आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

दिव्य मराठी एक्सप्लेनर:काय आहे QUAD, ज्यावरून चीनला घेरत आहेत भारत-अमेरिका; जाणून घ्या, ‘आशियाई NATO’ला का घाबरला ड्रॅगन

अभिषेक पाण्डेयएका महिन्यापूर्वी
  • कॉपी लिंक

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी 24 मे रोजी जपानमध्ये होणाऱ्या QUAD देशांच्या बैठकीत सहभागी होणार आहेत. QUAD ही भारत, अमेरिका, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया यांची चीनची वर्चस्व रोखण्यासाठी स्थापन केलेली युती आहे. चीन नेहमीच QUAD वर आक्षेप घेत आहे आणि त्याला घेरण्याची अमेरिकन चाल सांगत आहे.

रशिया-युक्रेन युद्ध अजूनही सुरू असल्याने क्वाड देशांच्या आगामी बैठकीलाही महत्त्व आहे. दुसरीकडे, QUAD बैठकीपूर्वीच चीनने लडाखमधील पॅंगॉन्ग तलावावर पूल बांधून आपली कारवाई सुरू केली आहे.

अशा स्थितीत जाणून घेऊया, क्वाड म्हणजे काय? चीन QUAD ला का चिडवत राहतो? भारत या संघटनेचा गेम चेंजर कसा होऊ शकतो? चीनला रोखण्यासाठी QUAD ची योजना काय आहे?

24 मे रोजी होत आहे क्वाड देशांची बैठक
24 मे रोजी जपानची राजधानी टोकियो येथे होणाऱ्या QUAD नेत्यांसोबतच्या बैठकीत पंतप्रधान नरेंद्र मोदी सहभागी होणार आहेत. या बैठकीत पंतप्रधान मोदींव्यतिरिक्त अमेरिकेचे अध्यक्ष जो बायडेन, ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीस आणि जपानचे पंतप्रधान फुमियो किशिदा हे तीन सदस्य देश सहभागी होणार आहेत. QUAD बैठकीनंतर पंतप्रधान मोदी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष बायडेन यांच्याशी द्विपक्षीय चर्चाही करतील. यापूर्वी, QUAD देशांनी मार्च 2021 मध्ये व्हर्चुअल आणि सप्टेंबर 2021 मध्ये समोरासमोर बैठका घेतल्या होत्या.

क्वाड देशांच्या बैठकीत चीनवर लक्ष केंद्रित केले जाऊ शकते, असे मानले जात आहे. तसेच रशिया-युक्रेन युद्धाबाबत चर्चा होऊ शकते. खरं तर, भारताने युक्रेन युद्धात रशियावर अमेरिकेसह QUAD च्या इतर सदस्यांप्रमाणे टीका केलेली नाही.

चार देशांची युती असलेल्या क्वाडला जाणून घ्या
क्वाड्रीलॅटरल सिक्योरिटी डायलॉग म्हणजे QUAD ही अमेरिका, भारत, जपान आणि ऑस्ट्रेलिया या चार देशांमधील एक धोरणात्मक युती आहे. याची स्थापना 2007 मध्ये झाली होती.

तज्ञांच्या मते, QUAD च्या निर्मितीचे मुख्य अघोषित उद्दिष्ट इंडो-पॅसिफिक प्रदेशात म्हणजेच हिंद महासागर आणि पॅसिफिक महासागर यांच्यामध्ये येणारे क्षेत्र चीनच्या वाढत्या प्रभावाला लगाम घालणे आहे. त्याच वेळी, इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील इतर देशांना चिनी वर्चस्वापासून वाचवणे हा त्याचा उद्देश आहे.

अलिकडच्या वर्षांत, चीनने भारतावर वर्चस्व मिळवण्यासाठी हिंदी महासागरात केवळ आपल्या हालचाली वाढवल्या नाहीत तर संपूर्ण दक्षिण चीन समुद्रावर आपला दावाही केला आहे. त्यांची ही पावले महासत्ता बनण्याचे प्रयत्न म्हणून पाहिली जातात. यामुळेच अमेरिका भारतासोबत क्वाडच्या विस्तारावर काम करत आहे, जेणेकरून चीनचे हे मनसुबे उधळून लावता येतील.

इंडो-पॅसिफिक प्रदेशातील महत्त्वाचे सागरी मार्ग कोणत्याही लष्करी किंवा राजकीय प्रभावापासून मुक्त ठेवणे हे QUAD चे उद्दिष्ट आहे. याकडे प्रामुख्याने चिनी वर्चस्व कमी करण्यासाठी बनवलेले धोरणात्मक गट म्हणून पाहिले जाते.

