आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

संपेल का कधीही हा खेळ बावळ्यांचा?

5 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

उद्या बुधवारी खग्रास चंद्रग्रहण आहे. ज्या घरांमध्ये गर्भवती स्त्रिया आहेत, त्यांना सल्ले मिळतील घरातच बसून राहण्याचे, काहीही न खातापिता, काम न करता, वगैरे. ग्रहणाचे नव्हे, तर बहुतांश घरांमध्ये पाळल्या जाणाऱ्या या प्रथेचे दुष्परिणाम अनेकांगी आहेत, हे सांगणारी ही आजची कव्हर स्टोरी. 


आ ता सुरू होतील फोनवर फोन, आयांचे लेकींना, सास्वांचे सुनांना, नणंदांचे भावजयींना, वगैरे, वगैरे. फोन असतील मुख्यत्वे शुभेच्छांचे, आपलेपणाने, आठवणीने, वेळात वेळ काढून केलेले. सगळ्यांचा मथितार्थ एकच, ‘जप गं बाई, या दिवसांत. त्या अमकीचं तमकं झालं, ऐकलंस ना. सगळं सुखरूप पार पडलं की मी सुटले, आणि तूही! कारण रात्र वैऱ्याची आहे. अमावस्या/पौर्णिमा आलीच आहे आणि या वेळी ग्रहण आहे. ग्रहण पाळलं नाही तर काय होतं हे माहीतच आहे. तेव्हा, असशील जास्त शिकलेली तरी तुझा नेहमीचा आगाऊपणा जरा बाजूला ठेव. मोठी माणसं सांगतात ते उगीच नाही.’ 


‘विषाची परीक्षा कशाला? राह्यलं एखाद दिवशी घरात तर काsssही बिघडत नाही. तोटा तर काही होत नाही, झाला तर फायदाच आहे!’


‘विषाची परीक्षा कशाला?’ हा  खूपच डेंजरस युक्तिवाद आहे. मुळात ग्रहणकाळात पथ्य न पाळणं हे गर्भघातक आहे असा कोणताही पुरावा नाही. ओठ का फाटतात, हेही माहीत नाही आणि ग्रहणं का होतात, हेही माहीत नाही; अशा काळात जोडलेला हा बादरायण संबंध. गर्भारपणात कुणाला ना कुणाला, कधी ना कधीतरी, काही ना काहीतरी घोटाळा होणारच. ओठ फाटणे, बोट जुळणे, पाठीचा कणा दुभंगलेला असणे याची प्रत्येकाची कारणं अनेकविध आणि वेगवेगळी आहेत. होईल त्या प्रत्येक दोषाला ग्रहणाचं कारण चिकटवणं हास्यास्पद आहे. शिवाय एकदा कारण चिकटवलं की, शोध थांबतो. कारणांचा शोध थांबला, भरकटला की उपायांचा शोधही थांबला, भरकटलाच म्हणायचा. सव्यंग मूल हवंय कुणाला? सगळ्यांना चांगली धडधाकट, नाकीडोळी नीटस मुलंच हवीत की. पण मूल होणं ही एक जैविक प्रक्रिया आहे. त्यात डावं-उजवं होणारच. एखाद्या अत्याधुनिक कारखान्यातून माणूस एकापाठोपाठ एक, लाखो गाड्या बिनचूक निर्माण करू शकतो. पण निसर्गात असं नसतं. पेरलेलं सगळंच उगवत नाही. उगवलेलं सगळंच निर्मळ नसतं. जो नियम पानाफुलांना, किड्यामुंगीला, तोच आपल्याला. ही दृष्टी जीवशास्त्र देतं. सुदृढ संतती हवी असेल तर वैद्यकशास्त्राने अनेक यमनियम सांगितले आहेत. 


