आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

युराे टनेल : ब्रिटन ते फ्रान्स अवघ्या 35 मिनिटांतच...

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

अटलांटिक समुद्राखालील ३९ कि.मी.च्या रेल्वे बाेगद्याने ब्रिटन-फ्रान्समधील अंतर अवघ्या ३५ मिनिटांवर अाले. समुद्राखालून जाणारा जगातील सर्वात माेठा बाेगदा म्हणून ताे अाेळखला जाताे. ८ दशलक्ष घनमीटर खडक फाेडून हा बाेगदा बनवण्यात अाला अाहे. 


सध्या महाराष्ट्रातील विविध शहरांत मेट्रो प्रकल्प सुरू आहेत. परंतु युरोपमध्ये २१ वर्षांपूर्वीच समुद्राखालील बोगद्यातून रेल्वे धावायला कशी लागली याबाबत जाणून घेणे सर्वांनाच कुतूहलाचे असणार आहे.  १९ व्या शतकात ब्रिटन आणि फ्रान्स या शेजारील देशांनी दळणवळणाच्या माध्यमातून आपापसातील मैत्रीचा हात घट्ट करण्याचे ठरवले आणि अभियांत्रिकीतील अद्ययावत तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने  दोन्ही देश अटलांटिक समुद्राखाली रेल्वे बोगद्याच्या रूपाने एकमेकांना जोडले गेले. हे घडले स्थापत्यशास्त्रातील चमत्कार असलेल्या ‘चॅनेल टनेल’ अथवा ‘युरो टनेल’ प्रकल्पामुळे. या  रेल्वे प्रकल्पाची एकूण लांबी होती ५० किलोमीटर. त्यापैकी ३९ किलोमीटरचा रेल्वे मार्ग समुद्रतळापासून ४५ मीटर खोलीवरील बोगद्यातून जाणारा होता. हाच बोगदा आज समुद्राखालून जाणारा जगातील सर्वात लांबीचा म्हणून गणला जात आहे. 


सन १७५१ मध्ये एका फ्रेंच इंजिनिअरने या बोगद्याची कल्पना मांडली होती, परंतु ती प्रत्यक्षात उतरली नाही. तेव्हापासून तेथील जमीन, समुद्रतळ यांच्या भूस्तराचे नमुने आणि जागेचे सर्वेक्षण सातत्याने तज्ज्ञ व्यक्तींमार्फत सुरू होते. १९ व्या शतकात विविध निष्कर्ष अभ्यासून बोगद्याचा अंतिम मार्ग निश्चित करण्यात आला. सर्वात वरचा भूस्तर म्हणजे वाळू, गोटे, दगड यांचे मिश्रण होते. त्यामधून बोगद्यासाठी ड्रिलिंग करणे अवघड होते. मधला भूस्तर सच्छिद्र आणि त्याखालील थरांमध्ये मातीचे प्रमाण अंदाजे ४० टक्के आढळले. हा खडक जरी कठीण नसला तरी त्यातून पाणी झिरपत नव्हते. त्यामुळे याच भूस्तरातून बोगदा करण्याचे ठरवण्यात आले. दोन्ही देशांनी बोगदा करण्यासाठी अद्ययावत टनेल बोअरिंग मशीन म्हणजेच टीबीएम यंत्रप्रणाली वापरण्याचे ठरवले. सन १९८८ मध्ये अद्ययावत २०० मीटर लांबीच्या ११ हजार टन वजनाची एकूण ११ टीबीएम आणि १५ हजार मनुष्यबळ, अभियंते यांच्या मदतीने या प्रकल्पाची सुरुवात झाली  आणि ताशी अंदाजे १५ फूट अंतर आणि २४०० टन खडक फोडणाऱ्या टीबीएमचे मार्गक्रमण सुरू झाले. 


