आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

जातीयतेचा पीळ ( अग्रलेख )

8 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
देश निवडणुकीच्या राजकारणात आणि पंतप्रधान कोण होणार, या चर्चेत दंग झालेला असतानाच अहमदनगर जिल्ह्यातील खर्डा गावात एका दलित तरुणाची हाल हाल करून अतिशय क्रूरपणे हत्या करण्यात आल्याची संतापजनक घटना पुढे आली आहे. काळाच्या ओघात बदलत्या अर्थकारणाच्या रेट्यामुळे समाज बदलल्याचे वरवर दिसत असले तरी आजही जन्माने मिळणा-या खोट्या श्रेष्ठत्वाच्या आणि वंशशुद्धीच्या खुळचट कल्पनांचा पीळ किती पक्का आहे, यासंबंधीचे वास्तव पुन्हा एकदा पुढे आले आहे. सुरुवातीस व्यवसायानुसार जातीचे लेबल लावणा-या इथल्या धर्मव्यवस्थेने आपल्या समाजात हा पीळ इतका खोलवर रुजवला आहे की आता जातीनुसार चालणारे व्यवसाय संपले, बलुतेदारी संपली, तरी समाजातील मोठा वर्ग जणू अठराव्या शतकात जगतो आहे.
आधुनिक जगात शहरे वाढली, अर्थकारण बदलले, जगण्याच्या स्पर्धेतील निकष अधिक व्यापक झाले, लोकशाहीत सर्वांना सहभागी करून घेण्याची अपरिहार्यता मान्य करावी लागली, हा आहे सर्व परिस्थितीचा रेटा. मात्र अनेकांच्या मनातील जात अजून गेलेली नाही, अशा शेकडो घटना देशात घडतात. पुरोगामी म्हणवणारा महाराष्‍ट्रही त्याला अपवाद नाही, हे खर्डा येथील घटनेने पुन्हा दाखवून दिले आहे. हजारो वर्षे जातिव्यवस्थेचे फायदे उपभोगणा-या उच्च वर्गाचे श्रेष्ठत्व पूर्णपणे पोकळ असल्याचे महात्मा जोतिबा फुले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि समतेच्या शोधातील अनेक समाजसुधारकांनी त्यांच्या लेखनातून, कृतीतून दाखवून दिले. पण त्या वर्गातील अनेकांना ते मान्य झाले नाही. स्वातंत्र्य मिळाल्यावर शिक्षणाचा प्रसार वेगाने झाला. सगळ्या जातींमधील लोक शिकू लागले, प्रगती करू लागले. जातिव्यवस्थेतून श्रेष्ठत्व मिळवलेल्यांना आणि त्याचा अभिमान बाळगणा-यांना ही बाब कधीच सहन झाली नाही. आपण उच्च जातीतील आहोत आणि म्हणून श्रेष्ठ आहोत, असे या वर्गाचे म्हणणे असते. उच्च जातीत जन्म घेण्यात आपले काही कर्तृत्व नाही आणि ते असे कोणाच्या हातातही नाही, हे माहीत असूनही जन्माने आयते मिळालेले हे तथाकथित श्रेष्ठत्व सोडायला काही जण तयार नाहीत.
नव्या जगाची हाक ऐकून उच्च जातीत जन्मलेल्या सुधारणावादी नागरिकांनी त्या खोटेपणाचा केव्हाच त्याग केला आहे आणि कथित खालच्या जातींमधील सुधारणावादी नागरिकांनी हे असले पोकळ श्रेष्ठत्व केव्हाच धुडकावून लावले आहे. मात्र आपल्या मनातील जातीयतेला मूठमाती देण्याची हिंमत नाही आणि जातीमुळे मिळणारे श्रेष्ठत्व गमावल्याची भावना ज्यांच्या मनात घर करून बसली आहे, ती मानसिकता सतत डोके वर काढत असते. अहमदनगर जिल्ह्यातील जामखेड तालुक्यातील खर्डा गावात मंगळवारी करण्यात आलेली दलित तरुणाची हत्या ही याच भावनेतून घडली आहे. काही दिवसांपूर्वी नगर जिल्ह्यातच मेहतर समाजातील तिघांचा अशाच मानसिकतेतून खून करण्यात आला होता. खर्ड्यातील घटनेत अमानुष मारहाणीमुळे मरण पावलेला नितीन आगे हा केवळ सतरा वर्षांचा होता. त्याचा दोष एवढाच, की त्याने कथित वरच्या जातीतील मुलीवर प्रेम केले. हा काही गुन्हा नव्हे. पण गढी, वाडे केव्हाच जमीनदोस्त झाले तरी त्याच मानसिकतेत वावरणा-यांना हा गुन्हा वाटतो. त्यामुळेच त्यांनी स्वत:च कायदा हातात घेऊन नितीनला संपवले.
सकाळी साडेसात वाजल्यापासून दुपारी साडेतीन वाजेपर्यंत नितीनला वेगवेगळ्या ठिकाणी नेऊन मारहाण करण्यात येत होती. तरीही गावातील कुणालाही हस्तक्षेप करून नितीनचा जीव वाचवावा, असे वाटले नाही. गावात पोलिस चौकी आहे. पोलिसांनाही या अमानुष मारहाणीची खबर लागली नाही, हे मान्य होण्यासारखे नाही. या सगळ्यांमध्ये कुणीही हस्तक्षेप न करण्यामागे दोन कारणे आहेत. पहिले म्हणजे, यांना असाच धडा शिकवला पाहिजे, अशी सुप्त भावना काहींच्या मनात असते, त्या भावनेने त्यांना अडवले आणि दुसरे कारण म्हणजे, या वर्गाची प्रचंड दहशत. त्यामुळे गावात राहायचे तर कशाला उगाच वैर ओढवून घ्या, अशी सर्वसामान्यांची भावना असते.

