आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

व्होट फॉर

8 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
'सर, मला बोलायचंय!... फक्त एकच मिनिट प्लीज!' भरलेल्या सभागृहामध्ये, कार्यक्रम एका महत्त्वाच्या टप्प्यावर पोहोचला असताना त्या आवाजाने साऱ्यांचंच लक्ष वेधून घेतलं होतं. महाराष्ट्र श्रम विज्ञान संस्थेच्या वार्षिक दिनाचा तो कार्यक्रम, वाद्यवृंदाने सादर केलेल्या सुरेल हिंदी गाण्यांमुळे छान रंगला होता. संस्थेचे संचालक डॉ. म्हेत्रस यांचा वाढदिवसही त्याच दिवशी होता. आम्ही विद्यार्थ्यांनी "तुम जियो हजारो साल..' या गाण्याचा ठेका धरल्याने रंगत अधिकच वाढली होती. स्टुडंट कौन्सिलचा जनरल सेक्रेटरी या नात्याने मनोगत व्यक्त करण्याची हौस अडखळतच पुरी करून मी सुटकेचा निश्वास सोडला होता. संचालक या नात्याने डॉ. म्हेत्रस यांचंही बोलून झालं होतं. आता फक्त प्रमुख पाहुण्यांचं मार्गदर्शन! श्रम व्यवस्थापन क्षेत्रातील पदव्युत्तर शिक्षण देणाऱ्या राज्य शासनाच्या संस्थेच्या कार्यक्रमाला नुकतीच राज्याच्या कामगार खात्याची सूत्रे हाती घेतलेले मंत्री महोदय आवर्जून उपस्थित राहिले होते. मंत्री महोदयांना भाषणासाठी आमंत्रित करणार एवढ्यातच तो आवाज उमटला. डॉ. म्हेत्रस सरांनी त्रासिक मुद्रेनेच नजर आवाजाच्या दिशेने रोखली. तो होता संदीप पुणेकर! आपले वडील डॉ. पुणेकर यांच्याकडून बुद्धिमत्तेचा वारसा लाभलेल्या संदीपबद्दल संस्थेमध्ये सर्वांच्याच मनामध्ये कौतुकाची भावना होती.
नेटकेपणाने सुरू असलेल्या कार्यक्रमामध्ये व्यत्यय आला असला तरी संदीपला बोलण्यासाठी परवानगी नाकारणं म्हेत्रस सरांनाही अवघडच झालं होतं. मंत्री महोदयांनीही, संदीपला बोलू देण्यासाठी मान डोलावली. संदीप मनामध्ये काहीतरी ठरवून व्यासपीठाकडे निघाला. तो काय बोलणार, याची सर्वांनाच उत्सुकता होती. मंत्री महोदयांच्या समोर संस्थेविषयी राज्य सरकारच्या दृष्टिकोनाबद्दल संदीप टीका टिप्पणी तर नाही ना करणार? असे भाव संचालक डॉ. म्हेत्रसांच्या चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत होते. संदीपने माईकचा ताबा घेतला. नव्या कामगार मंत्र्यांचं त्याने अभिनंदन केलं. भविष्यामध्ये कधीतरी कामगार कायदे, कामगार कल्याण, औद्योगिक संबंध ह्या विषयातील उच्च शिक्षण घेतलेल्या संस्थेच्या विद्यार्थ्याने राज्याचा कामगार मंत्री व्हावे, ही भावना संदीपने व्यक्त केली. याकरिता उद्योग क्षेत्रातील व्यवस्थापनामधले नेतृत्व विकसित करणाऱ्या या संस्थेच्या विद्यार्थ्यांमधून राजकीय नेते तयार करण्याची जबाबदारी आपण घ्यावी, अशी विनंतीही त्याने मंत्री महोदयांना केली. विद्यार्थ्यांचं प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व अंगी नेतृत्वगुण असलेल्या अजित सावंतला म्हणजे मला राजकीय नेतृत्व करण्यासाठी तयार करावं, अशी गळही त्याने आश्चर्यकारकरीत्या घातली. थोडक्यातच बोलून संदीप आपल्या जागेवर परतत असताना विद्यार्थ्यांमधून टाळ्यांचा कडकडाट झाला. संदीपच्या आवाहनावर सर्वांच्याच पसंतीची मोहोर उमटली होती. मंत्री महोदय बोलायला उभे राहिले.
