आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

जिंगलचा जादूगार

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
नुकतीच वयाची ७५ वर्षे पूर्ण केलेले लुईस बँक्स हे भारतीय जॅझ संगीताचे पितामह. पाश्चिमात्य संगीतावर विलक्षण प्रभुत्व  असलेल्या लुईस यांनी आपल्या संगीताने रसिकांना व स्वत:ला  चिरतरुण ठेवले.  त्यांच्या पंचाहत्तरीनिमित्त मुंबईत झालेल्या एका कार्यक्रमात अनेक नामवंत गायक-वादकांनी आपली कला सादर करुन बँक्सच्या प्रदीर्घ संगीत कारकीर्दीला मानाचा मुजरा केला. बँक्स यांच्या सांगीतिक कारकीर्दीबद्दल त्यांचे मित्र संगीतकार अशोक पत्की यांच्याशी साधलेल्या  संवादावर आधारित हा लेख...
 

‘मिले सूर मेरा तुम्हारा...’ या साडेतीन मिनिटांच्या दृकश्राव्य फितीचे सूर निनादू लागले, दूरदर्शनवरून १९८८ मध्ये. सर्वांच्याच मनाचा ठाव घेतला, या गाण्याने. ‘मिले सूर मेरा तुम्हारा’चे मूळ कडवे हिंदीतून लिहिले होते, प्रसून पांडे यांनी. तेच कडवे आणखी १२ भाषांत अनुवादित करण्यात आले. विविध भाषांमध्ये नामवंत गायकांनी आळवलेल्या ‘मिले सूर मेरा तुम्हारा’ या गाण्याची मूळ भैरवीतील चाल बांधली होती, प्रख्यात संगीतकार अशोक पत्की यांनी. हे गाणे जेव्हा सुरू होते, तो प्रारंभीचा वाद्यमेळ, प्रत्येक भाषेतील कडव्यामध्ये येणारा, तसेच गाण्याच्या अंतिम चरणात कानावर पडणारा वाद्यसाज, ही म्युझिक अॅरेंजमेंटची सगळी किमया होती, लुईस बँक्स यांची.


अशोक पत्की यांनी आजवर दहा हजार जाहिरातींच्या जिंगल्स तयार केल्या, तर लुईस बँक्स यांनी पंधरा हजार जाहिरातींच्या जिंगल्स. पत्की लुईस बँक्स यांच्या नादमयी आठवणी सांगू लागले.  म्हणाले, ‘मिले सूर मेरा तुम्हारा या जिंगलच्या १३ भाषांतील कडव्यांचे ध्वनिमुद्रण पूर्ण झाले. सगळ्या भाषांतील कडव्यांचे तुकडे आम्ही रेकॉर्ड केले होते. हे सारे मग लुईस बँक्स यांच्याकडे सुपूर्द करण्यात आले. या जिंगलचे पहिल्यापासून टेक ऑफ घेणे व तिला क्लायमॅक्सला नेऊन सोडणे, हे काम लुईसने अप्रतिमरीत्या केले आहे. या जिंगलसाठी जर तुम्ही मला शंभर गुण देणार असाल, तर लुईस बँक्स यांना दोनशे गुण दिले पाहिजेत. एखादे कमळ फुलते त्याप्रमाणे त्यांच्या म्युझिक अॅरेंजमेंटने ही जिंगल बहरली आहे.’


