आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

Install App

ADS Free बातम्या वाचण्यासाठी आताच इंस्टॉल करा दिव्य मराठी अ‍ॅप

फेसबुक ऊर्जा (अग्रलेख)

7 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
फेसबुकच्या सीओओ शेरिल सँडबर्ग यांची भारतभेट सध्या गाजतेय ती या कारणामुळे की, त्यांनी आपल्या केवळ चार दिवसांच्या भारत दौर्‍यात पंतप्रधान नरेंद्र मोदींपासून देशातील प्रमुख उद्योजकांचा महासंघ ‘फिक्की’पर्यंत, महिला व बालविकासावर काम करणार्‍या विविध एनजीओंपासून मध्यम व छोट्या उद्योजकांच्या प्रतिनिधींपर्यंत सर्वांशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न केला. अर्थात त्यांची भेट ही काही त्यांना भारताबाबत भूतदया वाटत असल्यामुळे आयोजित करण्यात आलेली नव्हती, तर फेसबुकचा भारतीय बाजारपेठेतील हिस्सा अधिक वाढवण्याच्या दृष्टीने, नव्या व्यापारसंधी शोधण्याच्या निमित्ताने व मानवी सबलीकरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाची होती. 2004 मध्ये जेव्हा अमेरिकेत फेसबुक सुरू झाले आणि त्याचा प्रसार हळूहळू जगभर होत गेला, तेव्हा हे माध्यम नव्या जगात नांदणार्‍या हजारो भाषिक, वांशिक समूहांना, ज्ञात-अज्ञातांना जोडणारा मानवी संवाद होता. पण दुसरीकडे तो अदृश्यपणे एक नवी जागतिक बाजारपेठ निर्माण करत होता.

शीतयुद्धाच्या समाप्तीनंतर जागतिकीकरणाला वेग येऊन जगाची नवी रचना आकारास येत होती. अगदी 2000 सालापर्यंत जग हे जी-5, जी-8, ब्रिक्स, युरोपियन युनियन, सार्कसारख्या व्यापारी संघातून जोडले जात होते, पण याला भौगोलिक-सामरिक चौकटी होत्या. फेसबुकसारख्या सोशल मीडियाने पहिल्यांदा या चौकटींना सुरुंग लावण्याचा प्रयत्न केला. हा मीडिया जसा वेगाने विस्तारत गेला, तसा तो केवळ व्यक्ती-व्यक्तीमधील संवाद राहिला नाही तर त्याने 21व्या शतकातील जगाच्या राजकीय व आर्थिक रचनेवर आपला प्रभाव टाकण्यास सुरुवात केली. या मीडियाने लोकशाही मूल्यांची, भ्रष्टाचारमुक्त समाजाची, पारदर्शी कारभाराची, मानवी सबलीकरणाची, प्रामाणिक संवादाची व व्यापाराची भाषा मांडण्यास सुरुवात केली. त्यामध्ये अभिनिवेश नव्हता, तर परिवर्तनाची आस होती. त्याचे दृश्य परिणाम पश्चिम आशियातील राजकीय क्रांत्यांपासून भारतातील अण्णा हजारेंच्या देशव्यापी भ्रष्टाचारमुक्त चळवळ ते लोकसभा निवडणुकांमधील काँग्रेसच्या दारुण पराभवापर्यंत दिसून आले.