यांची कुठलीही खाप पंचायत नसली तरी कारभार मात्र सगळा तसाच असतो. मुळात नितीनने काही गुन्हा केला असेल तर त्याला न्यायव्यवस्थेसमोर उभा करण्याचा पर्याय होता. पण आम्हीच आमचे राजे आणि आमचीच न्यायव्यवस्था अशा गुर्मीत वावरणारे इथला कायदा आणि व्यवस्थेला जुमानत नाहीत. अशा घटना घडल्या की संतापाची लाट निर्माण होते. घटनेचा निषेध करण्यात येतो. मोर्चे निघतात. दलित समाजातील तरुण पेटून उठतो. पण हा प्रश्न फक्त दलित समाजाचा नाही. दलित, आदिवासी, मागासवर्गीय यांच्या हक्कांचे आणि अधिकारांचे रक्षण करण्याची जबाबदारी ज्यांच्यावर आहे ते सरकार आणि शासनव्यवस्था या घटनेकडे कशी पाहते, हे फार महत्त्वाचे आहे. दुर्बलांना आधार वाटणारी आणि गुंडापुंडांना त्यांची जागा दाखवणारी व्यवस्था निर्माण करणे, हे तिचे काम आहे. मात्र आज दुर्बलांना वाली नाही आणि गुंड मोकाटपणे दहशत पसरवतात, असे चित्र पाहायला मिळते. समाजाचा कायदा आणि सुव्यवस्थेवर विश्वास नाही. असे होते तेव्हाच कायदा हातात घेण्याची हिंमत केली जाते. खर्डा येथील घटनेत असेच झाले आहे. त्यामुळे ही मनमानी आपण खपवून घेणार नाही, हा संदेश जाण्यासाठी सरकारी व्यवस्था काय करते, हे आधुनिक जगातील सुसंस्कृत समाज जाणून घेऊ इच्छितो. दिल्लीतील निर्भया प्रकरणानंतर सगळा देश पेटून उठतो आणि त्याचा परिणाम म्हणून दुस-यांदा तोच गुन्हा करणा-या बलात्का-यांना फाशी देण्याची तरतूद कायद्यात करण्यात येते. निर्भयाला जो न्याय मिळाला तसाच न्याय नितीनला मिळणार का, असा प्रश्न गुलामगिरीच्या बेड्या तोडणारी जनता विचारत आहे.