आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

संकट...अस्मानी आणि सुलतानीही!

9 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

आम्ही 12 दिवसांपूर्वीच चारधाम यात्रा करून आलो. काल विविध वृत्तवाहिन्यांवरून गंगेचे रौद्ररूप पाहून थरकाप उडाला. आजवर आम्ही 15 वेळा या यात्रेला जाऊन आलो आहोत, पण एवढे भयानक नुकसान 1996 चा अपवाद वगळता पाहिले नव्हते. गंगोत्रीच्या मार्गावरील हर्षिल गावाचे मोठे नुकसान झाले.


तेथील मार्गसुद्धा वाहून गेला. यमुनोत्रीपासून केवळ 7 कि.मी.अंतरावर असलेल्या व जेथे गाडीमार्ग संपतो त्या जानकी चट्टी येथे काही हजार भाविक अडकून पडले आहेत. उत्तरकाशी येथे आमचे गुरुवर्य प.पू. ब्र. वरदानंद भारती ज्या खोलीत राहत त्यासमोर केवळ तीन फुटांवर पाणी आले होते. त्या आश्रमाच्या आवारातील शंकराचे छोटे मंदिर भागीरथीने आपल्या समवेत नेले. उत्तरकाशी हा भूस्खलन होणारा व ढगफुटी होणारा भूकंपप्रवण भाग आहे. तेथे भरपूर नुकसान झाले आहे. ही केवळ दैवी आपदा आहे असे नव्हे, याला माणूसही उत्तरदायी आहे, हे आपण लक्षात घेतले पाहिजे.


नदीच्या पात्राचा आधार घेत बांधली जाणारी रिव्हर साइड हॉटेल्स आणि यांचे बहुतांश मालक पंजाब वा हरियाणा अथवा दिल्ली येथील धनदांडगे आहेत. यात्रेकरूसुद्धा यात्रेपेक्षा निवासी हॉटेल पाहूनच पसंती देतात. साहजिकच व्यवसाय करणारा अशी संधी कशी सोडेल? अधिक आरामदायी आणि नदीकाठच्या हॉटेल्सना पसंती मिळते. मग अशी बांधकामे वाढतात. त्यात अधिकतर बेकायदा असतात. जोपर्यंत काही होत नाही, तोपर्यंत या गोष्टीकडे दुर्लक्ष केले जाते. प्रचंड दर असलेली अशी हॉटेल्स वेगाने फोफावत चालली आहेत. हिमालय हा मुळात ठिसूळ पर्वत आहे, तो सह्याद्रीसारखा कठीण नव्हे, याचे भान कुणालाही नाही. हॉटेल बांधताना वा भूस्खलनामुळे जी माती आणि धोंडे वरून येतात ते नदीत तसेच लोटले जातात. त्यामुळे अनेक ठिकाणी नद्या उथळ झालेल्या दिसतात. पाणी आपला मार्ग त्यातून काढताना दोन्ही बाजूंचे काठ चिरून काढते. रस्ते नदीकाठी बांधले असल्याने ते दरडींसह नदीतच कोसळतात. त्यात जागोजागी बांध आणि धरणे बांधून ठेवली आहेत. टिहरीत अनेक वैज्ञानिकांनी हे घसा फोडून सांगितले, पण ऐकणार कोण? सुंदरलाल बहुगुणांच्या चिपको आंदोलन करणा-या लोकांवर लाठ्या चालवून ते धरण बांधले गेले. उद्या काही अघटित घडले तर दिल्लीपर्यंत, सुमारे 450 कि.मी.,पर्यंतचे क्षेत्र पाण्याखाली जाऊ शकेल एवढी तेथील अडवलेल्या पाण्याची क्षमता आहे. केदारनाथ मार्गावरील सीतापूर या गावात तर 78 मजली हॉटेल्स उभारली गेली आहेत, त्यांचे नेमके काय झाले ते अजून कळायचे आहे. केदारनाथचा पायी मार्ग गौरीकुंडापासून चालू होतो. तो मार्ग अतिशय अरुंद आहे. दोन्ही बाजूंना हॉटेल्स व धर्मशाळांची दाटी यामुळे सहज चालणे कठीण होते. आज ते सर्व वाहून गेले आहे. तेथून सात कि.मी.वर रामबाडा आहे. तेथे निम्मे अंतर चालून यात्री, खेचरे, डोल्या हे सर्व विश्रांती घेतात.


साहजिकच तेथे एक छोटे गावच वसले आहे. छोटी हॉटेल्स चिक्कार आहेत. त्यांची तेथे दाटी असते. वरच्या बाजूला वासुकी तलाव आहे. तेथे पर्वत भेगेमुळे पाण्याचा लोट आला व त्यात रामबाडा वाहून गेला. केदारनाथ गावात तर सर्वाधिक नुकसान झाले. केवळ प्राचीन मंदिर शिल्लक राहिले आहे आणि बाकी अर्वाचीन बांधकामे उद्ध्वस्त झाली आहेत. ही बांधकामे किती भुसभुशीत होती हे यावरून लक्षात येते. येथील हेलिपॅडही उद्ध्वस्त झाले आहे. सरकारी आकडा काहीही असला तरी त्या भागात हजारो भाविक मृत्युमुखी पडले असावेत, अशी भीती वाटते. तीच अवस्था बद्रीनाथची आहे. मुळात जोशीमठाकडून तेथे जाणारा मार्ग कठीण आहे. त्यात गोविंद घाट येथे हेमकुंड साहिबकडे जाणारे हजारो भाविक अडकले, तर खुद्द बद्री गावात 10 हजारांहून अधिक अडकले आहेत. चारधाम ठिकाणी विकासाच्या नावाखाली निसर्गालाही आव्हान देऊ पाहणारे तेथील धरण हे उत्तम उदाहरण आहे. शेवटी यामुळेच अख्खे टिहरी गाव पाण्याखाली गेले आहे. भूकंपप्रवण क्षेत्रात हे धोक्याचे आहे, तसेच गंगा आणि नर्मदा या नद्यांना बांध घातलेला चालत नाही, अशी आपल्याकडची जुनी समजूत आहे. येथील काठावरील अवैध बांधकामे जोपर्यंत थांबत नाहीत, तोपर्यंत असेच होणार. हे नुकसान केवळ निसर्गनिर्मित नाही एवढा बोध घेतला तरी पुरे.