आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

‘नरेंद्र मोदी आणि बहादूरशहा जफर’

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
मायभूमीत दफन करण्याची बहादूरशहाची इच्छा इंग्रजांनी पूर्ण होऊ दिली नाही; पण दिल्लीत मेहरौलीत स्मारक असावं, अशी बहादूरशहाची इच्छा होती. ती मोदींना पूर्ण करता येऊ शकेल. म्यानमारमधील बहादूरशहाची कबर भारतात दिल्लीत आणावी, अशी बहादूरशहाप्रेमी भारतीयांची मागणी आहे. ती लक्षात घेऊन मोदीजींनी बहादूरशहाची कबर भारतात आणण्यासाठी पुढाकार घेतला तर त्या कविमनाच्या राजाचं आपल्या मायभूमीत विसावण्याचं स्वप्न पूर्ण होईल. 

पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी म्यानमारच्या दौऱ्यात बहादूरशहा जफर यांच्या रंगून येथील कबरीवर फुलं अर्पून त्यांना श्रद्धांजली वाहिली. या बातमीने अनेकांना आश्चर्य वाटलं जरूर, पण त्यावर चर्चा फारशी झाली नाही. बहादूरशहा जफर हा भारताचा शेवटचा मोगल बादशहा. १८५७ च्या इंग्रजविरोधी देशव्यापी उठावाचं नेतृत्व हिंदू-मुस्लिम-शीख राजे-सरदार आणि सामान्य हिंदुस्तानी माणसांनी बहादूरशहाकडे दिलं. मनोभावे त्याला नेता मानलं. दिल्लीची गादी त्याच्याकडे सोपवली.  

त्यापूर्वीच्या बादशहा घराण्याच्या सत्तेच्या परंपरेतून वारशाने नेमले जात होते. हा एकमेव बादशहा आहे, ज्याला लोकांनी बादशाही बहाल केली. या अर्थाने हा लोकांचा बादशहा ठरला. सर्व जाती, भाषा, धर्म, विभागांची त्याला मान्यता होती. मराठे, जाट, राजपूत, शीख, आदिवासी अशा विविध गटांनी त्याला आपला मानलं. या अर्थाने तो सेक्युलर बादशहा म्हणता येईल. इंग्रजांविरोधातल्या बंडाचा नेता असलेला हा बादशहा नुसता राजा नव्हता, तर कवी होता. त्याचे वडील म्हणत, ‘अरे, हा पोरगा कविमनाचा आहे, मनकवडा आहे. याला राजगादीवर बसवणं चुकीचं होईल.’ बापाचा विरोध, पण परिस्थितीने त्याला राजा बनवलं. लोकांनी मानलं.   

