आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा
  • Marathi News
  • Gulzar Selected For Dadasaheb Phalke Award News In Divya Marathi

ज्ञानेश्वरी आणि गुलजार

7 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

गुलजार यांच्या ‘ड्योढी’ या कथासंग्रहाचा मराठी अनुवाद ‘देवडी’ नावाने ज्येष्ठ पत्रकार अंबरीश मिश्र यांनी केला होता. नेवासे येथे ज्ञानेश्वर मंदिर प्रतिष्ठान आणि नेवासा ग्रामपंचायत यांच्या वतीने त्या वेळी शंकरराव गडाख यांनी गुलजार यांचा सत्कार केला होता. त्यानंतर गुलजार यांनी अरुण शेवते यांच्या ऋतुरंग प्रकाशनातर्फे प्रसिद्ध झालेल्या ‘देवडी’ कथासंग्रहाची प्रत ज्ञानेश्वर माउलींना अर्पण केली. त्या वेळी भारावलेल्या गुलजार यांनी व्यक्त केलेले हृद्य मनोगत...

माझं इथं येणं मला वाटतं की फार फार जरुरीचं होतं. या ठिकाणी येऊन ज्ञानेश्वर माउलींना माझी ओळख करून देणं ही माझ्या आत्म्याची गरज होती. जणू काही माझ्या जीवनाचं वर्तुळ या ठिकाणी येऊन पुरं झालं असं मला वाटत आहे. मी इथं आलो ते अरुण शेवते या माझ्या मित्रामुळे. माझ्या मराठीचा ‘अ’ हा अरुण शेवते यांच्यापासून सुरू होतो, त्यामुळे त्याचा शेवट ‘ज्ञ’ने म्हणजे ज्ञानेश्वरांच्या भेटीनं व्हावा, याहून अधिक सयुक्तिक दुसरं काय असू शकतं? मी इथं ज्ञानेश्वर माउलींच्या दर्शनाला आलो; कारण माझ्यासाठी मराठी भाषेचा आरंभच ज्ञानेश्वरांपासून होतो.

मला असं वाटतं की, कुठलीही भाषा जेव्हा सामान्य माणसाला समजते तेव्हाच त्या भाषेचा विकास होतो. अन्यथा ती कुंठित होऊन जाते. ज्ञानेश्वरांनी रसाळपणे मराठी भाषेत गीताज्ञान आणलं. तुलसीदासांनी हिंदीत रामायण आणलं, तर कुंचम यांनी मल्याळी भाषेत रामायण आणलं. सामान्य माणसाच्या भाषेत हे सगळं ज्ञान आलं, ही केवढी मोठी सांस्कृतिक क्रांती आहे. आपल्या देशात वेगवेगळ्या प्रांतांत वेगवेगळे संतमहात्मे होऊन गेले. त्यांनी ही क्रांती केली. पोथ्या-पुस्तकांत अडकलेलं ज्ञान त्यांनी बाहेर आणलं. त्या महापुरुषांपैकीच ज्ञानेश्वर हे एक होते. म्हणून मी त्यांच्या पायाशी माझं पुस्तक घेऊन आलो आहे. मला ज्ञानेश्वर माझे वाटतात, सार्‍या भारताचे वाटतात. मी खरं तर खूप लांबचा, पार पंजाबचा. आता पाकिस्तानचा भाग असलेल्या पंजाबमध्ये माझं बालपण गेलं. पण तरीही मराठीतले नामदेव मला आमच्या पंजाबीत भेटले. गुरू ग्रंथसाहिबातही त्यांच्या रचनांना महत्त्वाचं स्थान मिळालेलं आहे. संतांनी घडवून आणलेलं हे संस्कृतींचं मिलन आहे.

आपण पाहिलं तर एक महत्त्वाची गोष्ट आपल्या लक्षात येईल. बहुतेक संत हे कवीही असतात. मला वाटतं की, संतत्व प्राप्त होण्यासाठी आध्यात्मिक प्रगल्भता हवी, विचारांची खोली हवी, आत्मज्ञान हवं. कविता ही बहुतेक या सर्व गोष्टींकडे जाण्याचं एक साधन असावं. अर्थात सर्वच कवींची उडी तिथपर्यंत जात नसेलही; परंतु एका सच्च्या कवीचा त्याच दिशेनं प्रवास चाललेला असतो, हे मात्र नक्की.

कुसुमाग्रजाच्या कवितांचे गारूड
मी कुसुमाग्रजांच्या कविता हिंदीत अनुवादित केल्या. त्या वेळी त्यांच्या कविता निवडून देण्याचं काम अरुणनंच केलं होतं जवळजवळ दोन वर्षं ते काम चाललं. मी महाराष्ट्रात राहतो. माझ्या ‘देवडी’ या कथासंग्रहात इथल्याच, याच मातीतल्या तर गोष्टी आहेत. त्यामुळे ज्ञानेश्वरांना भेटल्याशिवाय माझा प्रवास सुफळ संपूर्ण होऊच शकला नसता. तो आज झाला म्हणून कृतकृत्यतेची भावना मनात आहे.

लहान मुलांना अक्षरज्ञान द्या
केरळमध्ये अशी एक पद्धत आहे की, लहान मुलाला शाळेत घातल्यावर त्याच्याकडून पहिल्यांदा काय लिहून घेतलं जातं, तर ते कविराय कुंचम यांचं नाव! मग ते मूल हे नाव पाटीवर लिहीत असेल किंवा तांदळावर लिहीत असेल किंवा कदाचित धुळाक्षरं गिरवीत असेल. म्हणूनच माझी तुम्हा लोकांना विनंती आहे की, आपण मुलाला पहिल्यांदा जसं समारंभपूर्वक अन्न भरवतो, तसंच ज्ञानेश्वरांच्या जन्मदिनी त्यांना अक्षरज्ञान देण्याची सुरुवात केली पाहिजे. ही अक्षरज्ञानाची चळवळ तुम्ही सुरू करा. मुलांकडून ज्ञानेश्वरांचं नाव लिहून घेऊनच त्यांच्या शिक्षणाचा शुभारंभ करा. तुमच्या गावापासून तुम्ही ही प्रथा सुरू करा. नंतर ती तुमच्या तालुक्यात, जिल्ह्यात आणि तिथून सर्व महाराष्ट्रात पसरेल. मग इतरही प्रांत या चांगल्या प्रथेचं अनुकरण करून त्यांच्या भाषेतील महान कवीला मानवंदना देतील.

पुढे वाचा पाकिस्तानशी जन्माचे नाते