आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

फिरोजाबादमध्ये कशी झाली काच उद्योगाची सुरुवात!:आज 250 कोटींचा आहे व्यवसाय; पण मागास भागात आजही आहे 1-1 रुपयांचा भेदभाव

मीना14 दिवसांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

काचेचा फिरोजाबादशी संबंध आजचा नसून मुघल काळापासूनचा आहे. काचेचे रुपांतर कधी बांगड्यांमध्ये झाले हे समजलेच नाही. स्वातंत्र्याची 75 वर्षे पुर्ण होऊनही बांगडी व्यवसायिक कामगार संतप्त आहेत. कार्यकर्ता अंगावर बेड्या घालून का बसले आहे? जाणून घेऊया या सर्व प्रश्नांची उत्तरे.

कधीपासून बांगड्या बनवायला सुरूवात झाली?

'सुहाग नगरी', 'बांगड्यांचे शहर' यांसारख्या नावांनी आज ओळखले जाणारे फिरोजाबाद, साडेचारशे वर्षांपूर्वी चंद्रवार नावाने ओळखले जायचे. अकबराच्या काळात एक मनसबदार होता - फिरोजशहा. मनसबदारी ही मुघल काळात प्रचलित असलेली प्रशासकीय व्यवस्था होती जी अकबराने सुरू केली होती. याच फिरोजशहाने 1566 मध्ये त्याचे नाव फिरोजाबाद ठेवले होते.

फिरोजाबादमधला काच उद्योग हा मुघल राजवटीइतकाच जुना आहे. त्या काळात हल्लेखोर काचेच्या वस्तू आणायचे. तुटलेल्या आणि मोडलेल्या काचेच्या वस्तूंची विल्हेवाट लावण्यासाठी इथल्या लोकांनी एक महाकाय भट्टी बांधली - त्या भट्टी चे नाव म्हणजे 'म्हैस भाटी'.

'म्हैस भट्टीतून' वितळलेल्या काचेच्या नवीन वस्तू बनवल्या जात असतं. फिरोजाबादमध्ये काच उद्योगाची ही सुरुवात होती. त्यानंतर काचेचे बांगड्यांच्या आकारात रूपांतर करण्यात आले. 200 वर्षांहून अधिक जुन्या बांगड्या व्यवसायाच्या बांगड्या सातासमुद्रापार शहरातदेखील पोहोचल्या.

आज किमान 35 देशांमध्ये 250 कोटी रुपयांच्या बांगड्यांचा व्यापार येथून होतो. आज फिरोजाबादमध्ये बांगड्यांच्या कारखान्यांची संख्या 90-95 च्या आसपास आहे. या कारखान्यांमुळे हजारो घरांना रोजगार मिळत असून घरांची चूलही पेटते. पण एक-एक रुपयासाठी येथे कारागिराला झगडावे लागते.

दोन मुलांना टीबी झाला, दोघेही मजुरीचे काम करतात

अंधारात दिव्याच्या प्रकाशात बांगड्या जोडणारी 27 वर्षांची आरती म्हणते, 'एक ताड बांधायला 11 रुपये मिळतात. मी दिवसातून 10 टोड्स जोडते. त्यानुसार, मी दिवसाला 110 रुपये कमवू शकते. तीन लहान मुले आहेत. पतीही बांगडीचे काम करतात. आम्ही दोघे मिळून घराचा खर्च आणि मुलांचा खर्च भागवतो. दोन मुलांना टीबी असून, त्यांच्यावर उपचार सुरू आहेत.

आरतीच्या घराशेजारी राहणाऱ्या आशा देवी विणकामाचे काम करतात. कधी कधी घरात वीज नसते. पण काम करावे लागते. अशा परिस्थितीत गॅस सिलिंडर लावून, लोखंडी पट्टी पेटवून ते बांगड्या बनवण्याचे काम करतात. बांगड्यांच्या एका सेटसाठी 7.50 रुपये मिळतात. त्या म्हणतात, ‘घराचा संपूर्ण खर्च माझ्या कमाईतून चालतो. घरातील प्रत्येक माणूस या कामात गुंतलेला असतो.

काळ बदलला, पण बांगड्यांची मागणी कमी झाली नाही

गेल्या 42 वर्षांपासून 'अश्वनी कुमार अँड कंपनी' यांची कंपनी बांगड्यांच्या व्यवसायात ​​आहे. गेल्या 12 वर्षांपासून या कंपनीचा कारभार सांभाळणारे अंशुल गुप्ता सांगतात, पूर्वी स्त्रिया फक्त परंपरा म्हणून बांगड्या घालत असत, बांगड्या स्वतःहून फुटेपर्यंत काढत नसायच्या. पूर्वीच्या घरांमध्ये मणिहर देखील बांगड्या घालत असत. डझनाप्रमाणे बांगड्या विकल्या गेल्या.

