आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

घरच्‍या घरी शाळा

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

होम स्कूलिंग म्हणजे शाळा घरात आणणं नव्हे, तर याचा अर्थ आहे, आपल्यातल्या मुळातच असलेल्या शिकण्याच्या ऊर्मी शाबूत ठेवणं आणि आवड, गरज यातून काय शिकायचं हे ठरवत शिकणं. पण बऱ्याचदा शाळेत जाण्यातून निर्माण होणाऱ्या प्रश्नांपासून दूर जावं म्हणून होम स्कूलिंग केलं तरी अभ्यासक्रमापासून दूर जावं, असं मात्र काही कुटुंबांना वाटत नाही. 


महिला दिनाच्या निमित्ताने पुण्यातल्या एका कार्यक्रमाला जायला मी उत्सुक होते. त्याचं नाव होतं, ‘मानवाच्या उत्क्रांतीतून घडलेली कौटुंबिक नाती’. ज्येष्ठ लेखिका मंगला सामंत बोलणार होत्या. त्या बोलणार असलेला विषय माझ्या अत्यंत जिव्हाळ्याचा आणि अभ्यासाचा आहे. तेव्हा पूर्ण तयारीनिशी तिथे पोहोचले. त्यांनी अनेक गोष्टी मांडल्या, त्यातल्या मला काही ठाऊक होत्या, काही नवीन होत्या, पुढल्या अभ्यासासाठी दिशा देणाऱ्या होत्या, नवे संदर्भ मिळाले. त्यापैकी एक गोष्ट मनात घर करून राहिली, लग्न ही नैसर्गिक घटना नाही, ती सामाजिक घटना आहे. गेल्या काही हजार वर्षांचाच इतिहास विवाहसंस्थेला आहे. पण आपण मात्र त्याकडे एखाद्या नैसर्गिक घटनेसारखं बघतो. लग्न झालं नसलं तर काहीतरी वावगं आहे असं मानतो. नैसर्गिक आणि सामाजिक घटनांच्या विचारांचा धागा पुढे खेचला की, जाणवतं, शिकणं आणि शिकत राहाणं ही नैसर्गिक घटना आहे पण शाळेत जाणं ही मात्र सामाजिक घटना आहे. आणि या सामाजिक बदलाला काही‘शे’ वर्षांचाच इतिहास आहे.

