आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा
  • Marathi News
  • Dvm originals
  • Presidential Election 2022 । Presidential Election Procedure In India Explainer । How President Of India Is Elected

राष्ट्रपती निवडणूक:लडाखला जम्मू-काश्मिरातून वगळल्याचा भाजपला फायदा? का वापरतात गुलाबी मतपत्रिका; जाणून घ्या रंजक माहिती

लेखक: अभिषेक पाण्डेय18 दिवसांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

देशाचे 15 वे राष्ट्रपती निवडण्यासाठी 18 जुलै रोजी निवडणूक होणार आहे. तुम्हाला हे माहीत आहे का की, देशाचा राष्ट्रपती थेट जनतेने निवडलेला नसतो. राष्ट्रपती निवडणुकीला अप्रत्यक्ष निवडणूक असेही म्हणतात. आतापर्यंत केवळ एकच अध्यक्ष फेरनिवड झाला असून केवळ एकच अध्यक्ष बिनविरोध निवडून आला आहे. या निवडणुकांमध्ये NOTAचा वापर होत नाही. भारतात आतापर्यंत 14 राष्ट्रपती झाले, पण 15 वेळा निवडणुका का झाल्या?

यावेळी, जम्मू आणि काश्मीरला राज्याचा दर्जा न मिळाल्याने, विधानसभेच्या 87 जागा एकूण मतांमधून कमी होतील, ज्याचा फायदा भाजपला होईल.

अगदी सोप्या भाषेत जाणून घेऊया राष्ट्रपती निवडणुकीशी संबंधित प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर, राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीशी संबंधित असे कोणते नियम आहेत, जे खूप रंजक आहेत?

1. लडाखला जम्मू-काश्मीरपासून वेगळे केल्याचा भाजपला होईल फायदा

दोन्ही सभागृहांचे निवडून आलेले सदस्य आणि सर्व राज्यांच्या विधानसभांचे निवडून आलेले सदस्य राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत भाग घेतात. ऑगस्ट 2019 मध्ये कलम 370 हटवल्यानंतर, जम्मू आणि काश्मीरला राज्याऐवजी केंद्रशासित प्रदेश बनवण्यात आले, लडाखलाही वेगळे करून केंद्रशासित प्रदेश बनवण्यात आले. यामुळे या वेळच्या निवडणुकीत जम्मू-काश्मीर विधानसभेच्या 87 जागा कमी होतील. तसेच विधानसभेच्या अनुपस्थितीमुळे जम्मू-काश्मीर आणि लडाखच्या राज्यसभेच्या 4 जागादेखील एकूण मतांमध्ये कमी होतील. जम्मू-काश्मीरमध्ये 87 जागा कमी झाल्याने खासदारांच्या मतांचे मूल्य 708 वरून 700 वर आले आहे. त्यामुळे एकूण मतांचे मूल्यही 10.98 लाखांवरून 10.86 लाखांवर आले आहे. यासह बहुमताचा आकडाही 5.49 लाखांवरून 5.43 लाखांवर आला आहे. सत्ताधारी भाजपच्या नेतृत्वाखालील NDAसाठी बहुमताचा आकडा पुढे गेला आहे, त्यांच्याकडे सध्या सुमारे 5.26 लाख मते आहेत.

2. राष्ट्रपती हे देशातील सर्वात मोठे पद, मग जनता त्यांना थेट का निवडत नाही?

भारताने ब्रिटनसारखी संसदीय पद्धत स्वीकारली आहे, अमेरिकेसारखी अध्यक्षीय पद्धत नाही. अमेरिकेत राष्ट्राध्यक्ष हे केवळ देशाचे प्रमुख नसून सरकारचे प्रमुखदेखील आहेत. त्याच वेळी भारतासारख्या देशात राष्ट्रपती हे देशाचे प्रमुख असतात, परंतु सरकारचे प्रमुख हे पंतप्रधान असतात. म्हणजेच सरकारची खरी सूत्रे पंतप्रधानांच्या हातात असतात.

