आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

दिव्य मराठी एक्सप्लेनरइंग्रजांनी तयार केली होती SC-ST ची यादी:काश्मीरी पहाडी समाजाच्या समावेशाची शहांची घोषणा

नीरज सिंह2 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

4 ऑक्टोबर रोजी, गृहमंत्री अमित शहा यांनी जम्मू-काश्मीरमधील पहाडी समुदायाचा अनुसूचित जमातीमध्ये समावेश करण्याची घोषणा केली. राजौरी येथे एका सभेला संबोधित करताना शहा म्हणाले की, आज पर्यंत तुमच्यावर अन्याय झाला आहे. आधी आरक्षण मिळाले का? मोदीजींनी कलम 370 हटवून आरक्षणाचा मार्ग मोकळा केला. एसटी आरक्षणाचा मार्ग आता मोकळा झाला आहे.

दिव्य मराठी एक्सप्लेनरमध्ये, अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती म्हणून कोणाला ओळखले जाते? या शब्दांचे मूळ काय आहे? जातीचा SC किंवा ST समावेश कसा करता येतो? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे जाणून घ्या...

प्रश्न-1: अनुसूचित जाती कोणाला म्हणतात?

उत्तर: अनुसूचित जाती (Scheduled Caste) म्हणजेच SC अशा वर्गाला म्हणतात, जो अस्पृश्यता आणि अत्याचाराला बळी पडलेला आहे. ज्यांना मुख्य प्रवाहापासून वेगळे ठेवले गेले आहे. सामान्य भाषेत त्यांना दलित किंवा हरिजन असेही म्हणतात.

2011 च्या जनगणनेनुसार, भारतातील अनुसूचित जातींची लोकसंख्या 166 दशलक्ष आहे. हे देशाच्या लोकसंख्येच्या 16% आहे. दर 10 वर्षांनी होणाऱ्या जनगणनेत त्यांची गणना केली जाते.

प्रश्न-२: अनुसूचित जमाती म्हणजे काय?

उत्तर: अनुसूचित जमाती (Scheduled Tribes) म्हणजेच ST ही त्या समाजाची सरकारी यादी आहे, जे सामान्यतः मुख्य प्रवाहात समाजापासून अलिप्त राहतात. या लोकांचा स्वतःचा वेगळा समाज आहे आणि त्यांच्या चालीरीती वेगळ्या आहेत. हे लोक स्वतःचे नियम आणि कायदे बनवून त्याचे पालन करतात. असे लोक सहसा जंगलात आणि पर्वतांमध्ये राहतात.

त्यांची आदिमता , भौगोलिक अलिप्तता, सामाजिक, शैक्षणिक आणि आर्थिक मागासलेपण त्यांना इतर वांशिक गटांपेक्षा वेगळे करते. सामान्य भाषेत त्यांना आदिवासी म्हणतात.

अनुसूचित जमातींचीही दर 10 वर्षांनी गणना केली जाते. 2011 च्या जनगणनेनुसार त्यांची लोकसंख्या सुमारे 10.43 कोटी आहे. हे देशाच्या एकूण लोकसंख्येच्या 8% पेक्षा जास्त आहे.

देशात 705 अनुसूचित जातीचे नागरिक राहतात.
देशात 705 अनुसूचित जातीचे नागरिक राहतात.

प्रश्न-३ : इतर मागासवर्गीय किंवा OBC म्हणजे काय?

उत्तर: हा त्या जातींचा एक वर्ग आहे जो सामाजिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या मागासलेला आहे. OBC यांना मागास जाती किंवा मागास असेही म्हणतात.

स्वातंत्र्यानंतरच्या जनगणनेत ओबीसींची गणना केली जात नाही. मात्र, जनगणना करण्याची मागासवर्गीय लोकांची मागणी आहे.

प्रश्न 4: मग सामान्य जाती कोणत्या आहेत?

उत्तरः त्या जातींचा समूह हा ना SC, ना ST किंवा मागासवर्गीय म्हणजे OBC मध्ये समाविष्ट नाहीत. सामान्य भाषेत त्यांना सवर्ण किंवा सामान्य जाती असेही म्हणतात.

प्रश्न-5: अनुसूचित जाती हा शब्द कुठून आला?

उत्तर: अनुसूचित जाती हा शब्द सर्वप्रथम सायमन कमिशनने वापरला. ब्रिटिश खासदार सर जॉन सायमन यांच्या नेतृत्वाखाली हा आयोग 1928 मध्ये भारतात आला. 1919 मध्ये केलेल्या घटनात्मक सुधारणांचा आढावा घेणे हा त्यांचा उद्देश होता. त्यांच्या अहवालावर आधारित, भारत सरकार कायदा 1935 लागू करण्यात आला होता.

या कायद्यात अनुसूचित जाती या शब्दाचा भारतातील कोणत्याही कायद्यात प्रथमच समावेश करण्यात आला होता. या कायद्यात अनुसूचित जातींसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाची तरतूद करण्यात आली आहे.

