आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा
  • Marathi News
  • Dvm originals
  • Pakistan Vs Indian BrahMos Missile । What Is Reverse Engineering Of Missile । Supersonic BrahMos Vs Pakistan Babar Missile

दिव्य मराठी एक्सप्लेनर:भारताच्या ब्रह्मोस क्षेपणास्त्राची नक्कल तर करणार नाही ना पाक; काय असते रिव्हर्स इंजिनिअरिंग, भारताला का आहे धोका?

लेखक: नीरज सिंह2 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

दि. 9 मार्च रोजी भारताचे सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र 124 किमी अंतरावरील पाकिस्तानच्या चन्नू मियाँ शहराजवळ पडले. अनेक रिपोर्ट्समध्ये ते ब्रह्मोस मिसाइल असल्याचा दावा केला जात आहे. या घटनेनंतर पाकिस्तान चीनच्या मदतीने ब्रह्मोस क्षेपणास्त्राची रिव्हर्स इंजिनिअरिंग करू शकतो, अशी भीती भारताला वाटत आहे.

चीनमधील तज्ज्ञ रिव्हर्स इंजिनिअरिंगमध्ये निष्णात आहेत, त्यामुळे धोका लक्षणीयरीत्या वाढला आहे.

अशा परिस्थितीत जाणून घेऊया की, क्षेपणास्त्राचे रिव्हर्स इंजिनिअरिंग काय आहे? यातून पाकिस्तान ब्रह्मोसची कॉपी कशी करू शकतो? पाकिस्तानने यापूर्वी असे क्षेपणास्त्र बनवले आहे का?

काय असते क्षेपणास्त्राची रिव्हर्स इंजिनिअरिंग?

  • रिव्हर्स इंजिनीअरिंग ही एक पद्धत आहे ज्याद्वारे क्षेपणास्त्र किंवा मशीनचे सर्व भाग वेगळे केले जातात आणि त्याची रचना समजून घेऊन त्याची कॉपी केली जाते.
  • हे अशा प्रकारे समजून घेता येईल - रिव्हर्स म्हणजे मागे जाणे. याद्वारे यंत्र कसे बनवले गेले हे समजते.
  • तसे पाहिल्यास, संशोधक एखाद्या यंत्राबद्दल माहिती मिळवण्यासाठी आणि त्या बाबतीत त्यांचे ज्ञान वाढवण्यासाठी याचा वापर करतात.
  • मात्र, आता रिव्हर्स इंजिनिअरिंगचा वापर मशीनचे तंत्रज्ञान आत्मसात करण्यासाठी किंवा त्याची नक्कल करण्यासाठी अधिक केला जातो.
  • अनेक गोष्टी रिव्हर्स इंजिनिअरिंग असू शकतात. हे कोणतेही सॉफ्टवेअर, भौतिक मशीन, लष्करी तंत्रज्ञान आणि जीन्स असू शकते.
  • 2009 मध्ये उत्तर कोरियात एक पॉप व्हिडिओ हिट झाला होता. त्यात एक मशीन हीरो म्हणून दाखवण्यात आली होती. तज्ज्ञांच्या मते, या मशीनमुळे उत्तर कोरिया इतका शक्तिशाली बनला आहे. हे मशीन जगभरातील कारखान्यांमध्ये वापरली जाते आणि त्याचे नाव आहे कॉम्प्युटर न्यूमेरिकल कंट्रोल म्हणजेच सीएनसी.
  • हे मशीन ऑटोमॅटिक ऑटोमोबाइलपासून मोबाइल फोनपर्यंतच्या भागांचे तपशील कॉपी करू शकते. हे फर्निचरपासून कपड्यांपर्यंतच्या डिझाइनची अगदी अचूकपणे कॉपी करते.
  • उत्तर कोरियाने रिव्हर्स इंजिनिअरिंगसाठी या मशीनचा वापर केला. म्हणजेच सीएनसीच्या माध्यमातून मशीनच्या भागाचे तपशील गोळा केले आणि नंतर रिव्हर्स प्रोग्रामिंगद्वारे ते बनवण्याची प्रक्रिया समजून घेतली. उत्तर कोरियाच्या शस्त्रास्त्र कार्यक्रमात हे यंत्र महत्त्वाची भूमिका बजावते. किम जोंग बाहेरच्या जगाच्या मदतीशिवाय अणुबॉम्ब आणि क्षेपणास्त्रे बनवत आहेत.
  • अण्वस्त्रांचा प्रसार रोखण्यासाठी 1996 मध्ये सीएनसी मशीनच्या विक्रीवर बंदी घालण्यात आली होती, परंतु त्याआधी सोव्हिएत युनियनकडून सीएनसी मशीन मिळवण्यात उत्तर कोरियाला यश आले होते.

