आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

निर्भय \'सोबती\'

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
हिंदी भाषेच्याप्रख्यात लेखिका कृष्णा सोबती यांना अलीकडेच प्रतिष्ठेचा ज्ञानपीठ पुरस्कार जाहीर झाला. सबंध कारकीर्द निर्भयतेवर उभारलेल्या सोबती यांच्या लेखन कर्तृत्वाचा हा मनोज्ञ वेध... 
 

निवडणुकांच्या वातावरणात साहित्यिक क्षेत्रातील एका बातमीकडे कदाचित आपलं दुर्लक्ष झालं असेल. ही बातमी म्हणजे, हिंदीतल्या एका जेष्ठ लेखिकेला जाहीर झालेल्या साहित्यातील सर्वोच्च म्हणजेच ‘ज्ञानपीठ’ पुरस्काराची. खरं तर बातमी अशी असायला हवी होती की, पुरस्कार स्वीकारण्यास होकार कळविल्याने कृष्णा सोबती यांना ‘ज्ञानपीठ’ जाहीर! कारण २०१० मध्ये भारत सरकारचा ‘पद्मभूषण’ पुरस्कार त्यांना जाहीर झाला होता, तेव्हा त्यांनी तो नाकारला होता. अलीकडेच असहिष्णुतेच्या विरोधात १९८० मध्ये मिळालेला ‘साहित्य अकादमी’ पुरस्कारही त्यांनी सरकारला परत पाठवला होता. पण ‘ज्ञानपीठ’ हा पुरस्कार शासनअंकित संस्थेकडून दिला जात नाही, म्हणून त्यांनी तो स्वीकारला असावा. हिंदीमध्ये ‘महादेवी वर्मा’ यांच्यानंतर ‘ज्ञानपीठ’ स्वीकारणाऱ्या त्या दुसऱ्या महिला लेखिका होत. या स्वयंभू, अंर्तमनाच्या हाकेला ‘ओ’ देऊन निर्भय जगणाऱ्या लेखिकेचं नाव आहे, ‘कृष्णा सोबती’. वय वर्षे ९३. त्यांची लेखणी अव्याहत कार्यरत आहे. या वर्षी दोन पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत, तीन प्रस्तावित आहेत.  


कृष्णा सोबती यांचा जन्म फाळणीपूर्व पाकिस्तामधील गुजरात प्रातांतला. त्यावेळच्या प्रथेनुसार त्यांचं प्राथमिक शिक्षण ‘सिमला’ येथे झालं. हिंदीमधील प्रख्यात लेखक निर्मल वर्मा (लेखिका महादेवी वर्मा यांचे धाकटे बंधू) हे त्यांचे शाळासोबती. फाळणीपूर्व हिंदुस्तानात दिल्लीपेक्षा मोठ शहर ‘लाहोर’ मानलं जायचं. लाहोरमधल्या फतेहचंद महाविद्यालयात त्यांचे पुढील शिक्षण झाले. ‘कृष्ण बलदेव वैद’ हे नंतर ख्यातनाम झालेले लेखक त्यांचे त्या काळातले सहाध्यायी.

 

यांना इंग्रजी विषय शिकवायच्या ‘तेजी सुरी’ (अमिताभ बच्चनची आई). पुढे फाळणीचं दु:ख ज्या अनेक नागरिकांच्या वाटयाला आलं त्यापैकी कृष्णादेखील एक. जगण्याचं साधन म्हणून राजस्थानातल्या सिरोही राजघराण्यात महाराजांच्या नातवासाठी त्यांनी दोन वर्षे शिक्षिका म्हणून नोकरी केली. कालांतराने त्या दिल्लीला परतल्या आणि दिल्लीच्याच झाल्या. 


