आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

दुसरी लता दीदी होणे नाही:कधीही शाळेत गेल्या नव्हत्या लता मंगेशकर, हर्डीकर आहे खरे आडनाव, पहिले गाणे गायल्यावर मिळाले होते 25 रुपये; वाचा गानसम्राज्ञीविषयीच्या खास गोष्टी

4 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
  • लता मंगेशकर यांच्या आठवणींना उजाळा...

स्वरसम्राज्ञी लता मंगेशकर. भारतीय चित्रपटसृष्टीतील पार्श्वगायनाच्या इतिहासातील एक सुवर्णपान. 28 सप्टेंबर 1929 रोजी मध्य प्रदेश (ब्रिटिश काळात सेंट्रल इंडिया एजन्सी)च्या इंदूर शहरात शीख मोहल्ला येथे एका महाराष्ट्रीय गोमंतक कुटुंबात त्यांचा झाला होता. त्यांचे पाळण्यातले नाव हृदया. त्यांचे वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर हे शास्त्रीय गायक तसेच नाट्यकलावंत होते. लता या आपल्या आई-वडिलांचे सर्वात ज्येष्ठ अपत्य. आशा, उषा, मीना आणि हृदयनाथ ही त्यांची लहान भावंडे. लता दीदींना पहिले संगीताचे धडे आपल्या वडिलांकडूनच मिळाले होते. वयाच्या पाचव्या वर्षी त्यांनी वडिलांच्या संगीत नाटकांमध्ये बाल-कलाकार म्हणून कामाची सुरुवात केली.

मंगेशकर कुटुंबीयांचे मूळ आडनाव हर्डीकर होते. पण ते मूळचे गोव्यातील मंगेशी येथील राहणारे असल्याने त्यांनी पुढे मंगेशकर हे आडनाव लावण्यास सुरुवात केली.

1945 साली मास्टर विनायक यांच्याबरोबर मंगेशकर कुटुंबीय मुंबईला आले. लता दीदींचं अर्धवट राहिलेलं संगीताचं शिक्षण इथे पुढे सुरू ठेवण्याची संधी त्यांना मिळाली होती. घरची परिस्थिती हलाखीची होती. माई आणि आपली चार भावंडं यांचं पालनपोषण करण्याची जबाबदारी दीदींवर येऊन पडली. अशा कठीण काळात प्रसिद्ध नट-दिग्दर्शक मास्टर विनायक यांनी मंगेशकर परिवाराची काळजी घेतली. मास्टर विनायक दीदींना मराठी सिनेमांत गाण्याची आणि अभिनयाची संधी दिली होती. वसंत जोगळेकरांच्या 'किती हसाल' या 1942 सालच्या चित्रपटातले 'नाचू या गडे, खेळू सारी मनी हौस भारी' हे सदाशिव नेवरेकरांनी संगीतबद्ध केलेले मराठी गीत गाऊन त्यांनी आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली होती.

पहिले गाणे गायल्यावर मिळाले होते 25 रुपये लता यांना पहिल्यांदा स्टेजवर गाणे गाण्यासाठी 25 रुपये मिळाले होते. याला त्या पहिली कमाई मानत असे. लताजी यांनी पहिल्यांदाच 1942मध्ये मराठी सिनेमा 'पहिली मंगळागौर'साठी गाणे गायले होते. लता यांचे बंधू हृदयनाथ मंगेशकर आणि बहीण उषा मंगेशकर, मीना मंगेशकर आणि आशा भोसले यांनी सर्वांनी संगीत क्षेत्राचीच निवड केली आहे.

सिनेमांत छोट्या-छोट्या भूमिका कराव्या लागल्या
लता मंगेशकर यांचे वडील शास्त्रीय संगीताचे खूप मोठे प्रशंसक होते, म्हणून कदाचित ते लताजी यांच्या गायनाच्या विरोधात होते. 1942मध्ये त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले. त्यानंतर कुटुंबाची अर्थिक स्थित ढासळली आणि लता यांनी मराठी आणि हिंदी सिनेमांत छोट्या-छोट्या भूमिका करण्यास सुरुवात केली होती.

गेल्या सात दशकांत त्यांनी नऊशेहून अधिक हिंदी सिनेमांसाठी गाणी गायली. याशिवाय इतर 37 प्रादेशिक भाषांमधूनही त्यांनी गाणी गायली. त्यांनी गायलेल्या गाण्यांची एकूण संख्या 25 हजारांपेक्षाही जास्त असावी. सात दशकांहून अधिकचा काळ लतादीदींनी आपल्या सुरेल आवाजाने गाजवला.