श्रम विज्ञान क्षेत्रामधल्या संस्थेच्या योगदानाबद्दल त्यांनी समाधान व्यक्त केलं. उद्योग क्षेत्रामध्ये, औद्योगिक संबंध सुरळीत राखण्याची जबाबदारी संस्थेचे विद्यार्थी व्यवस्थापनामधल्या उच्च पदांवरून पार पाडत आहेत, याचा गौरवपूर्ण उल्लेखही त्यांनी केला. बोलता बोलता त्यांनी संदीपच्या आवाहनातला धागा पकडला. "होय, भविष्यातले नेते ह्या संस्थेमध्ये तयार होत आहेत, याची मला जाणीव आहे. म्हणून तुमचा प्रतिनिधी असलेल्या अजित सावंतचं नेतृत्व घडवण्याची जबाबदारी मी स्वीकारत आहे', असे म्हणून त्यांनी माझ्याकडे होकार मिळविण्यासाठी कटाक्ष टाकला. त्यांच्या या भाषणाला टाळ्याही मिळाल्या. मंत्र्यांचंच आश्वासन म्हणून मी हे सारं हसण्यावारी नेलं. परंतु माझ्यासोबत नेहमीच अभ्यासाला बसणाऱ्या, राजकीय जाणिवा प्रगल्भ असणारा माझा हॉस्टेलमधला रूम पार्टनर शरद देशपांडे मात्र मला स्वस्थ बसू द्यायला तयार नव्हता. मी एकदा तरी जाऊन मंत्री महोदयांना भेटायला हवे, असा लकडाच त्याने माझ्यामागे लावला. हो-ना करता मी एकदाचा मंत्रालयामध्ये गेलो. मंत्रालयामध्ये येण्याची माझी ही पहिलीच वेळ! मंत्री महोदयांच्या दालनामध्ये गर्दी पाहून मी हबकूनच गेलो. आज आपली व मंत्री महोदयांची भेट काही होत नाही, मी स्वत:च्याच मनाला बजावले. परंतु एव्हाना मला मंत्र्यांभोवतीची गर्दी, मंत्री महोदयांची विविध गाऱ्हाणी, प्रश्न समजून घेण्याची, दिलासा देण्याची पद्धत याबद्दल कुतूहल वाटू लागले होते. कोपऱ्यातली रिकामी झालेली खुर्ची मी पटकावली व तेथूनच माझं निरीक्षण सुरू झालं. मंत्री महोदयांची नजर माझ्यावर पडली. त्यांनी मला ओळखलं असावं! खुणेनेच त्यांनी मला जवळ बोलावलं. अजित सावंत ना रे तू? करणार का पक्षाचं काम? मी हसून मान डोलावली. जवळच बसलेल्या पक्षाच्या नेत्याशी त्यांनी माझी ओळख करून दिली. "हा आपल्यासोबत काँग्रेस पक्षाचं काम करणार आहे. याला पक्षामध्ये जबाबदारी द्या', असे आदेशच त्यांनी देऊन टाकले. ३१ ऑक्टोबर १९८४ला पंतप्रधान इंदिराजी गांधी यांची हत्या झाल्यानंतरच्या काळामध्ये माझं मन काँग्रेसकडे आकर्षित होऊ लागलं होतं. इंदिराजींच्या बलिदानाचा मनावर खोलवर परिणाम झाला होता. देशाची एकात्मता टिकवायची असेल तर काँग्रेसशिवाय पर्याय नाही, ही भावना दृढ होऊ लागली होती. काँग्रेसमध्ये सक्रिय सहभाग घेणाऱ्या मित्रांसोबत, निवडणुकीच्या मतदार स्लीपा लिहिणे व वाटणे, गाडीवरून प्रचार करणे, सभा-बैठकांना जाणे सुरू होते. परंतु प्रत्यक्षात पक्षाच्या कामामध्ये एका नेत्यासोबत त्याच्या मार्गदर्शनाखाली काम करण्याची संधी माझ्यासाठी सुवर्णसंधी होती. या चालून आलेल्या संधीचा उपयोग करायचा निर्णय मी घेऊन टाकला व माझी राजकीय वाटचाल सुरू झाली.

