आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

पत्रकारिता आणि राजकारण

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

पत्रकारांनी राजकारणात जाऊ नये, असा काहींचा धोशा असतो. वास्तविक पाहता पत्रकार थेट लोकप्रतिनिधी म्हणून संसद वा विधानसभेत गेल्याच्या अनेक घटना आजपर्यंत झालेल्या आहे. हे चित्र जगभरातही दिसून येते. पत्रकारांनी राजकारणात आपल्या भूमिका मांडत असताना समाजहित आणि देशहितास प्राधान्य देऊनच त्याचा अंगीकार केला पाहिजे हे अपेक्षित आहे.


काही दिवसांपूर्वी काँग्रेस पक्षाने राज्यसभेच्या उमेदवारीसाठी ज्येष्ठ पत्रकार कुमार केतकर यांचे नाव घोषित केले आणि अनेकांनी भुवया उंचावल्या. कुमार केतकर हे मराठीतील प्रथितयश पत्रकार, विचारवंत व लेखक म्हणून विख्यात आहेत. त्यांच्या उमेदवारीवर काँग्रेसमधील अन्य इच्छुकांनी दबक्या आवाजात चर्चा आरंभण्याचा प्रयत्न केला, तर काहींनी सोशल मीडियावर नाराजी व्यक्त केली. काही ज्येष्ठ निष्ठावंत काँग्रेसजनांनी मात्र या निर्णयाचे स्वागत करत केतकर यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचा, भाषाप्रभुत्वाचा, पत्रकारितेतील वर्तुळातील अनुभवाचा आणि चौफेर व्यासंगाचा चांगला उपयोग होईल, अशी प्रतिक्रिया दिलीय. तरीदेखील एक मोठा वर्ग असा आढळून आला की जो या घटनेच्या आडून पत्रकार व राजकारण आणि पत्रकारांच्या राजकीय भूमिका यावर टिप्पण्या करत होता. पत्रकारांनी राजकारणात जाऊ नये, असा धोशा या लोकांनी लावून धरलेला होता. वास्तविक पाहता ही काही पहिली घटना नव्हती की लोकांनी इतकी आदळआपट करावी. अशा घटना या आधी राज्यात, देशात आणि जगभरात अनेक ठिकाणी घडल्या आहेत.  


देशाच्या परराष्ट्र मंत्रालयाचे राज्यमंत्री व मध्य प्रदेशातून भाजपचे खासदार झालेले एम. जे. अकबर हे पत्रकारितेतील मोठे नाव आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी त्यांना मंत्रिपद बहाल करण्याआधी ते भाजपचे राष्ट्रीय प्रवक्ते होते. असदुद्दीन ओवेसींचा युक्तिवाद खोडताना मुख्तार अब्बास नक्वी,  शहानवाज हुसेन यांची दमछाक व्हायची. मात्र, मोदींनी चाणाक्षपणे एम. जे.अकबर यांची राज्यसभेत सुलभ एंट्री करवून ही लढाई तीक्ष्ण केली. भाजपचा हात धरण्याआधी अकबर एकेकाळी राजीव गांधींच्या निकटच्या वर्तुळात होते. ते स्वत:ला नेहरूवादीही म्हणवून घेत. त्यांनी काँग्रेसच्या तिकिटावर निवडणूकही लढवली होती. राजीव गांधींच्या पश्चात त्यांनी सक्रिय राजकारणातून माघार घेतली व पुन्हा ते पत्रकारितेत रुजू झाले. पत्रकार, नेता, पत्रकार आणि पुन्हा नेता असा वळणावळणांचा प्रवास अकबर यांनी केलाय. ऑक्टोबर २०१२ मध्ये राजीनामा देईपर्यंत लिव्हिंग मीडिया समूहाचे भारतातील प्रमुख इंग्रजी नियतकालिक ‘इंडिया टुडे’चे संपादक होते. ‘टिंडरबॉक्स : द पास्टो अँड फ्यूचर ऑफ पाकिस्तान’ या पुस्तकातून अकबर यांच्या भूमिकेतील बदल जाणवला होता. तो मोदींनी टिपून घेत सत्तेत येता क्षणीच त्यांना मंत्रिपदाच्या बोहल्यावर चढवले असावे. आज अकबर भाजपच्या थिंक टँकमध्ये गणले जातात.  