गर्भधारणेपूर्वी रुबेलाची लस, फोलिक अॅसिडच्या गोळ्या, मधुमेह व त्या सदृश अन्य आजार नियंत्रणात असणं, पुढे गरोदरपणात तपासण्या वगैरे वगैरे. हे न करता कुठल्याशा खगोलीय घटिताला विषाचं लेबल लावणं शहाणपणाचं नाही. वर्षभरात ४ ग्रहणं होतातच होतात, कधी कधी सातही होतात. आपल्याकडे दिसणं न दिसणं वगैरे जमेस धरून, गर्भावस्थी ग्रहण ना पाहे, असा सर्व भूमंडळी कोण आहे? असंच विचारता येईल. पण एवढ्या ग्रहणछायाग्रस्तांच्या मानाने ग्रहणबाधा क्वचितच दिसते म्हणायचं. ज्या मुलखात असलं काही पाळत नाहीत तिथे तर वेडीविद्री मुलं अगदी लक्षणीय संख्येत आढळायला हवीत. तसंही दिसत नाही. मुलाची रचना तिसऱ्या महिन्याअखेर सिद्ध होते. रचनेतले दोष (ओठ फाटणे, बोटे जुळणे, मणका उघडा असणे) या वेळेपर्यंत गर्भात उतरलेले असतात. त्यामुळे तिसऱ्यानंतर ग्रहण पाळून, या बाबतीतला फायदा शून्य. मुळात पूर्ण दिवसांची असतील तर ९६% बाळं चांगलीच निपजतात. सुमारे ४% बाळांमध्येच व्यंग असतात. त्यामुळे ग्रहण पाळणं वगैरेसारख्या कुठल्याही रीतीभातीला ९६% यश निश्चित आहे. म्हणूनच या समजुती चालू राहतात, वाढतात.


ग्रहण न पाळणे ही विषाची परीक्षा नसून ग्रहण पाळणं हीच विषाची परीक्षा आहे. ग्रहण पाळणाऱ्या त्या माउलीला काय काय सोसावं लागतं, जरा कल्पना करा. वेध लागल्यापासून ग्रहण पूर्ण सुटेपर्यंत त्या बाईनं म्हणे एका जागी बसायचं. झोपायचं नाही. टक्क जागं राहायचं. अन्न-पाणी वर्ज्य. किती भयंकर आहे हे. हिने भाजी चिरली की मुलाचा ओठ फाटणार, हिने बोट जुळवली की गर्भाची जुळणार. 


केवढं टेन्शन येत असेल त्या बाईला? जिची ह्या सगळ्यावर नितांत श्रद्धा आहे तिच्या काळजाची केवढी कालवाकालव होत असेल. आपल्या एखाद्या छोट्याशा चुकीमुळे जन्मभर आपलं मूल पंगू होणार. दोष आपला, शिक्षा बाळाला. काळजाचा थरकाप उडवणारी कल्पना आहे ही. ही उराशी कुरवाळत त्या बाईने ते आकाशस्थ ग्रहगोलांचे सावल्यांचे खेळ संपेपर्यंत जीव मुठीत धरून बसायचं. काहीही, कधीही, कोणत्याही कारणाने बिघडलं की, सर्व मंडळी त्या बाईला बोल लावायला मोकळी. ‘तूच नीट पाळलं नसशील.’ तद्दन फालतूपणा आहे हा. बाईने भाजी चिरण्याचा आणि मुलाचे ओठ फाटण्याचा दुरान्वयानेही संबंध नाही.


ग्रहण पाळण्याचे थेट तोटेही अनेक आहेत. गर्भारशीला भूक मुळी सहनच होत नाही. गर्भाला तर त्याहून नाही. इतका वेळ उपास केला की, रक्तातली साखर उतरते. चक्कर येते. थकवा येतो. गर्भाच्या रक्तातली साखर ही थेट आईच्या शुगरलेव्हलवर अवलंबून असते. त्यालाही बिच्याऱ्याला उपास घडतो. भुकेने कळवळतं पोर ते. खूप कमी साखर, पुन्हा पुरेपूर साखर असे शुगर लेव्हलचे हेलकावे तर अजिबात सोसत नाहीत गर्भाला. पण याची तमा न बाळगता त्या पोटुशीने तोंड बंद ठेवायचं. का? तर बाळाचं भलं आहे त्यात म्हणून. एखाद्या कृतीचं समर्थन करायला निव्वळ त्या मागचा हेतू चांगला आणि उदात्त आहे एवढंच कारण पुरेसं नसतं.  एका जागी बसून बसून रक्तपुरवठा मंदावतो. रक्ताचा वेग मंदावला की, त्याच्या गुठळ्या होतात. क्वचित कधीतरी हे फारच धोक्याचं ठरू शकतं.  पाणी वर्ज्य केलं की, लघवी कमी होते. आपल्या मूत्राशयात जंतू असतातच. लघवी करताना, त्यांची सदोदित वाढणारी प्रजा, वेळोवेळी फ्लश केली जाते. लघवी कमी झाली की, हे जंतू मूळ धरतात. मूत्रमार्गाचा संसर्ग ही एक अत्यंत त्रासदायक बाब आहे. हे विकतचं दुखणं कशाला हवंय तुम्हाला?


