आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

मोर्चा निघावा शूद्रत्वाचा स्वीकाराचा

5 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
रेल्वेचं रिझर्वेशन चार महिने आधी सुरू होतं. ज्या दिवशी सुरू होतं त्याच दिवशी संपलेलं असतं. मुंबईतले उद्योगधंदे बाहेर जात आहेत, असं एकीकडे छापून येत असतं. तरीही या गाड्यांमधली गच्च गर्दी काही केल्या कमी होत नाही, लोंढे नव्याने या महानगरीत येतच राहतात. इथल्या झगमगाटाचा चुंबक देशभरातून स्ट्रगलरना ओढून आणतच राहतो. या शहरात कुणी भुकेलं झोपत नाही, हे खरं. दम असेल तर कुणीही इथे राज्य करू शकतं, हेही खरंच. कारण आहे, इथे तुम्हाला कुणी तुमची जात विचारत नाही.

विचारत नसले तरी मुंबईत अदृश्य रूपात ती आहेच. इथेही सफाई कामगार एकजात दलित असतात. पण, सुलभ शौचालयात संडास साफ करणाऱ्यांमधल्या एखाद्याचं जानवं शर्टातून बाहेर लोंबकळतानाही दिसतं. मात्र मुंबापुरीच्या बाहेर जात जशी पावलोपावली आडवी येते, तशी ती इथे येत नाही. इथे जातीला वळसा घालून पुढे जाता येतं. म्हणूनच समजा, मुंबईत कदाचित मराठा मोर्चा निघाला तर तो कसा निघेल, याचं कुतूहल आहे. गर्दी होईलच, याबद्दल वाद नाही; पण मुंबईतले मराठे त्याला येणार का? सरकारी नोकऱ्यांवर अवलंबून नसणारा इथला मराठा तरुण तितक्याच जोरात आरक्षण मागणार का? शेतकरी म्हणून होणाऱ्या अन्यायाशी घेणंदेणं नसणारा मुंबईतला मराठा स्वतःहून ‘ओपन’चा ‘बॅकवर्ड क्लास’ व्हायला तयार आहे का?
प्रश्न आहेत खरे. मोर्चा निघाल्याशिवाय त्याची उत्तरंही मिळणार नाहीत. अर्थात, आरक्षणाला समर्थन आहे की नाही? या प्रश्नाचं एका शब्दात उत्तर देण्यापेक्षा त्याच्या पुढचा विचार करता येऊ शकतो. आरक्षण मिळाल्यानंतरही न सुटणाऱ्या प्रश्नांची उत्तरं आपल्या सगळ्यांच्याच मानसिकतेत आहेत. ती बदलायला प्रयत्न करता आला, तर बरंय. एक आयडिया आहे. मुंबईत मोर्चा आला की, सगळ्यांना आझाद मैदानात बसवून ‘जाऊ द्या ना बाळासाहेब’ दाखवायला पाहिजे.

तसाही कुणी तो सिनेमा पाहिलेला नसणारच. त्यातला हिरो बाळासाहेब माजी आमदाराचा मुलगा आहे. दारुडा आहे, पण मनाने चांगला आहे. त्याच्यासाठी वडिलांनी आमदारकीचं तिकीट आणलंय. त्याची इच्छा नाही. पुण्यात तो चुकून एका नाटकाच्या कार्यशाळेत जातो. तिथे एका मुलीच्या प्रेमात पडतो. चॅलेंज म्हणून गावात नाटक बसवतो. ते करताना त्याला माणूसपण गवसत जातं. साध्या माणसांमध्ये राहून त्याला त्यांच्या व्यथावेदना उमगत जातात. तो लोकलढ्याचा भाग म्हणून अपक्ष उमेदवार बनून निवडणूक लढवण्यासाठी तयार होतो. गिरीश कुलकर्णी आणि कंपनी ‘देऊळ’मध्ये जिथे गळपटली होती, बरोबर तिथेच यातही गळपटलीय. बाळासाहेबासारख्या माणसांत वावरणाऱ्या तरुणाला मातीचं सत्त्व शोधण्याची प्रेरणा पुणेरी शहरी उच्चमध्यमवर्गीय चौकटीत सापडते, हे पटण्यासारखं नाहीच. पण ही एक गोष्ट सोडली, तर सिनेमा जबराट आहे. 

