आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

दिव्य मराठी विशेष:पाषणाची मूर्ती हजारो वर्षे झिजत नाही; मात्र चरणस्पर्श, आर्द्रता, पंचामृताने 25 वर्षांत 1.25 मिमी झीज

औरंगाबाद | डॉ. शेखर मगर9 दिवसांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

दरवर्षी दर्शनासाठी एक कोटीपेक्षा जास्त भाविकांचा ओघ असलेले तिरुपती बालाजी व शिर्डीतील साईबाबा मंदिरासह अनेक मंदिरे भारतात आहेत. मात्र येथे विशिष्ट अंतरावरूनच मूर्तींचे दर्शन घ्यावे लागते. याउलट पंढरपुरात वर्षाकाठी सव्वा ते दीड कोटी भाविक विठ्ठल आणि रुक्मिणी यांच्या मूर्तींचे पदस्पर्श दर्शन घेतात. इतक्या प्रचंड संख्येने मूर्तीला स्पर्श करू देत भाविकांना दर्शनाचे आत्मिक समाधान देणारे हे देशातील एकमेव मंदिर आहे.

तज्ज्ञांनुसार, काळ्या पाषणातील प्राचीन मूर्ती आदर्श स्थितीत हजारो वर्षे सुस्थितीत राहते. मात्र गाभाऱ्यातील आर्द्रता, पंचामृत व कोट्यवधी भाविकांच्या चरणस्पर्शामुळे अशा मूर्तींची २५ वर्षांतच १.२५ मिमीपर्यंत झीज होते. पंढरपुरात विठ्ठल-रुक्मिणीच्या मूर्तींचीही झीज झाल्याचे निदर्शनास आले होते. यापुढे झीज रोखण्याच्या उद्देशाने लॉकडाऊन काळात एप्रिल २०२० मध्ये औरंगाबादेतील भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणच्या (एएसआय) टीमने विठ्ठलमूर्तीला वज्रलेप लावून मूर्तीला शुचिर्भूत केले. नंतर प्रोटेक्टिव्ह कोटिंग करून सुरक्षित केले. मात्र रूख्मिणीमातेच्या मूर्तीला कोटिंग केले नव्हते. २०२२ मध्ये रुक्मिणीमातेच्या पायांच्या १० बोटांची झीज झाल्याचे निदर्शनास आले. यामुळे पुरातत्त्व विभागाच्या तज्ज्ञ टीमने १२ जूनला मूर्तीच्या १० बोटांचे रिस्टोरेशन करून पूर्ववत केले आहे. यापुढे चरणस्पर्श अन् पंचामृताने स्नान घालताना काळजी घेण्याच्या सूचना पुरातत्त्व विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी पंढरपूर मंदिराच्या विश्वस्तांना दिल्या आहेत.

तज्ज्ञांनुसार, नैसर्गिकपेक्षा आर्द्रता, पंचामृत अभिषेक व चरणस्पर्शाने जास्त झीज 1 तज्ज्ञांनी दिलेल्या माहितीनुसार, काळ्या पाषणातील मूर्ती हजारो वर्षे सुस्थितीत असते. पंचामृताने होणाऱ्या अभिषेकामुळे अॅसिड निर्माण होऊन मूर्तीला छिद्र पडू लागते. नंतर त्यावर पापुद्रे पडण्याची भीती असते. 2 मंदिरातील आर्द्रता तसेच पंचामृताच्या अभिषेेकामुळे १०० वर्षांत मूर्तीची २ ते २.५ मिमीची झीज होऊ शकते. मात्र, मूर्तीला कोट्यवधी लोकांचे हात लागल्याने ५० वर्षांतच २ ते २.५ मिमीची झीज होते. 3 भाविकांनी चरणस्पर्श केल्यामुळे मूर्तीला गुळगुळीतपणा येतो. दररोज पंचामृताचा अभिषेक केला तर मूर्तीचा दगड ठिसूळ होत जातो. म्हणजेच जी झीज १०० वर्षांत व्हायची ती ५० वर्षांतच होऊन जाते. 4 रुक्मिणीच्या चरणांवर सतत कुंकू, पूजेचे पदार्थ ठेवल्यानेही झीज होते. दूध, दही, तूप, मध आणि साखरेच्या पंचामृताने मूर्तीला स्नान घातल्यानेही मूर्तीची झीज होते. पण पदस्पर्शाचे दर्शन हे प्रमुख कारण असते.

५ वर्षे टिकणारे काम
इपॉक्सी व रेझिनचा वापर करून बोटांना पूर्वीसारखा आकार दिला आहे. विधान परिषदेच्या उपसभापती डॉ. नीलम गोऱ्हे यांनी मंदिर समितीच्या विश्वस्तांसह आमची बैठक घेतली होती. त्यातच रुक्मिणीच्या बोटांची झीज झाल्याचे समोर आले. आषाढी एकादशीपूर्वीच हे काम व्हावे अशी त्यांनी इच्छा व्यक्त केली होती. सेवाभाव म्हणून आम्ही नि:शुल्कपणे मूर्तीचे काम केले.'
- श्रीकांत मिश्रा,
उपअधीक्षक,पुरातत्त्व रसायनतज्ज्ञ

इपॉक्सी व रेझिनचा वापर : एएसआयचे उपअधीक्षक श्रीकांत मिश्रा यांच्या नेतृत्वात वरिष्ठ मूर्तिकार सुधीर वाघ, मूर्तिकार मनोज सोनवणे व छायाचित्रकार नीलेश महाजन यांनी कोटिंगचे काम केले. कोटिंगमध्ये पॉलिमर केमिकलचे घटक असलेले रेझिन व इपॉक्सी वापरले. आता मूर्तीला आरओच्या पाण्याने स्नान, पंचामृताचा कमीत कमी वापर करणे आदी सूचनाही मंदिर समितीला दिल्या आहेत.

बातम्या आणखी आहेत...