पूर्वी स्त्रिया लाल, हिरवा, मरून, पिवळा किंवा काळा अशा मोजक्याच रंगांना पसंती देत असत. आता मॅचिंग रंगाच्या कपड्याच्या बांगड्यांना पसंती दिली जाते. बांगड्या आता फॅशन अॅक्सेसरीजचा एक भाग झाला आहे. बांगड्यांपासून बनवलेल्या ब्रेसलेटची मागणीही झपाट्याने वाढलेली आपल्याला पहायला मिळते.

मागणी वाढली - धंदा वाढला, नाही वाढली ती मजूरी

फिरोजाबादच्या मजुरांच्या हक्कासाठी 4 फेब्रुवारी 2022 रोजी हातात बेड्या घालणारे रामदास मानव म्हणाले की, जोपर्यंत सरकार आमच्या मागण्या मान्य करत नाही तोपर्यंत हे उतरवणार नाही. रामदास मानव हे गेली पाच वर्षे संघर्ष करणारे आणि काचेच्या आणि बांगड्या मजदूर सभेचे संस्थापक आहेत. ते म्हणाले- 'काचेच्या बांगड्यांची मागणी वाढत आहे, व्यापार वाढत आहे, वाढली नाही ती, काम करणाऱ्या मजुरांची मजूरी.

रामदास यांचे म्हणणे आहे की, किमान वेतन कायद्यांतर्गत 6 मे 2021 रोजी एक आदेश जारी करण्यात आला होता, ज्यामध्ये बांगडी मजुरांची मजुरी पुढीलप्रमाणे नमूद करण्यात आली होती-

लोखंडी प्लेट, रॉकेल, दिवा, सिलिंडरचा खर्चही कामगारांचाच

पुढे, रामदास म्हणाले, सॉर्टिंग, चकल्या व्यतिरिक्त बांगड्या जोडण्यासाठी लावलेल्या दिव्यामध्ये 14 तोरांमध्ये 1 लिटर रॉकेल तेल लागते. कारखान्यातून बांगडी आल्यानंतर ती फायनल करण्यासाठी दिवे, लोखंडी प्लेट, गॅस सिलिंडरही लागतात. हा सर्व खर्च कामगारांनाच करावा लागतो. बांगडीचे बहुतेक काम घरातील महिला करतात. असे देखील रामदास यांनी सांगितले.

परिसरानुसार 1-1 रुपयांने बदलते मजुरी

रामदास सांगतात की, फिरोजाबादमधील प्रत्येक भागात बांगडीच्या कामात गुंतलेल्या मजुरांची मजुरी वेगळी असते. अल्पसंख्याक भागात, एका दिवसात वेल्डिंगच्या एका सेटसाठी 6.25 रुपये मिळतात. अनुसूचित जाती आणि मागासवर्गीयांमध्ये त्यांना एका दिवसाचे 6.30 किंवा 7 रुपये मिळतात. तर तिकडे करबला, मथुरा नगर सारख्या भागात वेल्डिंगसाठी 8 रुपये मिळतात. त्यांना एका दिवसात एका तोड्यासाठी 5 रुपये मिळतात. असे देखील ते म्हणाले.

जितका पैसा मिळतो तितका तो औषधांवर खर्च होतो

एमजी रोडवरील एका घराच्या गच्चीवरील एका छोट्या खोलीत आठ मजूर बांगड्यांचे काम करतात, आम्ही एका दिवसात जेवढे काम करतो त्यानुसार दिवसाला 500 रुपये मिळतात, पण आम्हाला 200 रुपये मिळतात. एक दिवसाची कमाई केली नाही तर मुलं उपाशी मरतील, खोलीचे भाडे देखील द्यावे लागते. आमच्यासारखेच किती मजूर कर्जबाजारी आहेत माहीत नाही. आम्ही खाण्यापेक्षा डॉक्टरांकडून औषध घेण्याचे काम करतो.

कामगारांना हक्क मिळत नाही, तोवर या बेड्या काढणार नाही

देशाच्या स्वातंत्र्याला 75 वर्षे पूर्ण होत आहेत, पण बांगडी उद्योगातील मजुरांची मजुरी ज्या पद्धतीने वाढलेली नाही, त्याप्रमाणे त्यांचा घाम गाळला जातो, असे कार्यकर्ते रामदास मानव सांगतात. आज अर्थातच माझ्यावर पाच केसेस आहेत, पण जोपर्यंत कामगारांना त्यांचा हक्क मिळत नाही तोपर्यंत मी माझ्या शरीरातील या बेड्या काढणार नाही. या नुसत्या बेड्या नाहीत तर फिरोजाबादच्या बांगडी मजुरांच्या गुलामगिरीचे प्रतीक आहेत, असे रामदास सांगतात.

बातम्या आणखी आहेत...