बाळासाहेबाला झोप येत नसते म्हणून लाइनमन बनलेला भाऊ कदम त्याला काहीबाही वाचून दाखवत असतो. अचानक येणाऱ्या दोन उदाहरणांनी त्याची झोप उडते. गांधीजी भाजी कापत असताना काही वकील येतात. त्यांनाही ते भाजी कापायला लावतात. दुसरं उदाहरण, राजसूय यज्ञात श्रीकृष्ण उष्टं खरकटं उचलतात. सत्तेचा माज दाखवण्यात इतिकर्तव्यता मानणाऱ्या बाळासाहेबासाठी हे नवं असतं. सेवेची थोरवी समजून सांगणाऱ्या अशाच घटना त्याच्या आयुष्यात घडत जातात. त्याला त्याच्या जगण्याची लाइन सापडते. 

बाळासाहेबाला सापडलेली दिशा ही शूद्रत्वाची आहे. आपल्या देशातल्या कम्युनिकेशन क्रांतीचे खरे प्रणेते सॅम पित्रोदांनी हेच वेगळ्या पद्धतीने सांगितलंय. ‘प्लानिंग’ करणारे ब्राह्मण सर्वश्रेष्ठ आणि त्याचं ‘इम्प्लिमेंटेशन’ म्हणजे अंमलबजावणी करणारे शूद्र मात्र तिरस्करणीय, ही मानसिकता वर्णव्यवस्थेमुळे आपल्या डोक्यात फिट्ट बसलीय. त्यामुळे आपल्याकडे श्रमप्रतिष्ठा नाही. त्यामुळेच आपण मागे आहोत. खरंच आहे हे. म्हणूनच आज आऊटडेटेड वाटणाऱ्या वर्णाच्या परिभाषेत बोलणं गरजेचं ठरतं. बुद्धीचं काम करणारे ब्राह्मण. संरक्षण करणारे क्षत्रिय. व्यापार करणारे वैश्य आणि इतर वर्णांची सेवा करणारे शूद्र. ही वाटणी आता राहिलेली नसली, तरीही मानसिकता आपल्या सगळ्यांच्या बोकांडी बसलेली आहे. म्हणून आता वेळ आलीय, शूद्र वृत्तीचा सन्मान करण्याची.

खोटं वाटतं, तर आपल्या संतांनाही विचारता येतं. ब्राह्मतेज आणि क्षात्रतेज यांची महती त्यांनी गायली नाही. त्यांनी सेवाधर्माला सर्वात श्रेष्ठ ठरवलं. सेवा हे शूद्रांचं काम, शूद्रांची ओळखच ती. एकटे रामदास स्वामी ब्राह्मण आणि क्षत्रियांच्या धर्माला आवाहन करत होते. बाकीचे वारकरी संत सगळ्यांना शूद्र बनवण्याच्या मागे लागले होते. त्यांनी त्यांच्या लाडक्या पांडुरंगालाही सोडलं नाही. त्या जगनियंत्याने जनाबाईंसोबत धुणीभांडी केली. एकनाथांच्या घरी पाणी भरलं. सजन कसायांसोबत मांस कापलं आणि चोखोबांसोबत मेलेली गुरंही ओढली. आयुष्यभर शूद्र म्हणून हिणवल्या गेलेल्या भगवान श्रीकृष्णाला शूद्रत्वाचं माहात्म्य सांगण्यासाठी कामाला लावणं, तर्कालाही धरूनच होतं. भवसागर उतरावया संतांनी वर्णअभिमान पायतळी नेण्याचा खेळ वाळवंटी मांडला होता. 