याशिवाय आपल्या देशातील पंतप्रधान आणि त्यांचे मंत्री संसदेचा भाग आहेत. म्हणजेच ते लोकसभा किंवा राज्यसभेचे सदस्य असले पाहिजेत. दुसरीकडे, जर राष्ट्रपती थेट जनतेने निवडले, तर देशाचे सर्वोच्च निवडलेले नेते तेच असतील. आपल्या देशात सरकारचे प्रमुख हे पंतप्रधान असतात. हा विरोधाभास टाळण्यासाठी आपल्या राष्ट्रपतींची निवड ही अप्रत्यक्ष असते आणि ती लोकप्रतिनिधींनी निवडलेली असते.

3. भारताची राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक कोणीही लढवू शकते का?

राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक लढवायची असेल तर ती व्यक्ती भारताची नागरिक असणे आवश्यक आहे. वय किमान 35 वर्षे असावे. लोकसभा निवडणूक लढवण्यास पात्र असणे आवश्यक आहे आणि कोणतेही लाभाचे पद धारण करू नये.

लोकसभा निवडणूक लढवण्‍यासाठी, एखादी व्‍यक्‍ती भारताची नागरिक असल्‍यास वय किमान 25 वर्षे असले पाहिजे, त्‍यांच्‍यावर कोणताही फौजदारी खटला दाखल झालेला नसावा आणि त्‍याची देशातील कोणत्याही राज्‍याच्‍या मतदार यादीत नोंद असायला हवी.

ही पात्रता असलेली कोणतीही व्यक्ती राष्ट्रपती पदाचा उमेदवार बनू शकते, परंतु मतदानाच्या टप्प्यावर पोहोचण्यासाठी त्या व्यक्तीसाठी किमान 50 मतदार प्रस्तावक आणि 50 समर्थक असणे आवश्यक आहे.

4. राष्ट्रपतीची निवडणूक कोण आयोजित करते?

देशाच्या राष्ट्रपतींची निवडणूकही निवडणूक आयोगच घेते.

2017 मध्ये मीरा कुमार यांचा पराभव करून राम नाथ कोविंद देशाचे 14वे राष्ट्रपती बनले.
2017 मध्ये मीरा कुमार यांचा पराभव करून राम नाथ कोविंद देशाचे 14वे राष्ट्रपती बनले.

5. राष्ट्रपती तर 14 झाले, मग राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक 15वी का?

देशात आतापर्यंत 14 राष्ट्रपती झाले आहेत. राजेंद्र प्रसाद पहिले राष्ट्रपती होते आणि राम नाथ कोविंद हे 14 वे राष्ट्रपती आहेत. वास्तविक, राजेंद्र प्रसाद 1952 आणि 1957 मध्ये झालेल्या निवडणुकीत निवडून आले होते. म्हणूनच 14 राष्ट्रपती झाले आहेत, परंतु राष्ट्रपती निवडणूक 15वी आहे.

6. भारताचे राष्ट्रपती कसे निवडले जातात?

भारताच्या राष्ट्रपतींची निवड इलेक्टोरल कॉलेजद्वारे केली जाते. इलेक्टोरल कॉलेजमध्ये लोकसभा आणि राज्यसभा या दोन्ही सभागृहांचे सर्व निवडून आलेले सदस्य आणि सर्व विधानसभांचे निवडून आलेले सदस्य असतात. सर्व खासदार आणि आमदारांना 'इलेक्टोरल कॉलेज' म्हणतात आणि त्यातील प्रत्येकाला 'इलेक्टर' म्हणतात.

नीलम संजीव रेड्डी हे असे एकमेव राष्ट्रपती आहेत ज्यांची बिनविरोध निवड झाली होती. ते 1977मध्ये देशाचे सहावे राष्ट्रपती बनले.
नीलम संजीव रेड्डी हे असे एकमेव राष्ट्रपती आहेत ज्यांची बिनविरोध निवड झाली होती. ते 1977मध्ये देशाचे सहावे राष्ट्रपती बनले.

