आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

विचारप्रवर्तक साप्ताहिकाची पन्नाशी

6 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
वर्तमान- ईपीडब्ल्यू निर्भय आणि निर्भीड असे साप्ताहिक.
ईपीडब्ल्यूच्या पहिल्या पानावर लिहिलेले असते की यातील संशोधन लेख किमान आठ हजार शब्दांच्या खाली हवेत. आजच्या छोट्या नोंदींच्या फेसबुक जमान्यात असे लेख मिळवणे आणि ते वाचणारा वाचक मिळवणे हे अशक्य वाटते.
ईपीडब्ल्यू (EPW) या प्रतिष्ठित साप्ताहिकाला नुकतीच ५० वर्षे पूर्ण झाली. २० ऑगस्ट १९६६ साली ईपीडब्ल्यूचा पहिला अंक निघाला. खरे तर त्याही अगोदर ‘इकॉनॉमिक विकली’ या नावाने ईपीडब्ल्यू निघत होता. सचिन चौधरी नावाच्या अफलातून व्यक्तिमत्त्वाने त्याची जडणघडण केली होती. हा सचिन चौधरी म्हणजे सिनेमापासून अर्थशास्त्रांपर्यंत अनेक विषयांत पारंगत होता. इतकेच नव्हे तर हिमांशू रॉय यांच्या बॉम्बे टॉकीजची मालकी काही काळ त्याच्याकडे होती. कोण होता हा सचिन चौधरी? त्याच्याबद्दल बंगालचे माजी मंत्री अशोक मित्र यांनी सुंदर लेख लिहिला आहे. त्यात त्यांनी चौधरींचे वर्णन असे केले आहे की, खिशात पैसे नसलेला, पण मुंबईत अालिशान फ्लॅटमध्ये राहत असलेला हा माणूस होता. या चौधरी यांचे व्यक्तिमत्त्व मित्र यांनी सुंदर रेखाटले आहे. “इकॉनॉमिक विकली’ जवळपास पंधरा वर्षे चालले आणि ते चांगलेच लोकप्रिय झाले. एकदा तर अशोक मित्र यांनी अमेरिकेत पाठवलेल्या एका वृत्तांतामुळे लोकसभेतही चर्चा झाली. कारण त्या वृत्तांतामध्ये अशोक मित्र यांनी म्हटले होते की, ‘अमेरिकेतील काही मुत्सद्दी मंडळी ही त्रासदायक असून लवकरच आम्ही त्यांना काढायची हालचाल करत आहोत.’ तो वृत्तांत ‘इकॉनॉमिक विकली’मध्ये प्रसिद्ध झाला, पण साप्ताहिकाला जाहिराती अगदीच कमी असत. कसा-बसा तो निघत असे. एक दिवस सर्व कर्मचाऱ्यांचे पगार थकले होते. तेव्हा चिडून सचिन चौधरी यांनी राजीनामा दिला आणि ‘इकॉनॉमिक विकली’ बंद केले, पण त्यांचे सर्व क्षेत्रातले मित्र एकत्र झाले आणि पुन्हा ते मासिक चालू केले आणि त्याचे नाव ‘इकॉनॉमिक अँड पॉलिटिकल विकली’ (ईपीडब्ल्यू) ठेवण्यात आले.

या मासिकाबद्दल लिहिताना प्रसिद्ध इतिहासकार रामचंद्र गुहा म्हणाले होते की, या मासिकाचे वैशिष्ट्य असे की, अमेरिकेतील ‘नेशन’सारखे हेही मासिक होते. फक्त ‘नेशन’च्यात आणि याच्यात फरक असा की, ते डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या बाजूने होते तर ईपीडब्ल्यूने कोणाचीच तशी बाजू घेतली नाही. अर्थात ईपीडब्ल्यूवर फार मोठ्या प्रमाणावर डाव्या विचारसरणीच्या मंडळींचा प्रभाव होता. आणि आजही आहे, पण तरीही ईपीडब्ल्यूतील लेखकांची फळी लिबरल डावे अशा दोन वर्गात विभागता येते, असे गुहा सांगतात.