यापूर्वी एखाद्या देशाने रिव्हर्स इंजिनिअरिंगच्या मदतीने क्षेपणास्त्र बनवले आहे का?

  • पाकिस्तानने आपले पहिले क्रूझ मिसाइल बाबर रिव्हर्स इंजिनिअरिंगद्वारे बनवले असल्याचे सांगितले जाते. याचा खुलासा खुद्द माजी पंतप्रधान नवाझ शरीफ यांनी केला आहे.
  • 1998 ची गोष्ट आहे जेव्हा दहशतवादी संघटना अल कायदाने केनिया आणि टांझानियामधील अमेरिकन दूतावासांवर बॉम्बस्फोट केले होते. यानंतर अमेरिकेने अफगाणिस्तानमधील दहशतवादी संघटनांच्या तळांवर क्रूझ क्षेपणास्त्र टॉमाहॉकने हल्ला केला. या हल्ल्यादरम्यान क्षेपणास्त्र चुकून पाकिस्तानातील बलुचिस्तानमध्ये पडले.
  • यानंतर या क्रूझ क्षेपणास्त्राचे रिव्हर्स इंजिनिअरिंग करून पाकिस्तानने बाबर हे पहिले क्रूझ क्षेपणास्त्र बनवले. 11 ऑगस्ट 2005 रोजी पाकिस्तानने बाबर या पहिल्या क्रूझ क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी केली. त्या काळात पाकिस्तानसह काही निवडक देशांकडेच क्रूझ क्षेपणास्त्राचे तंत्रज्ञान होते.
  • बाबर क्षेपणास्त्राच्या चाचणीनंतर 15 वर्षांनंतर पाकिस्तानचे माजी पंतप्रधान नवाझ शरीफ यांनी लंडनमध्ये सांगितले की, पाकिस्तानने अमेरिकेच्या टॉमहॉक क्रूझ क्षेपणास्त्राच्या रिव्हर्स इंजिनिअरिंगद्वारे बाबर हे पहिले क्रूझ क्षेपणास्त्र बनवले होते.
  • अशीच एक घटना 1958 मध्ये तैवानकडून अमेरिकन क्षेपणास्त्र साईड वाइंडर डागल्याने झाली होती. डागल्यानंतर या क्षेपणास्त्राचा स्फोट झाला नाही. त्यानंतर चीनने हे क्षेपणास्त्र सोव्हिएत युनियनला दिले. सोव्हिएत युनियनने रिव्हर्स इंजिनिअरिंगच्या मदतीने स्वतःचे K-13 क्षेपणास्त्र बनवले होते.
  • यासोबतच 2011 मध्ये अल-कायदाचा नेता ओसामा बिन लादेनला मारण्यासाठी अमेरिकेच्या स्पेशल फोर्सने छापा टाकला तेव्हा त्याचे एक सिकोर्स्की UH-60 ब्लॅक हॉक हेलिकॉप्टर क्रॅश झाले. त्यानंतर पाकिस्तानने चीनला या हेलिकॉप्टरचा अॅक्सेस दिल्याचे मानले जात आहे.
  • यानंतर चीनने अमेरिकेच्या सिकोर्स्की UH-60 ब्लॅक हॉकसारखे रिव्हर्स इंजिनीअरिंगच्या मदतीने स्वतःचे हेलिकॉप्टर हार्बिन Z-20 बनवले. यासोबतच आणखी अनेक शस्त्रे बनवण्यासाठी चीनने रिव्हर्स इंजिनिअरिंगची मदत घेतली आहे. चीनमधील तज्ज्ञ हे रिव्हर्स इंजिनिअरिंगमध्ये निष्णात असल्याचे मानले जाते.