हिंदुस्तानच्या एकीला इंग्रज थरथर कापत. १८५७ चं एकीतून उफाळलेलं बंड आपल्याला जाळून टाकील हे इंग्रजांना माहीत होतं. पुन्हा या बंडाचा नेता मुस्लिम बादशहा. परत हा माणूस विद्वान कवी, शायर, संत प्रवृत्तीचा. इंग्रजांचं डोकं भडकलं. त्यांनी कपटकारस्थान करून बंड मोडलं. बहादूरशहाला पकडून म्यानमार (तेव्हाचा ब्रह्मदेश) च्या रंगून तुरुंगात ठेवलं. इंग्रज या राजाला एवढे घाबरत की त्यांनी त्याला कविता लिहिण्यासाठी तुरुंगात लेखणी द्यायला बंदी घातली. बहादूरशहाचं लेखणीवाचून अडलं नाही. तो विझलेल्या काड्या वापरून तुरुंगाच्या भिंतीवर कविता लिहीत असे. तुरुंगात मृत्यूची चाहूल लागली तेव्हा त्याने शेर लिहिला- 
‘कितना बदनसीब है जफर दफ्न के लिए, 
दो गज जमीं भी न मिली कू-ए-यार में’ 
हिंदुस्तानचा शेवटचा बादशहा असलेल्या या माणसाचा मृत्यू ७ नोव्हेंबर १८६२ ला तुरुंगातच झाला आणि त्याला शंका होती तशी खरोखर इंग्रजांनी दफन करायला हिंदुस्तानात जागा मिळू दिली नाही. रंगूनमध्येच ब्रिटिशांनी घाईघाईने त्याचं दफन केलं. माझं दफन दिल्लीत मेहरौली परिसरात व्हावं ही त्याची इच्छा होती. इंग्रजांनी ती पूर्ण होऊ दिली नाही. हिंदुस्तानी जनतेच्या एकीचं आणि बंडाचं प्रतीक बनलेल्या या राजाची इंग्रजांनी एवढी धास्ती घेतली होती की दफन केल्यानंतर त्याची कबर कुठे आहे हे कळू नये म्हणून त्यांनी ती सपाट करून नामोनिशाण मिटवलं. त्याच्या मृत्यूनंतर १३२ वर्षांनी ती कबर खोदकामात सापडली. तिथं दर्गा बनवला आणि तो आता जगातला एक प्रसिद्ध दर्गा आहे. आपल्या पंतप्रधानांनी बहादूरशहाच्या कबरीवर फुलं वाहून हा इतिहास जागवला. म्यानमारमध्ये त्यांनी भाषण केलं. भारत आणि म्यानमार हे दोन देश फक्त सीमांनीच जोडलेले आहेत असं नव्हे, तर भावनांनीही बांधलेले आहेत. पंतप्रधानांनी भारत-म्यानमारचं भावबंधन अचूक हेरलं. या भावबंधनात बहादूरशहा यांच्या स्मृतींना अढळ स्थान आहे.  

पंतप्रधानांनी बहादूरशहाला श्रद्धांजली वाहिली. यावर भारतीय जनता पक्ष, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ परिवारात मौन बाळगण्यात आलंय. भाजप, संघ परिवाराला मोगल बादशहाचं वावडं आहे हे वास्तव आता लपून राहिलेलं नाही. भाजपच्या राज्य सरकारांनी पाठ्यपुस्तकातून मोगलांना कसं हाकलून लावलं हे राजस्थान आणि महाराष्ट्रात दिसून आलंय. राजस्थानात वसुंधराराजे शिंदे यांच्या सरकारने बहादूरशहाचे वंशज सम्राट अकबर महान की राणा प्रताप? हा वाद उभा केला. राजस्थानात हल्दीघाटीच्या युद्धात सम्राट अकबर आणि राणा प्रताप दोघेही प्राणपणाने लढले. पण या युद्धात ना अकबर जिंकला ना राणा प्रताप. दोघेही आपापल्या जागी थोर होते. महान योद्धे होते असा इतिहास आहे. तो बदलून राजस्थान शिक्षण बोर्डाने नवा इतिहास लिहिला. त्यात या युद्धात अकबराची सेना राणा प्रतापला घाबरून माघारी पळाली आणि राणा प्रताप जिंकला असं जाहीर करून पाठ्यपुस्तकात नोंदवलं. महाराष्ट्रात भाजपच्या सरकारने पाठ्यपुस्तकातून तर मोगल राजांना हद्दपारच करवून त्यांचा नामोल्लेखही टाळला. ताजमहल, लाल किल्ला, कुतुबमिनार या देशाला अभिमान वाटणाऱ्या महान, ऐतिहासिक ठेवा असलेल्या, जगभरात कुतूहल असलेल्या वास्तू कुणी बांधल्या ही माहिती देण्याचं टाळलं.  