शाळेच्या दाखल्यावर ९६ कुळी मराठा असणाऱ्या तुकोबारायांनी ‘बरे झाले देवा कुणबी ठेलो, नाही तर दंभे असतो मेलो’ असं उगीच म्हटलं नाही. गाडगेबाबांनी आपल्याला खराट्याची दीक्षा विनाकारण दिली नाही. संतशिरोमणी नामदेवही हिंदी पदांमध्ये स्वतःला शूद्र म्हणवून घेतात. त्यामुळे महाराष्ट्रातले त्यांचे अभ्यासक बिचकतात. महाराष्ट्रात शिंपी शूद्र नाहीत, फक्त उत्तर भारतात तेव्हा होते, असा खटाटोप भले भले अभ्यासक आज करतात. त्यांना आपल्या जातीच्या दर्जाची चिंता वाटते, बहुधा. लोकहितवादी वारकऱ्यांना अर्धा ब्राह्मण म्हणतात. त्यांना सन्मानच द्यायचा असतो वारकऱ्यांना. कुणाला काही शंका असतील, तर कुमार गंधर्वांनी गायलेलं तुकोबांचं ‘लहानपण देगा देवा’ डाऊनलोड करून घ्या. शांतपणे ऐका. पटलं नाही तर तुकोबांनीच पुरुषसुक्ताचा अर्थ उलटापालटा करून ठेवला आहे. 

चार वर्ण कसे तयार झालेत, ते पुरुषसुक्तात सांगितलंय. गंमत म्हणजे, त्यात क्षत्रिय हा शब्द नाहीच. तिथे शब्द आहे, राजन्य म्हणजे राजेरजवाडे. संजय सोनवणी आपल्या एका ब्लॉगमध्ये लिहितात की, राजन्य आणि क्षत्रिय एकच मानून आपण आपली दिशाभूल करून घेतलीय. लॉजिक नवीन असलं तरी इंटरेस्टिंग आहे. राजे, सरदार आणि लढणारे सैनिक एका दर्जाचे नव्हतेच कधी. आमचा एखादा शिवबाच त्याला अपवाद होता. पण आम्हाला वर्षानुवर्षं ते क्षत्रियकुलावतंस आणि गोब्राह्मणप्रतिपालकच वाटत राहिले. ते कूळवाडीभूषण आहेत, हे सांगायला एका महात्म्याला जन्म घ्यावा लागला. सेवेच्या तुलनेत बुद्धिमत्ता, प्रतिभा आणि शौर्य हे थोर्थोर मानले गेलेले गुण क्षुल्लक आहेत. सेवा महत्त्वाची. सेवेतूनच समाज प्रत्यक्ष घडतो. स्वतःला विसरून केलेली सेवाच देशाला पुढे नेते. कोणतंही काम छोटं नाही. गांधीजींनी ब्राह्मणांना मेलेल्या ढोरांची चामडी कमवायला लावलं. गर्भश्रीमंत शेठियांना संडास साफ करायला लावले. पठाणांना खिदमतदार म्हणजे सेवक बनवलं. भंग्याच्या मुलीला पंतप्रधान बनवण्याचं स्वप्नं पाहिलं. हा वर्णधर्म बुडवला म्हणून शत्रूंनी त्यांचा खून केला. त्यांच्या क्रांतीला कर्मकांडं बनवून अनुयायांनीही तेच केलं. त्यामुळे सेवेचं विडंबन झालं. देशनिर्मितीमधलं शूद्रत्वाचं अधिष्ठान संपलं. दुसरीकडे, आपल्या जातीचं वर्चस्व राहावं, म्हणून काहींनी सेवेचा यशोमार्ग वापरला. त्याचे दुष्परिणाम आजही आपण भोगतो आहोत. 

आता खरंच काही घडवायचं असेल, तर चाकं पुन्हा उलटी फिरवावी लागतील. सगळ्यांना मनापासून शूद्र बनावं लागेल. शूद्र जातीत जन्मलं म्हणून कुणी शूद्र होत नाही. प्रत्येकाला सेवेचा सन्मान करावा लागेल. श्रमाला प्रतिष्ठा मिळावी लागेल. पांढरपेशाचं आकर्षण संपवावं लागेल. सगळ्यांना शूद्र बनवण्यासाठी कुणाला तरी मोर्चा काढावा लागेल.
 
सचिन परब
संपर्क : ९९८७०३६८०५
बातम्या आणखी आहेत...