शिवाय तुम्ही काय करताय हे पुढली पिढी बघत असते. बघून बघून शिकत असते. ग्रहणाला असं घाबरायचं हे संस्कार त्यांच्यावर नकळत घडतात. शाळेतलं शाळेत, विज्ञानाच्या पुस्तकातलं विज्ञानाच्या पुस्तकात. घरचं शास्त्र वेगळं, दारचं वेगळं. कितीही यडच्याप कल्पना असली, वाईट असली, त्याज्य असली, आपल्याला पटली नाही तरी डोकं चालवायचं नाही. मेंदू बंद ठेवायचा. हे संस्कार संक्रमित होतात. हा तर मोठाच तोटा आहे. विष हे आहे. तुम्ही जेव्हा ग्रहण पाळता तेव्हा हे हलाहल पाजत असता पुढच्या पिढीला.


माणसाच्या टीचभर मेंदूने ग्रहणाबद्दल काय काय कल्पना लढवल्या आहेत हे पाहून आपण थक्क होतो. कोणी चंद्र-सूर्याला कुत्र्याच्या तोंडी दिलं तर कोणी अस्वलाच्या; कोणी त्यांच्यात भांडणं लावून चंद्र-सूर्याला आळीपाळीनं रुसायला लावलं, तर कोणी त्यांना आळीपाळीनं शापभ्रष्ट आणि शापमुक्त केलं. चंद्र-सूर्यावर ताव मारणारे राक्षस तर अनेक जमातीत आहेत. यातल्या प्रत्येक कल्पनेला त्या त्या टोळीच्या धर्मशास्त्राचा भरभक्कम पाठिंबा आहे.


कुठल्याशा कोरिअन कथेमध्ये ते कुत्रं डायरेक्ट सूर्याचे लचके तोडायचं, आणि मग ह्यांनी इथे ओलेत्याने, सातत्याने  ढोल पिटले की, तिकडे ते कुत्रं सूर्याला सोडून, शेपूट पायात घालून, मुकाट बाजूला व्हायचं. पुन्हा आपला सूर्य उगवायला आणि मावळायला मोकळा. आणखी एका अरबी कथेत ग्रहणकाळात काळ्या बुरख्यात वाळूत गडाबडा लोळतात म्हणे. अशाने पुण्य वाढतं. शिवाय थोडी वाळू आकाशात भिरकावतात. रोज उगवल्या आणि मावळल्याबद्दल सूर्याला आणि चंद्राला ‘थ्यांक्यू’ म्हणायची ही अनोखी पद्धत आहे. इटलीत मात्र ग्रहणकाळात खास फुलझाडं लावतात. अशा फुलांचे रंग अधिक खुलतात म्हणे!


