आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

पुरोगामी पाऊल (अग्रलेख)

7 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
‘जाता पंढरीसी सुख लागे जीवा’ अशी भावना विठ्ठल-रखुमाईच्या दर्शनाची ओढ लागून राहिलेल्या लाखो वारकर्‍यांच्या मनात वसत असते. विठ्ठलाच्या चरणी लीन झाल्यानंतर भाविकाला मिळणारे सुख हे आध्यात्मिक असते. पण ऐहिक जगात केवळ आध्यात्मिक सुखाने मनाची तृप्ती होत नाही. देवदर्शन घेताना भक्ताला सामाजिक सुखही लाभते की नाही, हाही कळीचा मुद्दा आहे.

पंढरपूरचा विठोबा हा केवळ महाराष्ट्राचेच आराध्यदैवत नाही. त्याचे भक्तगण सार्‍या देशभर पसरलेले आहेत. त्यामुळे या देवस्थानाबाबत होणार्‍या कोणत्याही निर्णयाला राष्ट्रीय महत्त्व प्राप्त होणे साहजिकच आहे. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात गेली काही शतके बडवे, उत्पात, सेवाधारी यांच्याकडूनच विठुरायाची पूजाअर्चा सेवा करण्याची प्रथा चालत आलेली होती. त्या मंदिरात पुजारी म्हणून ब्राह्मण समाजातील व्यक्तीलाच नेमण्यात येत असे. ही व्यवस्था ज्यांच्या हातात होती, त्या बडवे-उत्पातांनी विठ्ठलाच्या भक्तांना नानाविध मार्गांनी नाडायला सुरुवात केली होती. विठ्ठल व त्याच्या भक्तांमध्ये बडवे-उत्पात, सेवाधार्‍यांची लुडबुड नको म्हणून गेल्या काही दशकांपासून वारकरी संघटनांनी पुढाकार घेऊन आंदोलनेही केली होती. पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या जातीय व्यवस्थेनेही विळखा घातला होता. या मंदिरामध्ये दलितांना प्रवेश करण्यास बंदी होती. साने गुरुजींनी दलितांना मुक्तप्रवेश असावा म्हणून पंढरपुरात केलेल्या उपोषणाला मोठा सामाजिक अर्थ होता. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिरात दलितांना मुक्त प्रवेश मिळून सामाजिक समरसतेच्या दृष्टीने एक पाऊल पुढे पडले. कालांतराने या मंदिराचा कारभार सरकारी समितीकडे जाऊनही बडवे-उत्पातांचा उपद्रव काही कमी होत नव्हता. सरतेशेवटी बडवे, उत्पात, सेवाधारी यांचे विठ्ठल मंदिरातील सर्व अधिकार संपुष्टात आणण्याचा निर्णय न्यायालयाने घेतल्यानंतरच हे नष्टचर्य कायमचे संपले आहे.

विशिष्ट जातीच्या पुजार्‍यानेच पूजा केली म्हणजे ती देवापर्यंत पोहोचते हा सनातनी खुळा आग्रह न्यायालयीन निकालाच्या कुठाराघाताने पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराच्या कारभार समितीला बासनात गुंडाळून ठेवणे भाग पडले आहे. या मंदिराच्या समितीने सर्व जाती-जमातींच्या दहा पुजार्‍यांची नव्याने नियुक्ती केली. त्यात दोन महिला पुजार्‍यांचाही समावेश आहे. गेल्या 1 ऑगस्ट रोजी पहाटे चार वाजता या नवनियुक्त पुजार्‍यांकडून विठ्ठलाची पूजा होऊन एक महत्त्वाचे पाऊल उचलले गेले. प्रबोधनपुरुष न्या. रानडे, महात्मा फुले यांच्यापासून ते जातिअंताचा आग्रह धरणार्‍या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांपर्यत अनेक क्रांतिकारी विचारवंतांची परंपरा महाराष्ट्राला लाभलेली असल्यानेच हे राज्य देशातील इतर राज्यांपेक्षा सामाजिक सुधारणांच्या बाबतीत अग्रेसर आहे असा एक अभिमान बाळगला जातो. पण अनेकदा क्रांतदर्शी विचारवंतांचा पराभव त्यांचेच अनुयायी करत असतात असा अनुभव आहे. त्यातून महाराष्ट्राला वेगळे काढायचे काही कारण नाही. देशामध्ये दलित, महिला यांच्यावर अत्याचारांचे प्रमाण ज्या राज्यांत सर्वाधिक, त्यात महाराष्ट्राचा अग्रक्रम लागतो.

शहरे असो वा ग्रामीण भाग, महाराष्ट्रातील सामाजिक व्यवहारातील जातिप्रथेचे विष अजूनही कायम आहे. त्या विषाची तीव्रता खैरलांजीसारख्या प्रकरणात अधिक जाणवते. सामाजिक समरसतेच्या दृष्टीने महाराष्ट्राला मोठा पल्ला गाठायचा आहे. कोणताही सामाजिक बदल हा काहीशा धीम्या गतीनेच होत असतो. सामाजिक बदल होऊ नयेत यासाठी आग्रही असलेले व बदल व्हावा यासाठी संघर्ष करणारे या दोघांनीही टोकाच्या भूूमिका घेणे टाळायला हवे. विठुरायाची भक्ती करताना गेल्या काही शतकांत विविध संतांनी जे अभंग, ओव्या रचल्या, त्यामध्ये सामाजिक सुधारणांची बीजे पेरलेली होती. उच्चवर्णीय लोकांच्या जाचाला कंटाळून यातील काही संतांनी काहीशी कडक भूमिकाही मांडली असेल; पण त्यांचा बदल घडवून आणण्याचा मार्ग अंतिमत: शांततामय होता, हे लक्षात घेतले पाहिजे.

अंधश्रद्धेच्या वाटेवर चालू नका असा उपदेश केला की काही समाजगट आमच्या श्रद्धा-भावना दुखावल्या म्हणून बेभान होतात. बत्तीसशिराळा येथे यंदाच्या वर्षी जिवंत नागाऐवजी नागमूर्तीची पूजा करण्यात आली. नागपंचमीच्या दिवशी नागाची पूजा करण्याच्या निमित्ताने नागाची पूजा करण्याच्या निमित्ताने कसे हाल केले जातात यावर गेली अनेक वर्षे सर्पमित्र लोकजागृती करत होते. त्या प्रयत्नांना यश येऊन बत्तीसशिराळ्यात यंदा अनुकूल परिवर्तन घडले. सामाजिक सुधारणांसाठी जनमानस तयार करणे खूप मोठे कार्य आहे. न्यायालयाच्या बडग्याने ते काही वेळा सुकर होते. पंढरपूर असो वा बत्तीसशिराळा येथे झालेले बदल, पुरोगामित्वाच्या दिशेने पडलेले हे पुढचे पाऊल आहे. त्या पावलांना आता परतीचा मार्ग नाही!