यासोबत त्याच्या स्टुडिओकडे निघतो. जाड कोरडी लाकडे मोठ्या ग्राऊंडवर ठेवली जातात. माझी नजर त्यांच्याकडे गेली, त्याआधीच विकास बोलले.

'आम्ही याविषयी लोकांना जागरुक करायला सुरुवात केली आहे. आपण जिवंत असताना झाड लावत नाही आणि मेल्यावर एक झाड सोबत घेऊन जातो. वातावरण प्रदूषित होते, ते वेगळे. देहदानासंदर्भात मी एक मोहीमही सुरू केली आहे. आतापर्यंत 500 जणांनी देह दान करण्याचा संकल्प केला आहे, तर 18 मृतांचेही देह दान करण्यात आले आहेत.'

विकास आई, छोटा भाऊ आणि पुतण्यासोबत. त्यांचे भाऊ वायुदलातून निवृत्त आहेत.
विकास आई, छोटा भाऊ आणि पुतण्यासोबत. त्यांचे भाऊ वायुदलातून निवृत्त आहेत.

विकास यांना दोन मुली असून त्या राजस्थानमध्ये शिकत आहेत. ते म्हणतात, 'माझ्या मुली आणि कुटुंबाने मला नेहमीच पाठिंबा दिला आहे. त्यांनी कधी विरोध केला नाही. जोपर्यंत दोन्ही मुली इथे होत्या, तोपर्यंत त्याही अंत्यविधीला हजर असायच्या.

आम्ही दोघे फोटो स्टुडिओत पोहोचतो. विकास यांची आई स्टुडिओबाहेर बसलेल्या आहेत. विकास सांगतात, 'मी हे सगळं का करतोय याची सगळ्यात जास्त काळजी आईला असते. मी कधीही मृतदेह पोहोचवण्यासाठी आणि अंत्य संस्कार करण्यासाठी निघतो. त्यामुळे त्यांना त्रास होत असला तरी आईने या कामाला कधीही विरोध केला नाही किंवा थांबवले नाही.

देह दानावर 80 तास न थांबता बोलून मी विश्वविक्रमही केला आहे. 2019 मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांनी आम्हाला सन्मानासाठी बोलावले होते. माजी राष्ट्रपती कोविंद यांच्याशी मी माझ्या आईची ओळख करून दिली तेव्हा त्यांच्या आनंदाला पारावार उरला नाही.'

विकास यांच्या आई म्हणतात, 'माझ्या मुलाचा मला अभिमान आहे की तो समाजासाठी जगतो. जिथे बड्या देशांचे प्रमुख बसतात तिथे आम्ही राष्ट्रपतींसोबत बसून जेवण केले. त्यांच्याशी बोललो.'

विकास 2019 मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांना भेटल्याचा फोटो दाखवत आहेत.
विकास 2019 मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपती रामनाथ कोविंद यांना भेटल्याचा फोटो दाखवत आहेत.

हा फोटो विकास यांच्या स्टुडिओत लावलेला आहे. अचानक मी त्यांना प्रश्न विचारला. तुम्ही अंत्यसंस्कारात असताना स्टुडिओ कोण चालवतो?

विकास सांगतात, 'जेव्हा मी 2014 मध्ये हे काम सुरू केले, तेव्हापासून फक्त पत्नी आणि कर्मचारी स्टुडिओ सांभाळतात. आता मला कुणाच्या अंत्यसंस्कारात मदत केल्याने सर्वाधिक आनंद मिळतो.'

आमचे संभाषण पूर्ण होता होता रात्रीचे 8 वाजले होते. तेवढ्यात विकास यांचा मोबाईल पुन्हा वाजला. 'हॉस्पिटलमधून मृतदेह गावी न्यायचा आहे. रुग्णवाहिका पैसे मागत आहेत' असा आवाज येतो. विकास म्हणतात, 'मी येईन. मी कोणतेही शुल्क घेत नाही. मी त्यांच्यासोबत असताना तीन फोन आले आहेत.

निघताना विकास सांगतात, 'स्टुडिओतून जे काही कमावतो त्याचा काही भाग मी लोकांच्या शेवटच्या प्रवासात खर्च करतो.

कारण मृत्यू हेच अंतिम सत्य आहे...'

बातम्या आणखी आहेत...