रस्ते बनवताना समोरील सेंटर लाइन पाहून काम पुढे सरकते. बोगदा करताना त्याची सुरुवात तपासून पुढे जावे लागते. ‘टीबीएम’मध्ये यासाठी लेझर गायडन्स सिस्टिम बसवलेली असते. त्याचा लेझर पॉइंट बोगद्याच्या सुरुवातीकडे सतत लक्ष ठेवून संगणकाच्या पडद्यावर पुढील मार्ग ड्रायव्हरला दाखवत असतो. जमिनीवरील बोगद्याचा मार्ग समजा चुकला तर तो डावीकडे अथवा उजवीकडे वळू शकतो. भुयारी बोगदा याव्यतिरिक्त खाली अथवा वरती सरकू शकतो. समुद्राच्या तळाशी दोन्ही बाजूंनी येणारे बोगदे अचूकतेने जोडणे दोन्ही देशाच्या अभियंत्यांना आव्हान होते. बोगद्यातील अधिक तीव्र वळण रेल्वेसाठी धोकादायक ठरणारे होते. बोगद्यातील विषारी वायू बाहेर काढून सतत शुद्ध खेळती हवा ठेवण्यासाठी सक्षम व्हेंटिलेशन यंत्रणा बसवण्यात आली. खडक फोडणे, त्यांना सिमेंट ग्राउटिंग करणे, काँक्रीट लायनर्स अँकर फास्टनरने बसवणे या क्रमाने बोगद्याचे काम पूर्ण होत होते. मार्च १९८८ मध्ये ब्रिटन बाजूच्या बोगद्यात वरील खडकातून अचानक पाण्याचा प्रवाह सुरू झाला. सुरुवातीचा लहान प्रवाह प्रति मिनिटाला ३०० लिटर्सपर्यंत वाढत जाऊन शेवटी टीबीएमसमोर मोठा खडक कोसळला. आता बोगद्यात आलेले पाणी खडकातून झिरपणारे आहे की थेट समुद्राचे हे तपासणे गरजेचे होते. दुर्दैवाने ते समुद्राचे खारट पाणी निघाले. या वेळी बोगदा आणि टीबीएम यांच्यावरील भागात ३६ हजार बिलियन टन समुद्री पाण्याचा दाब होता. खडकातील  भेगा सुरुवातीच्या भूस्तर चाचणीत आढळल्या नव्हत्या.  सर्वप्रथम कोसळलेला खडक जागेवरून दूर करावा लागला.  खडकाच्या वरील भागात काँक्रीट ग्राउटिंग करून कास्ट आयर्नचे लायनर आणि त्यावरून काँक्रीट लायनर बसवून खडक मजबूत केला. पाण्यामुळे बंद पडलेली संगणक यंत्रणा दुरुस्त करून  पुढील काम सुरू झाले. फ्रान्सच्या बाजूनेही पाण्याचा असाच शिरकाव होत हाेता; परंतु तेथील खडक त्यामानाने सुस्थितीत होता. 


ब्रिटनने ऑस्ट्रेलियन टनेलिंग आणि फ्रान्सने अर्थ प्रेशर सिस्टिमचा वापर केला. १९९१ च्या मे महिन्यात तब्बल तीन वर्षांचा अखंडित कालावधी आणि अथक परिश्रमांनंतर दोन देशांचे समोरासमोर येणारे बोगदे फक्त ३५ सेंटिमीटर फरकाने एकमेकांना जोडले गेले आणि जगाच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी याची नोंद झाली. प्रकल्पात एकूण ८ दशलक्ष घनमीटर खडक फोडण्यात आला. ७ लक्ष ५० हजार काँक्रीट लायनर्स बसवण्यात आले. ब्रिटनने आपली टीबीएम जमिनीत गाडून त्याचा अर्थिंगसाठी वापर केला. फ्रान्सने टीबीएमचे भाग विलग करून बाहेर आणले. बोगद्याच्या तळात काँक्रीट, प्रिकास्ट स्लीपर्स, वेल्डेड रेल आणि बाजूला फुटपाथ अशी रचना आहे. रेल्वेचे दोन्ही बोगदे दोन ठिकाणी एकमेकांना क्रॉसिंगने जोडले आहेत. प्रत्येक ३७५ मीटर अंतरावर खेळत्या हवेसाठी क्रॉस पॅसेज आहेत. बोगद्याचे काम पूर्ण झाल्यावर दोन्ही बाजूचे रेल्वे टर्मिनल, रेल्वे ट्रॅक , कूलिंग सिस्टिम,  पॅसेंजर आणि कार बोगी, पाइपलाइन, ओव्हरहेड इलेक्ट्रिक केबल यांची कामे पूर्ण झाली. ६ मे १९९४ रोजी तत्कालीन इंग्लंडची दुसरी राणी एलिझाबेथ आणि फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष मीटरँड यांनी प्रकल्पाचे लोकार्पण केले. असंख्य अडचणी उद््भवल्यामुळे  प्रकल्पाला ठरलेल्या मुदतीपेक्षा एक वर्षाचा अधिक कालावधी आणि एकूण १० बिलियन पौंड खर्च आला. या प्रवासाला पूर्वी समुद्रातील फेरी बोटीने १ तास ४५ मिनिटे लागत होती. रेल्वेमुळे हेच अंतर ३५ मिनिटांत पूर्ण करणे शक्य झाले. 


- प्रकाश मेढेकर 

बातम्या आणखी आहेत...