आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

दिव्य मराठी विशेष:यांत्रिकीकरणाच्या काळात बैलजोडी पाळणे झाले कठीण

प्रदीप नरवाडे | पुसद3 महिन्यांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

शेतात यांत्रिकीकरण आल्यापासून एकविसाव्या शतकात नांगरणी,वखरणी,पेरणी यासारखी कामेही यंत्राद्वारे होत आहे. यामुळे बैलांची संख्या आता कमी कमी होऊ लागली आहे. जे लहान शेतकरी आहेत त्यांना दोन-चार एकर जमिनीच्या मशागतीसाठी वर्षभर एखादी बैलजोडी पोसणे शक्य होत नाही. चारा पाणी, देखभालीचा खर्चही झेपत नाही. अशा वेळी शेतात काम असो किंवा नसो बैल सांभाळण्यासाठी स्वतंत्र माणूस गुंतून ठेवावा लागतो तेही परवडणारे नसते. मोठ्या शेतकऱ्यांना जास्त जमीन कसण्यासाठी तर वेळ, श्रमसह सर्वच गोष्टींच्या बचतीसाठी ट्रॅक्टर परवडते. त्यामुळे आता कृषी व्यवस्थेतूनच बैल बाजूला होत चालले आहेत.

सध्याच्या घडीला काही शेतकरी ऋणातून मुक्त होण्यासाठी म्हाताऱ्या बैलाची सेवा करतात. मात्र काही शेतकऱ्यांकडे याहून उलट परिस्थिती आहे. निव्वळ परोपकारी भावनेतून अजूनही घरच्या गायीचे बैल असतील आणि त्यांनी एकाच शेत मालकाकडे जर बैलजोडी हप्ताभराची राबणूक केली असेल तर म्हातार पणाला आलेले असे बैल विकले जात नाहीत. तो आज काहीच काम करीत नसला आणि त्याला बसल्या जागीच वैरण पाणी द्यावे लागले तरीही त्याचे ओझे मानले जात नाही. मरेपर्यंत तो सांभाळला जातो. जी गोष्ट उपयोगाची नाही ती गोष्टही जतन करावी लागते. ज्याचे आपल्याला काम नाही अशा म्हाताऱ्या बैलाला कुणी लगेच बाजार विकत नाही. अखेर ज्या शेतात बैल राबला त्याच शेतात त्याची माती होते. अन् बैल पोसणे जड होऊ लागलेयांत्रिकीकरण झाल्याने अन् बैल पोसणे जड होऊ लागल्याने ग्रामीण भागात झपाट्याने बैलजोड्याची संख्या घटली आहे.

शेतीकाम आले कि बैले व औजारे आलेच.पण काल ओघात ही जागा यंत्राने घेतली आहे.यांत्रिकीकरण वाढल्याने बैलांची संख्या घटली आहे.अर्थात ज्याला चारा टंचाई, बैलांच्या किंमती, त्यांना पोसण्यासाठी येणारा खर्च आवाक्याबाहेर गेल्याचेही कारणेही यामागे आहेनांगरणी,वखरणी,कुळपणी,पेरणी,मळणी यासारखी अनेक कामे करण्यासाठी ट्रॅक्टर व त्याच्या औजारांचा वापर वाढला आहे.यात वेळेचीही बचत होते. आता जवळपास बऱ्याच शेतकऱ्यांनी ट्रॅक्टर घेतला असून ,दुष्काळ असूनही छोट्या-मोठ्या ट्रॅक्टरने शेती केली जात आहे.ग्रामीण भागात ट्रॅक्टरची संख्या अधिक आहे.त्यासोबतच बैलांची संख्याही टिकून आहे. दोघे मिळून जोडी घेणे,बैले असलेल्या मोबदला देऊन आपले कामे करून घेणे असे पर्याय वाढले आहेत. आता संख्या घटली मात्र बैलपुजाची संस्कृती टिकून आहे.बैले नसलेले शेतकरी भाऊबंद,नातेवाईक, शेजारी किंवा हितसंबंधीतांचे बैले घरासमोर आणून त्याची मनोभावे पूजा करत असल्याचे चित्र आहे.तर सर्वच शेतकरी मातीच्या बैलांची पूजा करतातच.

यंत्रापेक्षा शेतीच्या मशागतीला बैल जोडी योग्य वाटते
आधुनिक यंत्र सामग्रीने शेती व्यापली असून शेतकरी बैलाची विक्री करतात.पण आमच्या कडे १० ते १२ एकर शेती असल्याने दोन ते तीन लाखाचा ट्रॅक्टर घेणे शक्य नाही.वीस वर्षांपूर्वी ची स्थिती आज नाही.यंत्रापेक्षा शेतीच्या मशागतीला बैल जोडी योग्य वाटते.पण मजुर मिळणे कठीण झाले आहे.शेतात ज्या ठिकाणी यंत्र नाही जाऊ शकत त्या ठिकाणी बैल जाऊन शेतीची मशागत, नांगरणी, वखरणी करतात.त्यामुळे आजही मी शक्य झाल्यास बैलानेच शेती करणे पसंत करतो.
अभय गडम, शेतकरी, शेलू.

मातीचे बैल आणून पूजा करताना डोळ्यात अश्रू येतात
गरीब शेतकऱ्यांना ५० ते ६० हजार रूपये खर्च करून बैल जोडी ठेवणे परवडणारे नाही. त्या बैल जोडीसाठी किमान एक एकर तरी क्षेत्र चाऱ्यासाठी राखीव ठेवावे लागते. ते व्यावहारिक दृष्टया परवडणारे नाही.त्या जोडीसाठी शेतकऱ्यांना वर्षभर कुठलेही इतर कामासाठी जाता येत नसल्याने मोठी अडचण निर्माण होते.पावसाच्या लहरी पणामुळे वर्षभर शेती करणे शक्य नाही.शेतकऱ्यांना उदरनिर्वाह देखील होत नव्हता. अधुनमधुन मीही बैलांसोबत राबलो आहे. बैलांच्या चारापाणी केला आहे. आज यांत्रिकीकरण पाहून मात्र शेतकरी घरासाठी मातीचे बैल आणून पूजा करताना डोळ्यात अश्रू येतात.
विश्वास लांडगे,जिल्हा कार्याध्यक्ष, स्वाभिमानी शेतकरी संघटना.

बातम्या आणखी आहेत...