QUAD चे उद्दिष्ट इंडो-पॅसिफिक प्रदेशला स्वतंत्र आणि समृद्ध करण्याच्या दिशेने कार्य करणे आहे. QUAD केवळ सुरक्षिततेवरच लक्ष केंद्रित करत नाही तर आर्थिक ते सायबर सुरक्षा, सागरी सुरक्षा, मानवतावादी मदत, आपत्ती निवारण, हवामान बदल, महामारी आणि शिक्षण यासारख्या इतर जागतिक समस्यांवर देखील लक्ष केंद्रित करते.

चीन क्वाडला 'आशियाई नाटो' म्हणत विरोध का करतो?
चीनने सुरुवातीपासूनच QUAD ला विरोध केला आहे, कारण तो त्याच्या जागतिक वाढीला रोखण्यासाठी एक धोरण म्हणून पाहतो. चीनच्या परराष्ट्र मंत्रालयाचा आरोप आहे की QUAD आपल्या हितसंबंधांना हानी पोहोचवण्याचे काम करत आहे.

अनेक प्रसंगी, चीनने QUAD ला आशियाई नाटो म्हटले आहे. अलीकडेच, चिनी परराष्ट्र मंत्रालयाचे प्रवक्ते वांग वेनबिन म्हणाले की क्वाड अप्रचलित शीतयुद्धात अडकले आहे आणि लष्करी संघर्षाची भीती आहे. त्यामुळे तो फेटाळला जाणे निश्चित आहे.

तज्ज्ञांच्या मते, चीनची सर्वात मोठी चिंता QUAD मध्ये भारताचा सहभाग आहे. भारताने इतर महासत्तांशी युती केल्यास भविष्यात आपल्यासमोर मोठी समस्या निर्माण होऊ शकते, अशी भीती चीनला वाटत आहे.

अनेक चिनी विश्लेषक भारताची लष्करी ताकद पाहता, अमेरिकेसह इतर QUAD देशांसोबत भारताची वाढती भागीदारी संभाव्य धोका म्हणून पाहतात. आगामी काळात भारत महासत्ता होईल, असा विश्वास आहे. यामुळेच भारत आणि अमेरिका यांच्यातील धोरणात्मक भागीदारीबाबत चीन घाबरलेला आहे.

भारताने जगातील महासत्तेच्या जवळ जावे असे चीनला कधीच वाटले नाही, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. म्हणूनच 1960 आणि 1970 च्या दशकात ते इंडो-सोव्हिएत युनियन सहकार्याविरुद्ध वक्तृत्व करत असत. त्याचप्रमाणे आता ते भारत-अमेरिका संबंधांवरही तीक्ष्ण टिप्पणी करतात.

अनेक चिनी विश्लेषकांचे असे मत आहे की, भारत चीनसोबत सुरू असलेल्या सीमेवरील तणावाचा वापर अमेरिकेशी लष्करी सहकार्य वाढवण्यासाठी करत आहे. सीमेवर चीनचे भारतासोबतचे तणावपूर्ण संबंध हे भारताच्या QUAD देशांशी, विशेषत: अमेरिकेच्या जवळ जाण्याचे मुख्य कारण असल्याचे चिनी तज्ञांचे मत आहे.

आगामी काळात दक्षिण कोरिया देखील QUAD मध्ये सामील होण्याची योजना आखत असल्याची चीनला काळजी आहे. दक्षिण कोरिया हा अमेरिकेच्या जवळचा देश आहे, जो भौगोलिकदृष्ट्या चीनजवळ आहे. इतकंच नाही तर आता इतर अनेक देशांनी QUAD ला चीनचा मुकाबला करण्यासाठी एक महत्त्वाचं व्यासपीठ म्हणून पाहण्यास सुरुवात केली आहे.

भारतासाठी QUAD महत्त्वाचे का आहे?
असे मानले जाते की QUAD धोरणात्मकदृष्ट्या चीनच्या आर्थिक आणि लष्करी उदयाचा प्रतिकार करते. त्यामुळे ही युती भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

तज्ज्ञांच्या मते चीनचा भारतासोबत दीर्घकाळाचा सीमावाद आहे, अशा स्थितीत सीमेवरील आक्रमकता वाढल्यास भारत या कम्युनिस्ट देशाला रोखण्यासाठी क्वाडच्या इतर देशांची मदत घेऊ शकतो.

त्याच वेळी, QUAD मध्ये आपला दर्जा वाढवून, चीनची मनमानी रोखून भारत आशियामध्ये शक्तीचा समतोल देखील स्थापित करू शकतो.