‘लुईस हे मुंबईत येण्यापूर्वी कोलकात्यात हॉटेलमध्ये जॅझ बँडमध्ये वाजवायचे, असे मला कळले होते. सॅक्सोफोन वादक मनोहरी सिंग हे आर. डी. बर्मन यांचे अॅरेंजर होते. ते व लुईस बँक्स हे नातेवाईक. मनोहरी सिंग यांनीच लुईसना मुंबईत आणले. आर. डी. बर्मन यांच्या संगीत दिग्दर्शनाखाली गाण्यांमधे वाद्यवादन करण्याचे काम लुईस करू लागले. मीही आर.डी. कडे दहा वर्षे काम केले आहे. ‘शोले’पर्यंत मी आरडींकडे होतो. आरडींकडेच माझी लुईस बँक्सशी ओळख झाली. त्यादरम्यान मला स्वतंत्रपणे जिंगल करण्याचे काम मिळाले, की मग लुईसला सांगायचो, की जरा माझ्याकडे वाजवायला ये. तेव्हा, या वाद्यवादनाचे मानधन मिळायचे साडेसातशे रुपये. १९८०चा हा काळ होता. तेव्हा ही मानधनाची रक्कम मोठीच होती. लुईस काय किंवा फ्रँको, झरीन दारूवाला, हरिप्रसाद चौरसिया असे, त्या वेळचे अनेक वादक माझ्याकडे काम करायला प्रेमाने तयार व्हायचे. लुईस बँक्सचे वैशिष्ट्य असे, की ते पाश्चिमात्य संगीतात माहीर होते. संगीतात जे जे नवीन तंत्रज्ञान यायचे, ते बँक्स लगेच आत्मसात करायचे. पाश्चिमात्य वाद्य कसे वाजवायचे, हे शिकण्यासाठी इच्छुक लुईस यांच्याकडे आवर्जून यायचे. बँक्स हे सिंथेसायझरची कॉड  कसे देतात, हे पाहणेही खूप काही शिकवून जायचे. 

 

बँक्स व केरसी लॉर्ड हे आर.डीं.कडे सिंथेसायझर वाजवायचे. मीही त्या वेळी थोडेफार सिंथेसायझर वाजवायचो. त्या वेळी मग ते मला आवर्जून सांगायचे की, सिंथेसायझरची अमुक एक कॉड वाजवली की हा स्वर मिळतो, दुसरी कॉड वाजविली की अजून वेगळा स्वर मिळतो वगैरे... जेव्हा ते मी संगीत दिलेल्या जिंगलमध्ये वाद्यवादनासाठी यायचे, तेव्हा आवर्जून विचारायचे, की ही जिंगल कोणत्या रागात बनविली आहे? कोणत्या पद्धतीने ती गायली जाणार आहे? बँक्स हे ज्या जिज्ञासूपणे हे प्रश्न विचारायचे त्याचे कारण त्यांची विनम्रता व सतत वेगळे शिकत राहण्याचा स्वभाव. नाहीतर एखादा म्हणाला असता की, मला या जिंगलमध्ये वाजविण्याचे अमुक इतके पैसे मिळत आहेत. मी कशाला बाकीच्या चौकशा करीत बसू? पण असा व्यवहारी विचार लुईस बँक्स यांनी कधीच केला नाही. या सगळ्या गुणांमुळे आम्हा दोघांची चांगली गट्टी जमली होती.’


अशोक पत्की सांगत होते, ‘एकदा बँक्सना मी म्हटले, की माझ्या जिंगलसाठी तुम्ही वाजवता,  खरे तर तुम्हाला तुमच्या कामाचे जास्त पैसे मिळाले पाहिजेत, पण माझे बजेटच कमी असते. मी तुम्हाला वाद्यवादनाचे इतर नामवंत देतात, त्याप्रमाणे दोन ते तीन हजार रुपये मानधन देऊ शकत नाही. त्यावर लुईस बँक्स मला म्हणाले, त्याची चिंता करू नका. मी तुमच्यासाठी वेळप्रसंगी मोफतही काम करेन. पण त्यांच्याकडून कमी पैशात काम करून घेणे मलाही आवडत नव्हते. त्यामुळे नंतर मी त्यांना वाजविण्यासाठी बोलावण्याचे कमी केले तरीही मी संगीत दिलेल्यापैकी किमान १०० जिंगलमध्ये तरी लुईस बँक्स यांनी वाद्यवादन केले असेल.’