पाकिस्तान ब्रह्मोसची कॉपी कशी करू शकतो?

  • पाकिस्तानकडे अद्याप सुपरसॉनिक किंवा हायपरसॉनिक क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान नाही. अशा परिस्थितीत ब्रह्मोस क्षेपणास्त्राच्या माध्यमातून त्यांना हे तंत्रज्ञान साध्य करता येईल का, हा सर्वात मोठा प्रश्न आहे.
  • संरक्षण तज्ज्ञ पीके सहगल म्हणतात की, क्षेपणास्त्राच्या रिव्हर्स इंजिनिअरिंगसाठी तंत्रज्ञान आणि पायाभूत सुविधा खूप महत्त्वाच्या आहेत. मात्र, पाकिस्तानकडे या दोन्ही गोष्टींचा अभाव आहे. अशा परिस्थितीत ब्रह्मोससारखे क्षेपणास्त्र रिव्हर्स इंजिनिअरिंग करून तयार करणे पाकिस्तानच्या हाती नाही.
  • भारतातून चुकून पाकिस्तानात पोहोचलेले क्षेपणास्त्र कोसळल्याचे त्यांनी सांगितले. त्यामुळे या क्षेपणास्त्राचे रिव्हर्स इंजिनिअरिंग करणेही अवघड काम असेल.
  • यासोबतच एखादे क्षेपणास्त्र किंवा मशीन पूर्णपणे सापडले तरी त्याचे रिव्हर्स इंजिनिअरिंग करणे सोपे नाही.
  • पीके सहगल म्हणाले की, भारत अजूनही 70 टक्के संरक्षण उपकरणे रशियाकडून आयात करतो. तसेच तंत्रज्ञानाच्या बाबतीत भारत पाकिस्तानच्या 100 पट पुढे आहे. आम्ही रशियाकडून अनेक प्रकारची क्षेपणास्त्रे आणि रणगाडे खरेदी करतो. असे असूनही, भारताला आजपर्यंत रिव्हर्स इंजिनिअरिंगद्वारे या क्षेपणास्त्रांची किंवा रणगाड्यांची डुप्लिकेट बनवता आलेली नाही.
  • मात्र, पाकिस्तान हे काम चीनच्या मदतीने करू शकतो. त्याचवेळी पीके सहगल म्हणतात की, चीन ब्रह्मोसची कॉपी करून ते बनवण्याचा प्रयत्न करेल कारण ते जगातील सर्वोत्तम क्रूझ क्षेपणास्त्रांपैकी एक आहे.

एखादा देश क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान कसे मिळवू शकतो?

  • अण्वस्त्रे आणि क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञानाचा प्रसार रोखण्यासाठी क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान नियंत्रण व्यवस्था (MTCR) नावाची यंत्रणा आहे. यूएस, यूके, फ्रान्स, इस्रायल आणि भारतासह 35 देश एमटीसीआरचा भाग आहेत. मात्र, पाकिस्तान त्याचा भाग नाही.
  • याअंतर्गत जे देश या एमटीसीआरचा भाग आहेत ते क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान एकमेकांशी शेअर करू शकतात. मात्र, याबाबत सर्व सदस्यांना माहिती देणे आवश्यक आहे. ही व्यवस्था केवळ सदस्य नसलेल्या कोणत्याही देशाच्या हाती हे तंत्रज्ञान पोहोचलेले नाही.
  • तज्ज्ञांच्या मते, जगातील क्षेपणास्त्रांचा प्रसार थांबवणे हे यामागचे एक कारण आहे. मात्र, यामागे हेही एक कारण आहे की, प्रत्येक देशाला असे वाटते की, आपल्याकडे असलेले तंत्रज्ञान दुसऱ्या देशाकडे नसावे जेणेकरून त्याची पसंती त्यावरच राहावी. त्यामुळे सामान्य देशांना अशा तंत्रज्ञानाचा वापर करणे कठीण होऊन बसते.
  • मात्र, सर्व देश एकमेकांचे तंत्रज्ञान पाहून शिकतात, यात शंका नाही. त्याचबरोबर अनेक देश रिव्हर्स तंत्रज्ञानाचा वापर करून त्याची नक्कल करण्याचाही प्रयत्न करतात.