क्वाडमुळे घाबरलेल्या चीनने प्रक्षोभक कृत्ये सुरू केली
24 मे रोजी होणाऱ्या क्वाड बैठकीपूर्वीच चीनने भारताच्या सीमेवर चिथावणीखोर कारवाया सुरू केल्या आहेत. वृत्तानुसार, पूर्व लडाखमध्ये असलेल्या पॅंगॉन्ग तलावावर चीन दुसरा पूल बांधत आहे.

चीनच्या पुलाच्या बांधकामाला दुजोरा देताना भारताने त्यावर टीका केली आहे. सरकारने म्हटले आहे की दोन्ही पूल 1960 च्या दशकापासून चीनच्या बेकायदेशीर ताब्यात असलेल्या भागात आहेत. भारताने असा दावा केला आहे की त्याने आपल्या भूभागावर असा बेकायदेशीर ताबा कधीच स्वीकारलेला नाही किंवा चीनचे अन्यायकारक दावे किंवा अशा बांधकाम उपक्रमांना कधीही स्वीकारलेले नाही.

भारतासह चार देश सॅटेलाइट ट्रॅकिंगद्वारे ड्रॅगनवर लगाम घट्ट करतील
इंडो-पॅसिफिक प्रदेशात चीनकडून मोठ्या प्रमाणावर अवैध फिशिंग म्हणजे मासेमारी केली जाते. याला आळा घालण्यासाठी क्वाड देशांनी नवीन रणनीती तयार केली आहे. अहवालानुसार, इंडो-पॅसिफिकमधील 95% अवैध मासेमारीसाठी चीन जबाबदार आहे. इंडो-पॅसिफिक क्षेत्रातील अनेक देश चीनच्या या कृत्यांमुळे हैराण झाले आहेत.

इंडो-पॅसिफिकमधील बेकायदेशीर मासेमारीला आळा घालण्यासाठी आता QUAD देश उपग्रह तंत्रज्ञानाचा वापर करून ट्रॅकिंग सिस्टम तयार करतील. या ट्रॅकिंग सिस्टीमद्वारे क्वाडच्या चार देशांना अवैध फिशिंगवर लक्ष ठेवता येणार आहे.

वास्तवात बेकायदेशीर मासेमारी करणारे बोटींच्या ट्रान्सपॉन्डरला बंद करतात, ज्यामुळे त्यांचा माग काढणे कठीण होते. ट्रान्सपॉन्डर्सचा वापर जहाजांचे स्थान शोधण्यासाठी केला जातो. आता बेकायदेशीर मच्छीमारांनी त्यांच्या बोटींचे ट्रान्सपॉन्डर थांबवले तरी नवीन ट्रॅकिंग सिस्टिममुळे त्यांचा माग काढता येणार आहे.

फोटोमध्ये दक्षिण कोरियाची जहाजे त्यांच्या गंघवा बेटावर चीनच्या बेकायदेशीर फिशिंगविरुद्ध कारवाई करताना दिसत आहेत. चीन इंडो-पॅसिफिकमध्ये 95% अवैध मासेमारी करतो.
फोटोमध्ये दक्षिण कोरियाची जहाजे त्यांच्या गंघवा बेटावर चीनच्या बेकायदेशीर फिशिंगविरुद्ध कारवाई करताना दिसत आहेत. चीन इंडो-पॅसिफिकमध्ये 95% अवैध मासेमारी करतो.

चीन QUAD च्या विकासात अडथळे आणत आहे
QUAD 2007 मध्ये स्थापन झाल्यापासून फार वेगाने वाढलेला नाही. याचे प्रमुख कारण म्हणजे चीनचा QUAD ला असलेला तीव्र विरोध. सुरुवातीला चीनच्या विरोधामुळे भारताने याबाबत संकोच दाखवला. चीनच्या विरोधामुळे ऑस्ट्रेलियाने देखील 2010 मध्ये QUAD मधून माघार घेतली, तथापि, नंतर ते पुन्हा त्यात सामील झाले.

2017 मध्ये भारत-अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया आणि जपानने चीनचा मुकाबला करण्यासाठी या युतीचे पुनरुज्जीवन करण्याचा निर्णय घेतला. यानंतर, 2017 मध्ये फिलीपिन्समध्ये QUAD ची पहिली अधिकृत चर्चा झाली. मार्च 2021 मध्ये आयोजित केलेल्या QUAD देशांच्या पहिल्या परिषदेत जारी केलेल्या संयुक्त निवेदनात, चीनचे नाव न घेता, कोणत्याही देशाच्या हस्तक्षेपापासून इंडो-पॅसिफिक प्रदेशाचे संरक्षण करण्याची वचनबद्धता व्यक्त केली गेली.

बातम्या आणखी आहेत...