'आज तुम्ही रिजेक्ट केलं. मात्र एक दिवस असा येईल जेव्हा सर्व निर्माते आणि दिग्दर्शक लताच्या पाया पडून तिला आपल्या सिनेमात गाणं गाण्याची विनंती करतील.' 'शहीद' या सिनेमाचे दिग्दर्शक शशधर मुखर्जी यांनी लता मंगेशकर यांचा आवाज खूप पातळ असल्याचे कारण देत त्यांना रिजेक्ट केले होते. तेव्हा दिग्दर्शक गुलाम हैदर यांनी रागात येऊन ही भविष्यवाणी केली होती.

लता दीदींनी 1942 ते 1948 या काळात आठ सिनेमांमध्ये काम केले. 'पहिली मंगळा गौर' हा लता दीदींचा पहिला सिनेमा होता. तसे पाहता दीदी पाच वर्षांच्या असताना त्यांनी आपल्या वडिलांच्या एका नाटकातसुद्धा अभिनय केला होता.

कवी प्रदीप यांनी लिहिले आणि सी. रामचंद्र यांनी संगीतबद्ध केलेल `ऐ मेरे वतन के लोगो' हे लता दीदींनी गायलेले गीत ऐकून तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहर लाल नेहरू यांना आपले अश्रू आवरता आले नव्हते.

1990 साली लता दीदींनी स्वतःचे होम प्रॉडक्शन सुरु केले. त्यांच्या होम प्रॉडक्शनमध्ये 'लेकिन' नावाचा एकमेव सिनेमा तयार झाला होता.

'माई म्हणायची, की तिला (लता) परींनी पाठवले आहे. तिचा आवाज असा आवाज आहे, जो जगात पहिले कधी कुणी ऐकला नाही आणि अशा आवाजाची निर्मिती भविष्यातही कधी होणार नाही.'' असे आशा भोसले यांनी एका मुलाखतीत म्हटले होते.

उस्ताद अमानत अली खाँ (भेंडीबाजारवाले) यांच्याकडून लता दीदींनी हिंदुस्तानी शास्त्रोक्त संगीताचे धडे घ्यायला सुरुवात केली होती. इथेच त्यांचा हिंदी चित्रपटात प्रवेश झाला.

1999 साली लता दीदींची निवड राज्यसभेवर झाली होती. त्या अनेकदा संसदीय कामकाजात सहभागी झाल्या होत्या. यासाठी त्यांनी कधीही वेतन, भत्ता किंवा खासदारांना मिळणारे घर घेतले नाही.

लता दीदींचे सिंगिंग करिअर खूप मोठे राहिले. 1970 आणि 80च्या दशकानंतर लता दीदींनी त्या संगीतकारांबरोबर काम केले, ज्यांच्या वडिलांबरोबरसुद्धा त्यांनी काम केले होते. यामध्ये राहुल देव बर्मन (सचिन देव बर्मन यांचा मुलगा), राजेश रोशन (रोशन यांचा मुलगा), अनु मलिक (सरदार मलिक यांचा मुलगा), यांचा समावेश आहे.

लता दीदींना तीन वेळा राष्ट्रीय पुरस्कार आणि आठ वेळा फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाला आहे. त्यानंतर नवीन कलावंतांना संधी मिळावी म्हणून त्यांनी फिल्मी कॅटेगरी अवॉर्ड घेण्यास नकार दिला होता.

लता दीदी केवळ एकच दिवस शाळेत गेल्या होत्या. शाळेत गेल्यानंतर दीदींनी आपल्या वर्गातील मुलांना गाणे शिकवणे सुरु केले होते. शिक्षकांनी त्यांना रागावल्यानंतर दीदी नाराज झाल्या आणि त्यानंतर त्या कधीच शाळेत गेल्या नाही.

1987 साली लता दीदींच्या नावाची नोंद जगातील सर्वाधिक गाणे गाणा-या गायिकेच्या रुपात गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्ये झाली. 1948 ते 1987 या काळात दीदींनी 20 भाषांमध्ये तब्बल तीस हजारांहून अधिक गाणी गायली होती.

दीदी गाणं रेकॉर्डिंग करताना नेहमी आपल्या पायातील चप्पल बाजूला काढून ठेवत असे. शीष चॅटजी यांनी 2008 साली 'लता गीतकोष' नावाने एक पुस्तक प्रकाशित केले होते. या पुस्तकात त्यांनी हा उल्लेख केला होता.

वसंत जोगळेकरांच्याच 1946 सालच्या 'आप की सेवा में' या हिंदी चित्रपटात संगीतकार दत्ता डावजेकर यांनी संगीतबद्ध केलेले 'पा लागू कर जोरी' हे पहिले गीत दीदींनी गायले होते.