किती प्रकारची असतात क्षेपणास्त्रे?

क्षेपणास्त्रांचे प्रामुख्याने दोन प्रकार आहेत. एक क्रूझ क्षेपणास्त्र आणि दुसरे बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र.

क्रूझ क्षेपणास्त्र

  • क्रूझ क्षेपणास्त्र हे एक मानवरहित स्वयंचलित वाहन आहे जे एअरोडायनॅमिक लिफ्टद्वारे उड्डाण घेते. लक्ष्यावर स्फोटके किंवा विशेष पेलोड टाकणे हे त्याचे काम आहे. ते जेट इंजिनच्या मदतीने पृथ्वीच्या वातावरणात उड्डाण करते. त्याची गती अतिशय वेगवान असते.
  • क्रूझ क्षेपणास्त्रांचे तीन प्रकार आहेत. या अंतर्गत सबसॉनिक, सुपरसॉनिक आणि हायपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्रे आहेत. सबसॉनिक म्हणजे ज्याचा वेग आवाजापेक्षा कमी आहे. दुसरा सुपरसॉनिक जो आवाजापेक्षा तिप्पट वेगाने जातो. तिसरा हायपरसोनिक ज्याचा वेग आवाजापेक्षा 5 पट जास्त आहे

बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र

  • बॅलेस्टिक क्षेपणास्त्र हे एक असे क्षेपणास्त्र आहे जे त्याच्या जागी सोडल्यानंतर वेगाने वर जाते आणि नंतर गुरुत्वाकर्षणाच्या प्रभावाने खाली येऊन आपल्या लक्ष्यावर आदळते.
  • बॅलिस्टिक क्षेपणास्त्रे मोठ्या सागरी जहाजातून किंवा संसाधनांनी युक्त विशिष्ट ठिकाणाहून सोडली जातात. पृथ्वी, अग्नी आणि धनुष ही भारताची क्षेपणास्त्रे आहेत.

ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र किती खतरनाक आहे?

  • भारताकडे रशियाच्या सहकार्याने तयार केलेले प्रगत सुपरसॉनिक ब्रह्मोस क्रूझ क्षेपणास्त्र आहे. ते 400 किमी अंतरावरील आपले लक्ष्य गाठण्यास सक्षम आहे. याशिवाय भारत हायपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्र ब्रह्मोस-2 वरदेखील काम करत आहे जे 2024 पर्यंत तयार होऊ शकते. त्याची क्षमता एक हजार किलोमीटरपर्यंत असू शकते.
  • ब्रह्मोस क्षेपणास्त्रांचेही चार प्रकार आहेत. यामध्ये पृष्ठभागावरून पृष्ठभाग, आकाशातून पृष्ठभाग, समुद्रातून पृष्ठभाग आणि समुद्राच्या आत मारा करणाऱ्या क्षेपणास्त्रांचा समावेश आहे.
  • ब्रह्मोस हे जगातील सर्वात वेगवान क्षेपणास्त्रांपैकी एक आहे. ते जमिनीपासून कमी उंचीवर खूप वेगाने उडते, त्यामुळे क्षेपणास्त्र विरोधी यंत्रणेने त्याला पकडणे सोपे नसते. यामुळेच या क्षेपणास्त्रात कमी वेळेत लांब पल्‍ल्‍यापर्यंत अण्वस्त्रे वाहून नेण्‍याची क्षमता आहे.
  • पाकिस्तानकडे बाबर आणि राड नावाची सबसॉनिक क्षेपणास्त्रे आहेत जी जमिनीवरून जमिनीवर मारा करण्यास सक्षम आहेत.
बातम्या आणखी आहेत...