पेशाने वकील असणारे कानपूरचे राजीव शुक्ला प्रसिद्ध हिंदी दैनिक ‘जनसत्ता’च्या संपादकीय मंडळात होते. पण राजकारणाची रुची ध्यानात येताच त्यांनी आपली नोकरी सोडत काँग्रेसच्या नौकेत पाऊल ठेवले. काँग्रेसचा कॉर्पोरेट चेहरा म्हणून त्यांची ओळख आहे. बीसीसीआयमधेही त्यांचे वजन आहे. ‘आयपीएल’ची राळ अंगावर आल्यावर मात्र त्यांची काहीशी नाचक्की झाली. अण्णा हजारेंच्या भ्रष्टाचारमुक्ती आंदोलनाचा एक चेहरा असलेल्या शाजिया इल्मी या तत्कालीन ‘स्टार न्यूज’ वाहिनीच्या वृत्तनिवेदिका होत्या. त्या ‘आम आदमी पार्टी’च्या प्रवक्त्या झाल्या आणि आता तर त्या भाजपमध्ये कार्यरत आहेत. ‘आयबीएन -7’ या वृत्तवाहिनीचे आशुतोष हे ‘आम आदमी पार्टी’चे एक नेते आहेत. ‘आप’चेच प्रवक्ते आशिष खेतान पूर्वी ‘तहलका’मध्ये कार्यरत होते. याच पक्षाचे सध्याचे मोठे नेते व दिल्लीचे उपमुख्यमंत्री मनीष शिसोदिया यांचीही पूर्वपीठिका पत्रकारितेतीलच आहे.      


‘पंजाब’मधील पत्रकारितेतील मोठं नाव असणारे कंवर संधू हे पूर्वी ‘द ट्रिब्युन’मध्ये होते, नंतर ते ‘इंडियन एक्स्प्रेस’मध्ये रुजू झाले. पत्रकाराच्या भूमिकेतून आपण जितके परिवर्तन घडवू शकतो, ते पुरेसे ठरणार नाही. त्याऐवजी आपण प्रत्यक्ष राजकीय क्षेत्रात शिरलं पाहिजे हे त्यांना जाणवलं. मग त्यांनी सक्रिय राजकारणात प्रवेश केला. एकेकाळी ‘इंडियन एक्स्प्रेस’ आणि ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’सारख्या बलाढ्य वर्तमानपत्राच्या संपादकीय मंडळात समावेश असणारे अरुण शौरी हे भाजपच्या पक्षप्रवाहात सामील झाले होते. ‘एनडीए-१’ मध्ये त्यांनी केंद्रीय मंत्रिपददेखील भूषवले होते. जागतिक बँकेसाठीही त्यांनी अर्थतज्ज्ञ म्हणून काम पाहिले. राजकीय मतभेद जाणवू लागल्यावर त्यांनी राजकारणापासून स्वतःला अलिप्त ठेवले. मात्र, त्यांच्यातला स्पष्टवक्तेपणा, निर्भीडपणा आणि बाणेदारपणा त्यांनी अजूनही जतन केला आहे. मोदी सरकारवर काही काळापूर्वी त्यांनी डागलेल्या तोफा याची साक्ष ठराव्यात.  


१९४५ पासून ‘केसरी’च्या संपादनाचे काम करत असताना स्वतःला स्वातंत्र्य लढ्यात झोकून देणारे जयंतराव टिळक हे स्वातंत्र्योत्तर काळात इंडियन नॅशनल काँग्रेसचे राज्यसभेतील खासदार होते. महाराष्ट्र विधान परिषदेचे ते १६ वर्षे अध्यक्ष होते. खास ठाकरी शैलीत विरोधकांची पिसं काढणारे शिवसेनेचे मुखपत्र दै. ‘सामना’चे कार्यकारी संपादक असणारे संजय राऊत हे केवळ रोखठोक पत्रकारच नव्हेत, तर एक यशस्वी संसदपटू म्हणूनही विख्यात आहेत. ‘सामना’च्याच हिंदी आवृत्तीचे प्रेम शर्मा हे दोन वर्षांपूर्वी ‘सामना’ व सेनेला जय महाराष्ट्र करून भाजपचे अधिकृत प्रवक्ते झाले आहेत.  