फाळणीनंतरचा मोठा काळ त्यांनी पंजाबी लोकसंस्कृतीत घालवला, तर काही काळ राजस्थानमधेही वास्तव्य होतं. त्यांचं हिंदी हे उर्दू, पंजाबी आणि राजस्थानीमिश्रित आहे, असं अनेकांना वाटतं. त्यावेळचे प्रसिध्द लेखक अमृतलाल नागर यांनी सोबती यांना ‘लिखाणामध्ये पंजाबी, उर्दू, शब्द टाळा’ असा भाषाशुद्धीचा सल्ला दिला होता. मात्र ‘वाचक मला आज नाही तर दहा वर्षांनंतर नक्कीच स्विकारतील’, असे आत्मविश्वासपूर्ण उत्तर त्यांनी दिले होते.  सोबती यांनी वयाच्या २७ व्या वर्षी ‘चन्ना’ नावाची पहिली कादंबरी लिहिली. ही कादंबरी लीडर प्रेसने छापली होती. लेखिकेची प्रत त्यांच्या हातात पडल्यावर कथानकामधील बदलांसोबत त्यांची पंजाबी/उर्दूमय हिंदी संस्कृतप्रचूर झाल्याचं पाहून त्यांना राग अनावर झाला. त्यांनी प्रकाशकांना ‘प्रकाशन थांबवा’ असा टेलिग्रामही केला. मात्र तोवर पुस्तकाच्या सर्व प्रती छापूनही झाल्या होत्या. सोबतींनी त्या काळात पुस्तकाच्या सर्व प्रती विकत घेऊन पाण्यामध्ये भिजवून लगदा केला. स्वत:च्या पहिल्या कादंबरीच्या स्वरुपाविषयी, आकृतिबंधाविषयी, भाषेविषयी ठाम राहून बदलवलेली कादंबरी लोकांपुढे येऊ न देण्याचा त्यांचा खटाटोप आजच्या प्रदूषित काळात वेडगळपणाचा व अव्यवहारी वाटेल. या कादंबरीचा पुढचा प्रवास आणखीच विलक्षण आहे.

 

राजकमल प्रकाशन यांनी हीच कादंबरी ‘जिंदगीनामा: जिंदा रुख’ या नावानं १९७९ मध्ये प्रसिद्ध केली. याच कादंबरीला १९८० सालचा ‘साहित्य अकादमी’ पुरस्कार मिळाला.  फाळणीचं दु:ख आजच्या पिढीच्या मानसिक अवकाशात येत नाही.  मात्र, भारत-पाक फाळणी, स्त्री-पुरुष संबंध, भारतीय समाजाची व्यामिश्रता आणि गतिमानता, ऱ्हास पावत चाललेली मानवी मूल्ये या सारख्या गोष्टी सोबती यांच्या लिखाणाचा मुख्य आशय असतात. जेव्हा बायकांच्या इच्छांविषयी, जगण्याविषयी इतर लेखक लिहायला कचरत होते; तेव्हा सोबतींची नायिका स्वायत्त, स्वतंत्र, खंबीर, बेधडक अगदी लैंगिकतेबाबत बोलत होती. अर्थात, कृष्णा सोबतींची सर्वांधिक वाचली गेलेली आणि गाजलेली कादंबरी म्हणजे,‘मित्रो मरजानी’. राजस्थानमधल्या डुंगर प्रांतांतील ‘मित्रो’  या महिलेचे भावविश्व आणि तिचं अस्सलं प्रामाणिक मन समजून घेण्यासाठी ही कादंबरी वाचायलाच हवी. 


या कादंबरीने अनेकांना भुरळ पाडलेली आहे. गोंविद नामदेव, सीमा विश्वास, हिमानी शिवपुरी ही नावे आणि चेहरे आता हिंदी सिनेमांमुळे प्रेक्षकांना परिचयाचे झालेले आहेत. यांच्यासोबत २१ कलाकारांना घेऊन ‘मित्रो’ चा प्रयोग बी. एम. शहा यांनी एन.एस.डी.च्या ‘रंगमंडल’च्या माध्यमातून १९८८ मध्ये केला होता. पुढे त्यांनीच ‘दिल्ली आर्ट थिएटर’ च्या माध्यमातून ‘मित्रो’ चे काही प्रयोग केले. ‘मित्रो’ अनेक दिग्दर्शकांनी करुन पाहिले. अगदी ‘सबा जेदी’ हया वेगळया धाटणीच्या दिग्दर्शिकेनेसुद्धा. 