भाजपने दिल्लीत सत्ता मिळवल्यानंतर तातडीने दिल्लीत औरंगजेबाचं नाव रस्त्याला नको म्हणून ते बदललं. अकबर, औरंगजेब हे बहादूरशहाचे पूर्वज. त्यांचा इतिहास हे वास्तव आहे. तो आपल्याला जसाच्या तसा स्वीकारला पाहिजे. भाजप परिवाराला मात्र हे पटत नाही. त्यामुळे त्यांची सोयीचा इतिहास मांडण्याची धडपड चालू असते. त्यातून वाद उद््भवतात. पण हे वाद संघ परिवाराला हवेच असतात. बहादूरशहाबद्दल संघ परिवाराचं काय म्हणणं आहे हे अजून कुणी पुढे येऊन स्पष्ट केलेलं नाही. त्यामुळे ते कळायला मार्ग नाही. पण पंतप्रधान मोदींनी ज्या मनोभावे बहादूरशहाच्या कबरीवर श्रद्धांजली वाहिली ते पाहता मोदीजींना या शेवटच्या मोगल बादशहाबद्दल आदर आहे, असं म्हणता येईल. बहादूरशहाबद्दल फक्त भारतातच आदर, प्रेम आहे असं नव्हे, तर म्यानमारमध्येही त्यांना लोक मानतात. म्यानमारमधल्या भारतीयांना तर बहादूरशहाबद्दल खूप भक्ती आहे. त्याच्या कविता त्यांना तोंडपाठ असतात. बांगलादेशात जुन्या ढाका शहरात व्हिक्टोरिया पार्कचं नाव बदलून बहादूरशहा जफर पार्क असं तिथल्या सरकारने नामकरण केलंय. जफरचं नाव द्यावं, अशी लोकांची मागणी होती हे विशेष. पाकिस्तानातही लाहोरमधल्या रस्त्याला जफर यांचं नाव आहे. हिंदू-मुस्लिम एकतेचं प्रतीक असलेल्या या राजाच्या नावाला पाकमधल्या कुणाचा आक्षेप दिसत नाही. म्हणजे म्यानमार, भारत, बांगलादेश, पाकिस्तान अशा चारही देशांतल्या लोकांच्या भावनांशी जोडलेला राजा म्हणून बहादूरशहाचं स्थान आहे. लोकांचं स्वातंत्र्य महत्त्वाचं आणि ब्रिटिशांची साम्राज्यशाही हटवलीच पाहिजे. सर्व जाती, धर्म, भाषा यांचं ऐक्य झालंच पाहिजे या विचाराचं प्रतीक म्हणून बहादूरशहा यांची लढाई, जीवन आपल्या पुढे येत राहतं. आजच्या काळात त्याचं महत्त्व खूपच आहे. त्यामुळे मोदींनी बहादूरशहाला श्रद्धांजली वाहणं खूपच आश्वासक आहे. यानिमित्ताने बहादूरशहाच्या प्रेरणादायी इतिहासाची चर्चा झाली पाहिजे. तुरुंगात ८९ व्या वर्षीही हिंदुस्तानी स्वातंत्र्याचं स्वप्न बाळगणाऱ्या या महान राजाचा परिचय नव्या पिढीला झाला पाहिजे.  

मोदींनी यानिमित्ताने बहादूरशहा यांच्या मनातली अपुरी इच्छाही पूर्ण करायला हवी. मायभूमीत दफन करण्याची बहादूरशहाची इच्छा इंग्रजांनी पूर्ण होऊ दिली नाही; पण दिल्लीत मेहरौलीत स्मारक असावं, अशी बहादूरशहाची इच्छा होती. ती मोदींना पूर्ण करता येऊ शकेल. म्यानमारमधील बहादूरशहाची कबर भारतात दिल्लीत आणावी, अशी बहादूरशहाप्रेमी भारतीयांची मागणी आहे. ती लक्षात घेऊन मोदीजींनी बहादूर शहाची कबर भारतात आणण्यासाठी पुढाकार घेतला तर त्या कविमनाच्या राजाचं आपल्या मायभूमीत विसावण्याचं स्वप्न पूर्ण होईल. तुरुंगात खितपत पडलेल्या ८९ वर्षांच्या म्हाताऱ्या बहादूरशहाचं मायभूमीवर प्रेम किती होतं? तो तुरुंगात देह झिजवून मेला; पण कपटी इंग्रजांशी तडजोड करायला, मायभूमीशी गद्दारी करायला तयार झाला नाही. त्या महान देशप्रेमाला, देशभक्तीला सलाम म्हणून मोदीजींनी बहादूरशहाची कबर भारतात आणायला हवी. भावी पिढ्यांना ती कबर स्वातंत्र्य, देशप्रेम आणि ऐक्याची प्रेरणा देत राहील. 
 
- राजा कांदळकर 
संपादक, लोकमुद्रा.
rajak2008@gmail.com 
बातम्या आणखी आहेत...