ईपीडब्ल्यूचे १९६६ पासून संपादक म्हणून दुसरी व्यक्ती होती, पण खरे ईपीडब्ल्यू घडवले ते कृष्णा राज यांनी. कारण सुरुवातीपासून ते ईपीडब्ल्यूमध्ये नोकरी करत होते. ते संपादक झाले. आपल्या संपादकाच्या काळात रामचंद्र गुहांसारख्या अनेक लेखकांना भेटले आणि लिहित गेले. एम. एन. श्रीनिवासपासून अमर्त्य सेनपर्यंत अनेक लेखकांनी त्याच्यात लिहिले. रजनी देसाई, अल्फान्सो फर्नांडिस, करण सिंग अशा दिग्गज विचारवंतांनी ईपीडब्ल्यूचा सांभाळ केला. १९८९ मध्ये बर्लिन भिंत कोसळली. सोव्हिएत रशियाचे विघटन झाले. हिंदुत्ववादी आणि नवउदारमतवादी यांनी मोठ्या प्रमाणावर मोर्चेबांधणी सुरू केली. एनजीओ प्रभाव टाकू लागले या परिस्थितीत भारत देश बदलत असताना आपली भूमिका ताठ ठेवणे हे मोठे आव्हान ईपीडब्ल्यूसमोर होते. कृष्णा राज यांचे वर्णन करताना डिमेलो लिहितात, ‘As an acute discerner of the writing on the wall, Krishna raj had, in the letter half of the 1980 already embarked on “crossing the river by feeling the stones”. By the mid-1990 he had reached the neo-liberal bank even to the extent of endorsing “markets for corporate control”. However by then, raj had already made a great contribution to india’s intellectual life but his grueling work schedule had taken its personal and physical toll.’

तर २००४ जानेवारीपर्यंत संपादक राहिलेल्या कृष्णा राज यांनी कधीच नवउदारमतवादी भांडवलशाहीचा पुरस्कार केला नाही. एरिक हॉब्जवेम गेल्यावर त्यांनी चार लेख दिले आहेत किंवा आताच्या स्मार्ट सिटीच्या चर्चांच्या संदर्भात त्यांनी असेच चार-पाच लेख जगातील शहरांवर दिले होते. स्त्रियांचा कामातील सहभाग, पारशी फूड किंवा नक्षलवाद असो अनेक विषयांवरती अभ्यासपूर्ण लेख त्यात असतातच. निर्भय आणि निर्भीड असे ते साप्ताहिक आहे. म्हणूनच हिंदू दैनिकाच्या कँटीनमध्ये मांसाहारी मंडळींना बंदी यावरही त्यात लेख येऊ शकतो. भाजप हिंदुत्ववाद्यांचे म्हणणे असते की सर्व डावी मंडळी खचून भरली आहेत, पण प्रत्यक्षात भाजपच्या छोट्या सरकारच्या कितीतरी योजना संदर्भात अत्यंत पॉझिटिव्ह लेख ईपीडब्ल्यूने प्रसिद्ध केले आहेत. ईपीडब्ल्यूच्या पहिल्या पानावर लिहिलेले असते की यातील संशोधन लेख किमान आठ हजार शब्दांच्या खाली हवेत. याचाच ईपीडब्ल्यू आठ हजार शब्दांपर्यंतचे लेख प्रसिद्ध करते. आजच्या छोट्या नोंदींच्या फेसबुक जमान्यात असे लेख मिळवणे आणि ते वाचणारा वाचक मिळवणे हे अशक्य वाटते, पण ईपीडब्ल्यूने ते साधले. ईपीडब्ल्यूची झेरॉक्स केली तर ती ओरिजनलपेक्षाही चांगली येते हे गुहा यांचे म्हणणे मात्र खरे आहे.
लेखक साहित्य अभ्यासक आहेत.
shashibooks@gmail.com
बातम्या आणखी आहेत...