‘लुईस बँक्स व वनराज भाटिया यांना पाश्चिमात्य संगीताबद्दल लेक्चर देण्यासाठी अमेरिका, इंग्लंड अशा अनेक देशांत बोलावले जाते. भारतीयांसाठी ही बाब निश्चितच अभिमानाची आहे. बँक्स यांचा स्वभाव गोड आहे. ते कुणाशीही स्पर्धा करत नाहीत. अशा या सुस्वभावी माणसाला, आमच्या संगीतक्षेत्रात काही लोकांनी खूप छळले आहे. पूर्वी सकाळी नऊ ते अकरा या वेळेत वादकांची रिहर्सल व्हायची. अकरा वाजता गायक किंवा गायक यायचे. तोपर्यंत वादकांनी नाश्ता वगैरे करून घेण्यासाठी त्यांना स्टुडिओबाहेर जाऊ दिले जायचे. हे सगळे वादक बाहेर गेले, की कोणीतरी बँक्सच्या सिंथेसायझरचे एखादे बटण बदलून ठेवायचा. त्यामुळे त्या वाद्याचा आवाज बदलायचा. सेटिंग बदलायचे. लुईस बँक्स रडवेले होतील, इथपर्यंत असा त्रास काही जणांनी त्यांना दिला. त्यामुळे नंतर बँक्सनी फिल्म लाइनच काही काळ सोडून दिली होती. आपले काहीतरी स्वतंत्र करायला हवे, या विचाराने मग ते जिंगल्सकडे वळले. तेथे त्यांनी जे भव्य काम केले ते आज आपल्यापुढे आहे...’


लुईस बँक्स व अशोक पत्की हे दोघेही प्रसिद्धिपराड्मुख. काहीसे अबोलही. या दोघांमधील स्नेहबंध जाणून घेताना, कधी त्यात गुंतून व गुंगून गेलो हे कळलेच नाही...

 

  हमारा ‘लुईस बँक्स...’

भारतीय जॅझ संगीतातील ‘गॉडफादर’ असा ज्यांचा गौरव होतो, त्या बँक्स यांनी संगीतकार म्हणून या क्षेत्रातील प्रत्येक बाजू आत्मसात केली आहे. चित्रपटांच्या गाण्यांची रचना ते ध्वनिमुद्रण यांपासून सर्वच अंगांमध्ये ते वाकबगार आहेत. पण त्यांची संगीत जगातला ओळख आहे ती ‘की-बोर्ड किंग’ म्हणून. इंडीपॉप, प्रागतिक आणि समकालीन जॅझ तसेच इंडो जॅझ फ्युजनमध्ये त्यांनी लीलया काम केले आहे.  ग्रॅमी पुरस्कारासाठी नामांकन झालेल्या लुईस बँक्स यांनी, ज्या जाहिरात जिंगल्स बनवल्या त्यातील गोल्ड स्पॉट - द झिंग थिंग, कॅडबरी - क्या स्वाद है, ‘हमारा बजाज’ यांसारख्या जाहिरातींच्या जिंगल खूपच लोकप्रिय झाल्या होत्या. बँक्स यांनी हम, हुकूमत, बरसात, डुप्लिकेट, औजार, दिव्यशक्ती आणि सूर्यवंशी आदी चित्रपटांसाठी पार्श्वसंगीत तयार केले आहे. चित्रपट, टीव्ही मालिका आणि टीव्ही टॉक शो, जाहिराती, नाटके, राष्ट्रीय एकात्मता चित्रपट, लघुपट आणि फॅशन शो यांसारख्या वैविध्यपूर्ण माध्यमांमध्ये काम करणारे ते एकमेव संगीतकार आहेत. ही कलात्मक कामगिरी पाहून ‘हमारा लुईस बँक्स...’ असेच प्रत्येक रसिकाला त्यांच्याबद्दल वाटत असेल हे नक्की. 

 

- समीर परांजपे , लेखकाचा संपर्क : ९३४००६१८४०

paranjapesamir@gmail.com

बातम्या आणखी आहेत...