7. यूपीसारखे मोठे राज्य असो किंवा सिक्कीमसारखे छोटे राज्य असो, प्रत्येक राज्याच्या खासदारांचे मूल्य सारखेच का असते?

राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत प्रत्येक खासदाराच्या मताचे मूल्य सारखेच असते, मग त्याचा संसदीय मतदारसंघ छोटा असो वा मोठा. म्हणजेच यूपीसारख्या मोठ्या राज्याच्या खासदाराच्या मताचे मूल्य असो किंवा सिक्कीम किंवा गोवासारख्या छोट्या राज्याच्या किंवा इतर कोणत्याही राज्यातील खासदाराच्या मताचे मूल्य हे सारखेच असते.

8. यूपीच्या आमदाराच्या मताचे मूल्य 208 आणि सिक्कीमच्या आमदाराच्या मताचे मूल्य फक्त 7 का आहे?

आमदारांच्या मतांना समान किंमत नाही. राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत आमदारांच्या मताचे मूल्य लोकसंख्येच्या आधारे ठरवले जाते. हेच कारण आहे की लोकसंख्येच्या बाबतीत, देशातील सर्वात मोठ्या राज्य, उत्तर प्रदेशमधील एका आमदाराचे मूल्य सर्वाधिक 208 आहे, तर सिक्कीममधील आमदाराचे मूल्य सर्वात कमी 7 आहे.

9. एखाद्या राष्ट्रपतींची बिनविरोध निवड झाली होती का?

आतापर्यंत केवळ एकच राष्ट्रपती नीलम संजीव रेड्डी यांची बिनविरोध निवड झाली आहे. नीलम संजीव रेड्डी यांची 1977 मध्ये बिनविरोध निवड झाली होती.

10. एखादे राष्ट्रपती पुन्हा निवडून आले आहेत का?

आतापर्यंत केवळ एकच राष्ट्रपती डॉ. राजेंद्र प्रसाद दोन वेळा राष्ट्रपती म्हणून निवडून आले आहेत. डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे देशाचे पहिले राष्ट्रपती होते.

डॉ. राजेंद्र प्रसाद 1952 आणि 1957 मध्ये दोनदा राष्ट्रपती म्हणून निवडून आले.
डॉ. राजेंद्र प्रसाद 1952 आणि 1957 मध्ये दोनदा राष्ट्रपती म्हणून निवडून आले.

11. राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत ईव्हीएमचा वापर का केला जात नाही?

राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत ईव्हीएमचा वापर केला जात नाही. या निवडणुकांमध्ये ईव्हीएमऐवजी बॅलेट पेपरचा वापर केला जातो. सार्वत्रिक निवडणुकांसाठी ईव्हीएम बनवले जातात. ईव्हीएममध्ये मतदार उमेदवाराच्या नावापुढील बटण दाबून मतदान करतो. त्यानंतर ईव्हीएमच्या मोजणीत ज्या उमेदवाराला सर्वाधिक मते मिळतील तो विजयी ठरतो, परंतु राष्ट्रपती निवडणूक पद्धतीत, बॅलेट पेपरवर निवडून आलेल्या खासदार आणि आमदारांना 1,2,3,4,5 च्या पुढे पसंती असते. त्यांच्या आवडीच्या उमेदवाराला मतदान ते करतात. म्हणजेच, राष्ट्रपतीपदाच्या निवडणुकीसाठी, सार्वत्रिक निवडणुकीपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या प्रकारच्या ईव्हीएमची आवश्यकता असेल, म्हणूनच राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत ईव्हीएमचा वापर केला जात नाही.

राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत ईव्हीएमचा वापर केला जात नाही, कारण ते सार्वत्रिक निवडणुकांसाठी डिझाइन केलेले आहेत.
राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत ईव्हीएमचा वापर केला जात नाही, कारण ते सार्वत्रिक निवडणुकांसाठी डिझाइन केलेले आहेत.

12. कोणत्या रंगाची मतपत्रिका वापरली जाते?

सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांचे निवडून आलेले आमदार आणि सभागृहातील सर्व निवडून आलेल्या खासदारांना मतदान करण्यासाठी बॅलेट पेपर दिले जातात. हिरव्या रंगाच्या बॅलेट पेपर खासदारांना आणि गुलाबी रंगाचे बॅलेट पेपर आमदारांना दिले जातात. खासदार आणि आमदारांच्या मतपत्रिका आणि त्यांची किंमत वेगळी समजून घेण्यासाठी हे करण्यात आले आहे.

13. राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत विशेष पेनने मतदान का करावे लागते?

राष्ट्रपती निवडणुकीच्या मतदानादरम्यान, सर्व खासदार आणि आमदार प्रत्येक मतदान केंद्रावर समान रंगीत शाई आणि समान पेनने मतदान करतात. 2017च्या अध्यक्षीय निवडणुकीत जांभळ्या शाईचा पेन वापरण्यात आला होता. इतर कोणत्याही रंगाची शाई किंवा पेन वापरून दिलेली मते अवैध मानली जातात.

वास्तविक, वेगवेगळ्या रंगांचे पेन वापरून आमदार-खासदारांनी कोणाला मतदान केले, हे उघड होण्याचा धोका आहे. त्यामुळे मतदानात वापरल्या जाणाऱ्या पेन आणि शाईचा रंग निवडणूक आयोग स्वतः ठरवतो.

14. राष्ट्रपती निवडणुकीची मते कशी मोजली जातात?

प्रत्येक मतपत्रिकेवर राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक लढविणाऱ्या सर्व उमेदवारांची नावे असतात. सार्वत्रिक निवडणुकांप्रमाणे, त्यात उमेदवारांच्या नावावर शिक्का नाही. तर यामध्ये निवडून आलेले खासदार आणि आमदार म्हणजेच मतदार त्यांच्या पसंतीनुसार उमेदवारांना त्यांच्या सर्वात आवडत्या उमेदवाराच्या नावापुढे 1 आणि नंतर दुसऱ्या आवडत्या उमेदवाराच्या नावापुढे 2 लिहून चिन्हांकित करतात. म्हणूनच याला प्राधान्यक्रम मतदान असेही म्हणतात.

15. राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक जिंकण्यासाठी किती मतांची आवश्यकता आहे?

राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक जिंकण्यासाठी एकूण वैध मतांच्या निम्म्याहून अधिक मूल्य मिळवणे आवश्यक आहे. याला कोटा म्हणतात.

जर असे गृहीत धरले की प्रत्येक मतदाराने त्यांचे मत दिले आहे आणि प्रत्येक मत वैध आहे, तर कोटा = खासदाराच्या एकूण मतांचे मूल्य + आमदारांच्या एकूण मतांचे मूल्य + 1/2

16. यावेळच्या राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीसाठी बहुमताचे गणित =

5,43,200 + 5,43,231 +1/2 = 1086431 +1/2 = 5,43,216

2022च्या राष्ट्रपती निवडणुकीसाठी आवश्यक बहुमताचा आकडा = 5,43,216

17. यावेळी एकूण मते आणि बहुमताचा आकडा का कमी झाला?

2019 मध्ये जम्मू-काश्मीर आणि लडाख या केंद्रशासित प्रदेशांच्या निर्मितीसह, त्यांचे खासदार आणि राज्यसभा सदस्यांच्या अनुपस्थितीमुळे यावेळी प्रत्येक खासदाराचे मत मूल्य 708 वरून 700 वर आले आहे.

यासह इलेक्टोरल मताचे एकूण मूल्य 1,098,903 वरून 1,086,431 वर आले आहे. यामुळे बहुमताचा आकडा 5,43,216 वर आला आहे.

18. राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत किती मते पडतात?

राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत सर्व राज्यांचे निवडून आलेले आमदार आणि दोन्ही सभागृहातील निवडून आलेल्या खासदारांच्या मतांच्या मूल्याप्रमाणे मते असतात. यावेळच्या राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत एकूण मतांचे मूल्य सुमारे 10 लाख 86 हजार 431 इतके आहे.

19. राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत टाय झाल्यास ते कसे ठरवले जाते?

टाय झाल्यास काय करायचे याचा घटनेत उल्लेख नाही. 1952 मध्ये राष्ट्रपती आणि उपराष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकांबाबत केलेल्या कायद्यातही याचा उल्लेख नाही. आतापर्यंत एकाही अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत टायची स्थिती आलेली नाही.

20. नामनिर्देशित सदस्य मतदानाचा भाग का नाहीत?

राज्य विधान परिषद आणि लोकसभा व राज्यसभेचे नामनिर्देशित सदस्य राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीचा भाग नसतात, कारण त्यांना लोकांनी निवडून दिलेले नाही.

21. राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत पक्षांतरविरोधी कायदा लागू होतो का?

राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत पक्षांतर विरोधी कायदा लागू होत नाही. जर एखाद्या खासदाराने किंवा आमदाराने आपल्या पक्षाच्या व्हिपच्या विरोधात मतदान केले तर त्याचे सभागृहाचे सदस्यत्व गमावले जाऊ शकते, परंतु राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक गुप्त मतदानाने होत असल्याने या निवडणुकीत पक्षांतर विरोधी कायदा लागू होत नाही. या कारणास्तव या निवडणुकीत क्रॉस व्होटिंग अनेक वेळा होते.

22. राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक पुन्हा लढवता येते का?

राष्ट्रपतिपदाची मुदत संपल्यानंतर पुन्हा राष्ट्रपतिपदाची निवडणूक लढवता येते.

23. NOTAचा वापर होतो का?

नाही, राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत NOTAचा वापर केला जात नाही.

24. फक्त दोन उमेदवार उभे राहू शकतात का?

राष्ट्रपतींच्या निवडणुकीत दोनपेक्षा जास्त उमेदवार उभे राहू शकतात जर त्या उमेदवारांकडे 50 प्रस्तावक मतदार आणि 50 समर्थक मतदार असतील.

25. राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत गुप्त मतपत्रिका वापरली जाते का?

होय, सार्वत्रिक निवडणुकांप्रमाणे राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीसाठीही गुप्त मतदानाचा वापर केला जातो. सार्वत्रिक निवडणुकांप्रमाणेच राष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीतही खासदार आणि आमदारांची मते गुप्त असतात.

26. मतांची मोजणी कशी होते?

पहिल्या फेरीत फक्त पहिल्या पसंतीचे चिन्ह असलेल्या मतपत्रिका मोजल्या जातात. जर एखाद्या उमेदवाराने पहिल्या फेरीतच कोटा मिळवला, तर त्याला विजयी घोषित केले जाते. पहिल्या फेरीत कोणत्याही उमेदवाराला कोटा मिळाला नाही, तर मतमोजणीची दुसरी फेरी केली जाते.

दुसऱ्या फेरीत सर्वात कमी मते मिळालेल्या उमेदवाराची मते हस्तांतरित केली जातात. म्हणजेच ही मते आता प्रत्येक मतपत्रिकेत दुसऱ्या पसंतीच्या चिन्हासह उमेदवाराच्या मतात जोडली गेली आहेत. ही प्रक्रिया फक्त एक उमेदवार शिल्लक होईपर्यंत पुनरावृत्ती होते.

27. 1971च्या जनगणनेच्या आधारे मतांचे मूल्य का ठरवले जाते?

देशात ज्या राज्यांनी लोकसंख्या नियंत्रणाच्या क्षेत्रात चांगले काम केले आहे, त्यांच्या आमदारांच्या मतांचे मूल्य कमी झाले नाही, म्हणून 1971च्या जनगणनेचा आधार आमदारांच्या मताचे मूल्य ठरवण्यात आला आहे. 2026 मध्ये देशाच्या पुढील परिसीमनापर्यंत ते लागू राहील.

देशातील लोकसंख्येच्या आधारावर संसदीय आणि विधानसभेच्या जागा परिसीमनातूनच ठरवल्या जातात.

बातम्या आणखी आहेत...