जगाच्या पाठीवरही अशी उदाहरणे सापडतात. कधीकाळी ‘द मॉर्निंग पोस्ट’साठी काम करणारे विन्स्टन चर्चिल जगात प्रभावशाली नेते होतील, असे तेव्हा कुणालाही वाटले नसेल. स्कॉटलंड बीबीसीसाठी काम करणारे, किंग्डम एफएम व रिअल रेडिओचे प्रतोद, ग्लेन्रोथ्स मासिकाचे संपादक रुथ डेव्हिडसन हे स्कॉटिश पार्लमेंटचे मुख्य नेते झाले. ‘संडे टेलिग्राफ’, ‘फायनान्शियल टाइम्स’, ‘स्पेक्टेटर’चे संपादक राहिलेल्या नीगेल लॉसन हे ‘एक्सचेकर’ या ब्रिटिश सिव्हिल सर्व्हिसेसचे चॅन्सलर झाले. फॅसिझमचा उद्गाता मुसोलिनी हादेखील इटलीच्या सोशालिस्ट पार्टीच्या वर्तमानपत्रात (द फ्यूचर ऑफ वर्कर) साठी संपादकाचे काम करायचा. ब्रिटनच्या येस मिनिस्टर, मिनिस्टर अँड येस, लेटर प्राइम मिनिस्टरमध्ये काम केलेल्या जिम हॅकर यांनी प्रशासकीय कामकाजाचे मंत्रिपद भूषवण्याआधी ‘न्यूजपेपर रिफॉर्म’चे संपादक पद भूषवले होते. एड बॉल्स, मायकेल फूट ही नावेही अशीच होत. ‘द डेली टेलिग्राफ’चे राष्ट्रीय संपादक बिल डीडस हे पूर्वी मंत्रिपदी आरूढ झाले होते. अलास्काच्या पहिल्या महिला गव्हर्नर व अमेरिकन उपराष्ट्रपतिपदाच्या निवडणुकीत पहिल्या महिला उमेदवार सारा पालीन या पूर्वी क्रीडा पत्रकार व समालोचक होत्या. जगात पत्रकार व राजकारण यांच्यात असणारी अदृश्य सीमारेषा अशा प्रकारे अनेकांनी लांघलेली आहे आणि आपली राजकीय भूमिका अधिक स्पष्ट केली आहे. 


पत्रकार आणि राजकारण हे कधीच एकमेकांपासून अलिप्त राहू शकत नाहीत, पण त्यांच्यात अंतर असणेही गरजेचे आहे. पण प्रत्येक राज्यात, प्रांतात अगदी जिल्ह्यातसुद्धा एक तरी असे स्थानिक वृत्तपत्र असते जे एका राजकीय पक्षाची भूमिका बजावत असते. पश्चिम महाराष्ट्रातील एका नामवंत मराठी दैनिकाची ख्याती एका राजकीय पक्षाहून अधिक आहे. पत्रकार आणि वर्तमानपत्र या दोहोंना राजकीय भूमिका असतात. मात्र, आपल्या भूमिका मांडत असताना त्यांनी समाजहित आणि देशहितास प्राधान्य देऊनच त्याचा अंगीकार केला पाहिजे हे अपेक्षित आहे. डॉक्टर, इंजिनिअर, वकील, उद्योजक अशा क्षेत्रातील लोकांनी राजकारणात प्रवेश घेतल्यावर जनता त्याला फारसे आढेवेढे घेत नाही किंवा त्याच्या पूर्वेतिहासाची फारशी चर्चाही होत नाही, मात्र एखाद्या पत्रकाराने राजकारणात सक्रिय प्रवेश केला की त्यावर सुंदोपसुंदी सुरू होते, याचे कारण म्हणजे पत्रकारांकडून समाजाला राजकीय निर्भीडतेच्या आणि नि:स्पृहतेच्या अपेक्षा असतात. कालपर्यंत प्रखर टीका करणारा पत्रकार जेव्हा एखाद्या विरोधी विचारधारेत सामील होतो तेव्हा तिथे संशयाला जागा असू शकते. पण कुमार केतकर यांनी जी विचारधारा त्यांच्या पत्रकारितेतून आजवर मांडली आहे किंवा ज्या कॉम्रेड डांगेप्रणीत डाव्या विचारसरणीचे ते आग्रही आहेत वा उजव्या विचारसरणीचे ते परखड विरोधक आहेत त्याला अनुसरूनच त्यांचा निर्णय आहे. त्यामुळे त्यात कुणी फारशी खळखळ करायची आवश्यकता नाही. एक पत्रकार हा चांगला राजकारणी होऊ शकतो याची अनेक उदाहरणे आजवर घडली आहेत.


- समीर गायकवाड 
sameerbapu@gmail.com

बातम्या आणखी आहेत...