लता दीदींना हिंदी चित्रपटसृष्टीत प्रवेश मिळवणं आणि आपली जागा निर्माण करणं तेवढं सोपं नव्हतं. त्या काळात हिंदी संगीतात नूरजहाँ, शमशाद बेगम आणि जोहराबाई अंबालेवाली यांच्यासारख्या गायिकांच्या अनुनासिक आणि जड आवाजाची मोहिनी भारतीयांवर पडली होती. त्यामुळे त्या काळातील प्रथितयश निर्मात्यांना दीदींचा आवाज अतिशय `बारीक' वाटला. काहींनी तो नाकारलासुद्धा. पण त्या काळातील सुप्रसिद्ध संगीतकार गुलाम हैदर यांना दीदींच्या आवाजावर पूर्ण विश्वास होता. जनाब हैदर साहेबांनी हा पुढच्या काळातला शाश्वत आवाज आहे, हे तेव्हाच ओळखले होते. त्यांनीच दीदींना मजबूर (1948) या सिनेमात `दिल मेरा तोडा' हे गीत गाण्याची संधी दिली. कालांतराने दीदींनी स्वत:ची अशी खास शैली निर्माण केली. लता दीदींनी आपले उर्दू उच्चार सुधारावेत म्हणून अपार कष्ट घेतले. त्यासाठी शफी नावाच्या मौलवींकडून त्यांनी उर्दू उच्चारांचे रीतसर धडे गिरवले.

लता दीदींचे खूप गाजलेले पहिले गाणे म्हणजे 1949 सालच्या `महल' या चित्रपटातले खेमचंद प्रकाश या संगीतकाराने स्वरबद्ध केलेले `आयेगा आयेगा आनेवाला' हे गीत. हे गाणे प्रचंड लोकप्रिय झाले. या गीतानंतर दीदींनी मागे वळून पाहिले नाही.

संगीतकार सलील चौधरी यांनी `मधुमती' या चित्रपटासाठी स्वरबद्ध केलेल्या `आजा रे परदेसी' या गाण्यासाठी त्यांना पहिल्यांदा फिल्मफेअर पारितोषिक मिळाले. त्यानंतर सतत दहा वर्ष त्यांना हे पारितोषिक मिळत राहिले.

1962 साली लता दीदींच्या जेवणात विष कालवून त्यांना जीवे मारण्याचा प्रयत्न करण्यात आला होता. या घटनेनंतर त्या तीन महिने रुग्णालयात होत्या. पोलिस तपासात हा प्रयत्न कुणी केला होता, हे स्पष्ट होऊ शकले नव्हते.

'आनंदघन' या नावाने त्यांनी काही चित्रपटांना संगीतही दिले. त्यांनी काही मराठी (वादळ) आणि हिंदी (झांजर, कांचन, लेकीन) अशा चित्रपटांची निर्मितीही केली.

दीदींना 1969 मध्ये पद्मभूषण आणि 1999 मध्ये पद्मविभूषण ही पारितोषिके प्रदान करण्यात आली. शिवाय चित्रपटसृष्टीतील भरीव कामगिरीबद्दल देण्यात येणारा `दादासाहेब फाळके' हा सर्वोच्च सन्मानही त्यांना प्रदान करण्यात आला. एवढेच नव्हे, तर भारतातील सर्वोच्च समजला जाणारा 'भारतरत्न' हा किताब त्यांना 2001 मध्ये प्रदान करण्यात आला होता.

1950 नंतर लता दीदींचा उत्कर्षाचा काळ सुरू झाला. त्या काळातील अनिल विश्वास, नौषाद, सज्जाद हुसेन, वसंत देसाई, हंसराज बहल, वसंत देसाई यांच्यासारखे जुने आणि त्या काळात उदयाला येणारे एस. डी. बर्मन, सलील चौधरी, सी. रामचंद्र, शंकर-जयकिशन, मदन मोहन, उषा खन्ना, रवी, कल्याणजी-आनंदजी, लक्ष्मीकांत प्यारेलाल आणि आर डी बर्मन अशा सगळ्याच संगीतकारांकडे दीदी गाऊ लागल्या. या सगळ्यांकडे गायलेल्या दीदींच्या गाण्यांना अमाप लोकप्रियता मिळत गेली.

दीदींना अत्तरे आणि हिर्‍यांची चांगली पारख होती. त्यांना छायाचित्रे काढायला खूप आवडते, तसेच क्रिकेटची मॅच बघणे हा त्यांचा आवडता छंद आहे.

बातम्या आणखी आहेत...