 
तरीही आजची मध्यमवर्गातली परिस्थिती अशी आहे की, शाळेत जाणं हे ‘नॉर्मल’! आणि स्वतःच्या किंवा पालकांच्या निवडीतून शाळेत न जाणारी आणि स्वयंशिक्षणाचा मार्ग घेणारी कुटुंबं आणि मुलं म्हणजे काही तरी वेगळं! हे खरंच आहे की, काय ‘नॉर्मल’ आणि काय ‘असाधारण’ हे कुठल्याही वेळी सापेक्षच राहिलं आहे. समाजातील अधिकाधिक लोक जे करतात ते सर्वसाधारणपणे मान्य आणि थोडी मंडळी करतात त्याला उपेक्षा, अपेक्षा आणि प्रश्नांचं वलय! होम स्कूलिंग म्हणजे शाळा घरात आणणं नव्हे, तर आपल्यातल्या मुळातच असलेल्या शिकण्याच्या ऊर्मी शाबूत ठेवणं. आवड, गरज यातून काय शिकायचं हे ठरवत शिकणं. पण बऱ्याचदा शाळेत जाण्यातून निर्माण होणाऱ्या प्रश्नांपासून दूर जावं म्हणून होम स्कूलिंग केलं तरी अभ्यासक्रमापासून दूर जावं असं मात्र काही कुटुंबांना वाटत नाही. अशा वेळी जे मुक्त अभ्यासक्रम आहे, ज्यांचा अभ्यास घरी करून बाहेरून परीक्षा देता येतात अशांचा आधार घेतला जातो. त्यामुळे शाळेत जात नसली तरी मुख्य प्रवाहापासून ही मंडळी खूप दूर जात नाहीत. शिक्षणाच्या कुठल्याही टप्प्याला ते परत मुख्य प्रवाहात शिरू शकतात. शिकण्याची पद्धत निराळी असली तरी काय शिकायचं ह्यात मात्र आमूलाग्र बदल होत नाही. कधी काय शिकायचं, कुठल्या गोष्टीला किती वेळ द्यायचा, शिकण्याचा वेग या गोष्टी ठरवण्यामध्ये विद्यार्थ्याला थोडं तरी स्वातंत्र्य मिळू शकतं, अर्थात पालकांनी दिलं तर! यातूनच होमस्कूलिंग आणि अनस्कूलिंग असे जवळचे असले तरी दोन मार्ग तयार झाले. अनस्कूलिंगमध्ये आपण वर केलेल्या नैसर्गिक शिकण्याच्या व्याख्येप्रमाणे शिकणं अपेक्षित आहे. शाळेतली शाळा नाही, घरातली शाळा नाही, आहे ती फक्त बिनभिंतीची उघडी शाळा! मुलं आपापल्या कलाने, आवडीने शिकतात. पालक त्या  शिकण्यात अडथळा न आणता शिकण्याच्या संधी उपलब्ध करून देतात. या मार्गाने जाताना, मुख्य प्रवाहापासून दूर असल्याने, त्यात परत जाण्याचे मार्ग मर्यादित असतात. सर्वसाधारण सुरक्षित मार्गाने जात नसल्याने प्रचंड आत्मविश्वास, सतत शिकण्याची वृत्ती असलेल्या कुटुंबांना हा मार्ग आवडू शकतो. होम स्कूलिंगबद्दल बोलताना जॉन हॉल्ट आणि मूर यांचा उल्लेख न करता पुढे जाणं शक्यच नाही. त्यांनी लिहिलेली पुस्तकं मुळातून वाचली तर या संकल्पना स्पष्ट होतील. आता त्यांची मराठी भाषांतरंही उपलब्ध होऊ लागली आहेत. त्यामागची भूमिका, गृहितकं, फायदे-तोटे लक्षात येतील. इंटरनेटमुळे माहिती मिळवणं इतकं सोपं झालंय तेव्हा तीच माहिती इथे परत उद्धृत करणार नाही. ती माहिती तुम्हीही मिळवू शकाल. या लेखाचा उद्देश एवढाच की, असंही काही चालू आहे आपल्या समाजात. आणि हे लोक अगदी आपल्या आजूबाजूलाच असू शकतात. होम स्कूलर्सचं भारतभर पसरलेलं असं एक जाळं आहे. http://homeschoolers.in/ इथे त्याबद्दल अधिक माहिती मिळेल. बाहेरच्या देशांमधूनही आता मोठ्या संख्येने होम स्कूलर्स आहेत. पण आपल्याच शहरात राहणाऱ्या सहप्रवाशांचा या अनवट वाटेवरल्या प्रवासात खूप आधार वाटू शकतो. अशी अनेक कुटुंबं एकत्र आली तर एकमेकांकडून शिकण्यासारखं खूप काही असतं. चारचौघात वेगळेपणामुळे विचारल्या जाणाऱ्या त्याच त्याच प्रश्नांपासूनही थोडी सुटका होते. अर्थात, त्या प्रश्नांना समर्थपणे तोंड कसं द्यायचं यासाठीही अशा समविचारी गटांचा फायदा होतो. पुण्यासारख्या शहरात होम स्कूलर्सनी एकत्र येऊन आपल्या मुलांना अशा सुसंवादाच्या आणि शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या आहेत. फेसबुकवर ‘homeschooling India’ असं शोधलं की, असे काही गट सापडतात.  सजग पालकत्वावर सातत्यानं लिहिणारं ‘पालकनीती’ हे मासिक गेली सतराहून अधिक वर्षं कार्यरत आहे. पुण्यातून प्रकाशित होणारं हे मासिक अत्यंत दर्जेदार माहिती आणि दृष्टिकोन आपल्यापर्यंत पोहोचवतं. गेल्याच वर्षातला त्यांचा एक अंक आपल्या आजच्या विषयावर होता. त्यात त्यांनी प्रत्यक्ष होमस्कूलिंग करणाऱ्या अनेक पालकांच्या मुलाखती घेतल्या होत्या. हा अंक मिळवून जरूर वाचावा असा आहे. palakneeti.wordpress.com.https://otherindiabookstore.com/ या गोव्यातल्या प्रकाशनाने शिक्षणावरची, पर्यायी शिक्षणावरची पुस्तकं प्रकाशित केली आहेत.


नाही म्हणता म्हणता होम स्कूलिंगवर आपल्याकडे नेमकं काय चालू आहे, कोण लोक आहेत अशा प्रकारची माहितीच या लेखात लिहिली गेली आहे. पण या माहितीचा पाठपुरावा करावा लागेल. शोधाशोध करावी लागेल. तुमच्यातला होमस्कूलर जागा असेल तर तो तुम्हाला स्वस्थ बसू देणार नाही. माणसांशी संपर्क करावा लागेल. सहप्रवासी शोधावे लागतील. थोडक्यात, माणूस असल्याची सगळी चिन्हं दाखवावी लागतील. माहिती आता एका ‘क्लिक’च्या अंतरावर आहे, पण ती वापरायलाही आपल्यातला विद्यार्थी जागा असायला हवा ना!


- प्रीती ओ. पुणे
jonathan.preet@gmail.com

 

पुढील स्‍लाइडवर पाहा, फोटो... 

बातम्या आणखी आहेत...