स्वतंत्र मतदारसंघ म्हणजे त्या नियुक्त मतदारसंघात फक्त अनुसूचित जातीचे उमेदवार उभे राहतील. संसद आणि विधानसभेत छोट्या समुदायांना प्रतिनिधित्व देण्यासाठी ही प्रणाली स्वीकारली जाते.

डॉ.आंबेडकरांच्या मते, प्राचीन काळी अनुसूचित जातींना भग्न-पुरुष म्हटले जायचे. म्हणजेच जे लोक विखंडित आहेत किंवा जे परिपूर्ण नाहीत.

महात्मा गांधी त्यांना हरिजन म्हणत. तथापि, नरसी मेहता यांच्या 'वैष्णव जन तो तेणे कहिये...' या भजनात हरिजन हा शब्द प्रथम वापरला गेला. 1931 च्या जनगणनेत त्यांच्यासाठी दलित हा शब्द वापरण्यात आला होता.

भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 341 मध्ये अशा जाती, वंश किंवा आदिवासी गटाला अनुसूचित जाती म्हणून परिभाषित केले आहे, ज्याचा सरकारने अनुसूचित जातींच्या यादीत समावेश केला आहे.

दलित समाजातील लोकांना अस्पृश्य असे वर्णन करताना महात्मा गांधींनी त्यांना 'हरिजन' म्हणजेच 'देवाची मुले' असे संबोधले होते. त्यांनी 'हरिजन' नावाने तीन मासिकेही काढली होती.
दलित समाजातील लोकांना अस्पृश्य असे वर्णन करताना महात्मा गांधींनी त्यांना 'हरिजन' म्हणजेच 'देवाची मुले' असे संबोधले होते. त्यांनी 'हरिजन' नावाने तीन मासिकेही काढली होती.

प्रश्न-6 : एखाद्या जातीचा समावेश SC आणि ST मध्ये कसा होतो?

उत्तरः घटनेच्या कलम 342 अन्वये कोणत्याही जातीचा SC किंवा ST च्या यादीत समावेश करण्याचा अधिकार फक्त संसदेला आहे. जर एखाद्या जातीचा एससी किंवा एसटीमध्ये समावेश करायचा असेल, तर राज्य सरकार त्यासंबंधीचा प्रस्ताव केंद्र सरकारकडे पाठवते.

केंद्र सरकार हा प्रस्ताव भारताच्या रजिस्ट्रार जनरलकडे पाठवते. रजिस्ट्रार जनरलकडून मंजुरी मिळाल्यानंतर ते एससी किंवा एसटी आयोगाकडे पाठवले जाते. येथे मंजुरी मिळाल्यानंतर ते कॅबिनेटकडे जाते. मंत्रिमंडळाच्या मंजुरीनंतर ते संसदेत येते आणि संसदेत मंजुरी मिळाल्यानंतर राष्ट्रपती त्यासंबंधीचे आदेश जारी करतात. मग तो कायदा बनतो.

प्रश्न-7: जम्मू-काश्मीरमधील डोंगरी समूदायाला ST चा दर्जा देऊन अमित शहांना काय साध्य करायचे आहे?

उत्तर: जम्मू-काश्मीरमधील डोंगरी समाजाची लोकसंख्या सुमारे 6 लाख आहे. यापैकी 55% हिंदू आणि बाकीचे मुस्लिम आहेत. जम्मू-काश्मीरमधील राजौरी आणि बारामुल्ला येथे डोंगरी भागातील लोकसंख्या मोठ्या प्रमाणात आहे. म्हणजेच गृहमंत्री अमित शहा यांनी डोंगरींना ST चा दर्जा देऊन मोठे राजकीय कार्ड खेळले आहे.

कारण नुकत्याच झालेल्या बदलानंतर प्रथमच अनुसूचित जमाती म्हणजेच एसटीला जम्मू-काश्मीर विधानसभेत 10% आरक्षण देण्यात आले आहे. अनुसूचित जमातीसाठी 9 जागा राखीव ठेवण्यात आल्या आहेत, तर 7 जागा अनुसूचित जाती म्हणजेच SC साठी राखीव आहेत.

शहा यांनी सोमवारी रात्री जम्मूमधील डोगरा, गुर्जर, बकरवाल, पहारी समाज आणि शीख समुदायाच्या प्रतिनिधींची भेट घेतली.
शहा यांनी सोमवारी रात्री जम्मूमधील डोगरा, गुर्जर, बकरवाल, पहारी समाज आणि शीख समुदायाच्या प्रतिनिधींची भेट घेतली.

आम्ही खाली दिव्य मराठी एक्सप्लेनरमध्ये असेच काही लेख देत आहोत....

इंदिरा गांधींना अटकेच्या चरण सिंहांच्या चुकीची कहाणी:जनता पार्टीला गमवावी लागली सत्ता, 'ऑपरेशन ब्लंडर' म्हणून नोंद

5G सेवेमुळे विमानांना धोका आहे का?:5G बद्दल व्यक्त होणाऱ्या 5 शंका आणि त्यामागचे सत्य जाणून घ्या

नवे CDS चीनचा सामना करण्यात माहिर:म्यानमारमध्ये सर्जिकल स्ट्राइक, बालाकोट हल्ल्यातही होता सहभाग

बातम्या आणखी आहेत...