कुठे सूर्य, कुठे चंद्र, कुठे ते त्यांचे अवकाशात चालणारे सावल्यांचे खेळ आणि कुठे माणूस! या कथा रचल्या सर्व संस्कृतींनी. प्रतिभेच्या, कल्पनांच्या उंचच उंच भराऱ्या या. अचंबित करणाऱ्या. पण यामागचं विज्ञान; ते तर याहीपेक्षा कितीतरी सरस आहे, काव्यात्म आहे, रंजक आहे, नेमकं आहे. माणसाला या विश्वाच्या पसाऱ्यात कस्पटाएवढंही स्थान नाही हे लक्षात आणून देणारं आहे. मनुष्यमात्रांचा अहंभाव निखळून पाडणारं आहे. विश्वाच्या पसाऱ्याप्रती विस्मय वाढवणारं आहे. आधी हे ग्रहगोल अवकाशात आधाराविना तरंगत आहेत हे मान्य करायचं. शेष, कासव, अॅटलास वगैरेंना चक्क रिटायर करायचं! मग चांगला रोज डोळ्यादेखत इकडून तिकडे जाताना दिसणारा सूर्य स्थिर आहे असं समजावून घ्यायचं. मग पृथ्वीला-चंद्राला स्वतःभोवती आणि परस्परांभोवती फिरवायचं. मग त्यांची गती, मग कोन, मग  सावल्या... भन्नाटच आहे हे. पण या दृष्टीत एक विशेष आहे. इथे ग्रहण पुन्हा कधी होणार हे सांगता येतं, पूर्वी कधी झालं होतं हे सांगता येतं, वेध, वेळ, खंडग्रास, खग्रास, कुठून दिसणार, कुठून नाही हे सगळं सगळं सांगता येतं. ढोल बडवायची गरज नाही. अस्वलाला नैवेद्याची गरज  नाही. सूर्याला थ्यांक्यू वगैरे भानगड नाही. ग्रहण सुटणार म्हणजे सुटणार. ढगाची सावली पडली मैदानावर, तर ढग सरकल्यावर पुन्हा सूर्यदर्शन होणारच की. त्यासाठी ओलेत्याने पूजा कशाला? इतकं साधं आहे हे. पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडणार (चंद्रग्रहण) किंवा चंद्राची पृथ्वीवर (सूर्यग्रहण). शाळेतला मुलगाही सांगतो आता हे. वर दोन बॉल आणि टॉर्च घेऊन करूनही दाखवतो.


खूप ऊन आहे म्हणून छत्री घेऊन फिरता ना तुम्ही; किंवा यस्टीच्या ष्टांडावर शेडखाली सरकून उभे राहता नं तुम्ही, तेव्हासुद्धा ग्रहणच लागलेले असतं तुम्हाला. त्या शेडची सावली पडतेच की अंगावर. घरात घराच्या छताची पडते, झाडाखाली झाडाची पडते. तशीच कधी कधी चंद्राची पृथ्वीवर म्हणजे पर्यायानं आपल्यावर पडते (सूर्यग्रहण). सावलीला काय घाबरायचं? जशी चंद्राची पृथ्वीवर पडते, तशी बैलाची सावली बैलाशेजारच्या गाभण शेळीवर पडू शकते, शेळीची कोंबडीच्या खुराड्यावर पडू शकते. शेळीला काय फाटक्या ओठाची करडं होतील म्हणून काळजी करत बसता काय तुम्ही? का कोंबडीचा ‘अंडपात’ होणार म्हणून वैतागता? प्रार्थना करता? माणसाची सावली माणसावर पडणं हे अशुभ मानता का तुम्ही? नाही नं? मग चंद्रसूर्यांनी काय घोडं मारलंय?


आपल्याला दोन डोकी असतात. त्या जुन्या मुमताज वगैरेंच्या सिनेमात त्यांची हेअरस्टाइल कशी असते, डोक्याला डोकं चिकटवल्यासारखी, तशी. एक डोकं शाळा, कॉलेज, शिक्षण, संशोधन वगैरेसाठी आणि दुसरं दैनंदिन व्यवहारांसाठी. एकाचा दुसऱ्याशी संबंध आला की, आपली गोची होते, प्रचंड गोची. यातल्या एका डोक्याचा शिरच्छेद करून एकच डोकं ठेवावं लागेल. ज्ञानसूर्याला लागलेलं ग्रहण सुटावंच लागेल. या ग्रहणाला दान मागायचं ते एवढंच. नाहीतर आचंद्रसूर्य हा खेळ बावळ्यांचा चालूच राहील, चालूच राहील.


-  डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई
shantanusabhyankar@hotmail.com

बातम्या आणखी आहेत...