आज केंद्रात भाजपची सत्ता येण्यामागील अनेक कारणांपैकी सोशल मीडियातील या पक्षाचा प्रभावी प्रचार हेही एक प्रमुख कारण आहे. आता सत्तांतर झाल्यानंतर भाजपचे आर्थिक धोरण कॉर्पोरेट उद्योजकांना धार्जिणे पण विकासाची भाषा करणारे असल्याने अनेक विदेशी कंपन्या देशात गुंतवणूक करण्यास उत्सुक आहेत. या कंपन्यांना सरकारच्या विविध विकासवादी कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होण्याची इच्छा आहे. फेसबुक ही त्यापैकी एक कंपनी आहे. फेसबुकचे अमेरिकेनंतर भारतात सर्वाधिक युजर असून ही संख्या 10 कोटींवर आहे. चीनने सोशल मीडियाच्या माध्यमातून आपल्याकडे राजकीय अस्थिरता निर्माण होऊ नये म्हणून फेसबुकवर बंदी घातली आहे. त्यामुळे जगात दुसर्‍या क्रमांकाची लोकसंख्या असलेला भारत फेसबुकसाठी एक मोठी बाजारपेठ आहे. युरोपमधून नवे ग्राहक मिळतील, अशी शक्यता या कंपनीला वाटत नाही. उलट भारताची बाजारपेठ केवळ नवे युजर जोडण्याएवढी मर्यादित नाही; तर या देशातील जाहिरात संस्था, वित्तीय संस्था, मनोरंजन उद्योग, मध्यम व छोटे उद्योगधंदे, राजकीय-सामाजिक संस्था यांना एकमेकांशी जोडणारे एक व्यासपीठ हवे आहे. ते व्यासपीठ फेसबुकमुळे मिळू शकते. तज्ज्ञांच्या मते, भारतात लहान-मध्यम उद्योग जगतात सुमारे 2 कोटी 50 लाख फर्म आहेत. या फर्मना देश-विदेशातील नवा ग्राहक फेसबुकमुळे मिळू शकतो.

फेसबुकवर अशा उद्योगांच्या बर्‍याच कम्युनिटी व पेजेस आहेत. नवनव्या कल्पना राबवण्यासाठी फेसबुकचे सहकार्य लाभल्याने मोठ्या प्रमाणात व्यवसायाचा विस्तार होऊ शकतो. सँडबर्ग यांनी नव्वदच्या दशकात मध्य प्रदेशमध्ये जागतिक बँकेच्या माध्यमातून सामाजिक कार्य केले होते. हा अनुभव त्यांच्या गाठीशी आहे. भारताच्या शहरी व ग्रामीण भागातील महिलांमधील दडलेल्या व्यावसायिक कौशल्य, महत्त्वाकांक्षेला सोशल मीडियाच्या माध्यमातून वाट दिल्यास सबलीकरणाची लढाई अधिक यशस्वी होईल, असे त्यांना वाटते. सॅँडबर्ग यांनी भारतात लवकरच विकास व संशोधनासाठी गुंतवणूक करणार असल्याचेही जाहीर केले. त्याचे एक कारण म्हणजे, देशात स्मार्टफोनचा वापर दिवसेंदिवस वाढत असल्याने फेसबुकच्या ग्राहकसंख्येतही वाढ होत आहे.

फेसबुकला भारतातील आरोग्य व शिक्षण क्षेत्रासाठी आपले योगदान देण्याची इच्छा आहे. सँडबर्ग यांनी पंतप्रधान मोदींची भेट घेतली तेव्हा मोदींनी देशातील स्वच्छता अभियानात सोशल मीडियाची गरज असल्याचे प्रतिपादन केले होते. भारत हा प्रचंड अस्वच्छ देश असल्याने विदेशी पर्यटकांची भारताला फारशी पसंती नसते. त्यामुळे पर्यटनाची बाजारपेठ अधिक समृद्ध करण्यासाठी प्रबोधनाची जबाबदारी सोशल मीडियाने शिरावर घेतल्यास त्याचा परिणाम दिसून येईल, असे मोदींचे म्हणणे होते. मोदींच्या म्हणण्यात तथ्य आहे. कारण या मीडियाने जगभरातील राजकीय चळवळींना बळ दिले होते. ही ऊर्जा समाजाच्या सबलीकरणासाठी खर्च होत असेल तर सँडबर्ग यांच्या भेटीचे फलित झाले, असे समजण्यास हरकत नाही.