‘मित्रो मरजानी’ हे पुस्तक नरेंद्र श्रीवास्तव यांच्या ‘टायपोग्राफिक’ सादरीकरणातून वेगळ्या धाटणीत राजकमल प्रकाशनने छापले. या पुस्तकातील ‘एन.एस.डी.’ च्या सौजन्याने छापलेली चित्रे व संवादात्मक टायपोग्राफी ही वाचकांना नाटकामध्ये आढळणारी गती, संवाद, मौन या साऱ्याच नाट्यछटांचा प्रत्यय वाचकांना देत राहते. मराठी वाचकांनी ही राजकमल प्रकाशनची ‘मित्रो’ ची प्रत आवर्जून वाचावी आणि ‘मित्रो’ चा हुंकार, आर्तता अनुभवावी इतकं ते प्रत्ययकारी आहे. सर्वांत महत्वाचे म्हणजे ‘मित्रो’ बाबत होणारे हे सारे प्रयोग लेखिकेने नावाप्रमाणेच ‘सोबती’ ने कुतुहलाने पाहिले आणि इतरांना आपल्या कलाकृतीवरचे प्रयोग स्वतंत्रपणे, खुलेपणाने करु दिले.  स्त्रीवादी असल्याचा शिक्का या कादंबरीवर अनेकदा मारला गेला. मात्र. आपण ‘महिला लेखिका’ आहोत हा किताब सोबतींनी सदैवच नाकारला. मी स्त्रीवादी लेखिका नसून निर्मितीशील लेखिका आहे, असे त्यांनी अनेकदा सांगितले. सोबतींच्या नायिका या अत्याचाराच्या बळी कधीच दिसल्या नाहीत. त्यांच्या नायिका दु:ख आणि अभाव हे धैर्याने आणि हसतमुखाने स्वीकारताना आढळतात. सोबतींचा सहवास लाभलेले आशुतोष भारद्वाज यांच्या मते, सोबतींच्या स्वभावातच दु:ख, पश्चाताप, रितेपण अशा गोष्टी नसतात. 

 
हिमाचल प्रदेशामध्ये सिमल्याला ‘इंडियन इन्स्टिटयूट ऑफ ॲडव्हान्स स्टडीज’ नावाची विख्यात आणि नितांत सुंदर संस्था आहे. याच संस्थेच्या आवारात ‘ऑबर्सरव्हेटरी हिल’ नावाची एक नयनरम्य इमारत आहे. मोठे लेखक, संशोधक, अभ्यासक या संस्थेमध्ये येऊन आपलं लिखाण करतात. वाचन-मनन करतात. (नेमाडेंनी ‘हिंदू’ चे काही खर्डे येथेच रेखाटले.) या संस्थेच्या तत्कालीन संचालिका मृणाल मिरी यांनी १९९०च्या शेवटाला कृष्ण बलदेव वैद म्हणजेच खासगीमधले के.बी आणि कृष्णा सोबती या दोघांना एकत्र आणून कला, साहित्य आणि जीवनानुभवांवर गप्पा मारायला भाग पाडले होते. या गप्पा त्यांनी रेकार्ड करुन ठेवल्या आहेत.

 

पुढे या गप्पा एवढया रंगल्या आणि सुंदर झाल्या की त्यातून ‘सोबती वैद संवाद’ हे एक चिंतनपर पुस्तक वाचकांच्या नशिबी आले.  कोणताही लेखन वारसा नसलेली, लेखक कंपूपासून लांब असलेली, कोणत्याच राजकीय पक्षाशी लागेबांधे नसलेली, मेन्टॉर अथवा पाठीराखे संपादक नसलेली एक लेखिका केवळ आपल्याच लिखाणाबाबत असमाधानी राहिल्यामुळे आणि प्रयोगशील असल्यामुळे आयुष्यातल्या अनेक उत्तुंग शिखरांना स्पर्शून राहिलेली आहे.  
गांधीपुत्र हरीलाल यांच्या जीवनावरील ‘प्रकाशनो पडछाया’ या गुजराती कादंबरीचे लेखक दिनकर दोशी आपल्या मराठीतेतर वाचनाबाबत नेहमीच प्रेमळ तक्रार करतात. त्यांच्या मते, मराठी पुस्तकांचे इतर भाषांमध्ये जेवढे अनुवाद होतात, तेवढे इतर भारतीय भाषांमधील साहित्याचे अनुवाद मराठीत येत नाहीत. मराठी वाचनाकडे पाठ फिरवलेल्या वाचकांना पहिल्यांदा मराठी भाषेकडं वळवणं हेच सध्या मोठं आव्हान आहे. ज्ञानपीठ पुरस्काराच्या निमित्ताने कृष्णा सोबतींना वाचण्याची आणि अनुभवण्याची संधी ही पर्वणी ठरली. ‘मित्रो..’  या शब्दामुळे मला आता राजकीय आभास होत नाहीत, तर जिवंत, अस्सल आणि मनमोकळया ‘मित्रो’ हया सोबतींच्या नायिकेमुळे माझं सर्वार्थाने उन्नयन झालं आहे.   

 

 

- डॉ. जगदीश जाधव (  लेखक अजमेर (राजस्थान) येथील राजस्थान विद्यापाठाच्या  स्कूल ऑफ सोशल सर्विसेमध्ये असोसिएट प्रोफेसर आहेत. लेखकाचा संपर्क : 9422067478 )

jagdishjadhav@gmail.com 

बातम्या आणखी आहेत...