म्हटलं तर कॉलेजांमधल्या निवडणुकांच्या माध्यमातून राजकारणाची मुळाक्षरं गिरवून झालीच होती. पण या निवडणुकांतील डावपेच व कुरघोड्यांमुळे राजकारणाशी ताटातूट झाली होती. शिवसेना ऐन भरात असल्याचा तो काळ होता. शिवसेनेचा बालेकिल्ला असलेल्या परळ भागामध्ये राहात असल्याने शिवसेनेची आंदोलने, कार्यक्रम यांबद्दल मनामध्ये सुप्त आकर्षण असे. कामगार मैदानावरची बाळासाहेबांची भाषणे भारावून टाकणारी असत. परिसरातले सर्वच सखेसोबती शिवसैनिक असल्याचा अभिमान मिरवत. घरी कम्युनिस्ट पक्षाचे पूर्णवेळ कार्यकर्ते असलेल्या वडिलांच्या सहकाऱ्यांचा, अगदी अहिल्याताईंपासून ते कॉ. पी. के. कुरणेंपर्यंत सर्व कम्युनिस्ट नेत्यांचा राबता असे. कम्युनिस्ट व शिवसेना ह्यांचं त्या काळातलं साप-मुंगुसाचं सख्य मला गोंधळात पाडत असे. पण मित्रांचा आग्रह मला सेनेच्या जवळ घेऊन जात असे. आग्रह कसला, सेनेशिवाय दुसऱ्या कशाचाही विचार मनाला शिवणंदेखील त्यांच्य दृष्टीने संघटनेशी केलेली गद्दारी असे. अशातच कॉलेजच्या निवडणुकांमध्ये शिवसेनेची विद्यार्थी शाखा "भारतीय विद्यार्थी सेना' रस घेऊ लागली होती. या संघटनेची सूत्रेही परळच्याच एका कडवट शिवसैनिकाकडे आल्याने, परळमधली विद्यार्थी मंडळी कॉलेजमध्ये जास्तच "हिरोगिरी' करू लागली होती. कॉलेजच्या निवडणुका जाहीर झाल्या. मी व माझ्या मित्रांनी तयारीला सुरुवात केली. या वेळी मी निवडणूक जिंकून "यूआर्' (विद्यापीठ प्रतिनिधी) व्हायचं व विद्यापीठाच्या स्टुडंट कौन्सिलची निवडणूक लढवून तेथेही जिंकायचं, या ईर्षेनेच जिद्दीला पेटून आमची गँग कामाला लागली. कोपऱ्यावरच्या मामाच्या हॉटेलमध्ये डावपेच ठरविण्यासाठी तासन् तास मिटींगा चालत. एवढ्यांतच विद्यार्थी संघटनेच्या नव्या कार्याध्यक्षांचे आदेश आले. आदेशानुसार मला निवडणूक लढविण्यास मनाई करण्यात आली होती. आमच्याच गटातील एका सहकाऱ्याला निवडणूक लढविण्यास सांगण्यात आले होते. आम्हा सर्वांच्याच मते, हे म्हणजे आम्हाला विश्वासात न घेता "आपलीच चालविण्याचा' प्रकार होता. परंतु मांजराच्या गळ्यात घंटा बांधायची कुणी? संघटनेच्या उमेदवाराला आम्ही निवडूनही आणलं. पण वर्ग प्रतिनिधींमधून एक यूआर् निवडून देण्यामध्ये मात्र पडद्यामागे डावपेच रचून विद्यार्थी संघटनेच्या उमेदवाराची आम्ही "खाट टाकली'. विद्यापीठावर भगवा फडकवायला निघालेल्या संघटनेच्या "लढाऊ' कार्याध्यक्षांना हा धक्काच होता. त्याच रात्री परळच्या शाखेत येण्याचा निरोप मला मिळाला. अपमानित झाल्याच्या भावनेने कार्याध्यक्ष संतापले होते. शिव्यांची बरसात करत त्यांनी माझी गचांडी धरली. गद्दारीची शिक्षा देण्यासाठी अनेकांचे हात शिवशिवत होते. प्रसंगाचं गांभीर्य ओळखून काही समंजस सैनिकांनी माझी सुटका होण्यासाठी धाव घेतली. माझी कणीक तिंबण्यासाठी आतुर झालेल्यांकडून मला सोडण्यांत आले ते परत शाखेमध्ये किंवा संघटनेच्या कार्यक्रमामध्ये तोंड दाखवणार नाही, या अटीवरच! शिवसेनेशी माझा संबंध तुटला तो कायमचाच!

कॉलेजमधल्या निवडणुकांमधल्या सहभागाने, माझा वारंवार राजकारणाशी संबंध येत राहिला. पुढे काँग्रेस पक्षामध्ये सक्रिय होण्याची संधीही याच माध्यमातून मिळाली. कामगारांचे प्रश्न, भाडेकरूंच्या, झोपडीवासीयांच्या समस्या जवळून पाहता आल्या. या प्रश्नांची, समस्यांची उकल करण्यासाठी हाती अधिकार असावेत, ही भावना जोर धरू लागली. यांतूनच महापालिका, विधानसभा निवडणुकांना सामोरं जाता आलं. निवडणुकांमध्ये जरी यश मिळालं नाही तरी समाजातील समस्यांकडे व प्रश्नांकडे पाहण्याचा डोळस दृष्टिकोन तयार झाला. कॉलेजच्या निवडणुकांमधूनच हे सामाजिक बांधिलकीचं, नेतृत्वगुणांचं, समाजाचं प्रतिनिधित्व करण्याच्या वृत्तीचं बाळकडू मिळालं, हे कसं बरं नाकारता येईल? सामान्य कुटुंबातून आलेल्या असंख्य तरुणांना पाठीशी मोठे आर्थिक बळ नसताना, राजकीय सत्तेशी दूरदूरचाही संबंध नसताना, राजकारणामध्ये येण्याची इच्छाशक्ती निर्माण होण्यामागे कॉलेजमधल्या निवडणुकांनी दिलेली हीच ती प्रेरणा! आज राज्यातल्या राजकीय क्षितिजावर महाविद्यालयांच्या, विद्यापीठांच्या राजकारणातून पुढे आलेले अनेक नेते स्वकर्तृत्वाने तळपत असताना दिसत आहेत, त्यालादेखील हीच प्रेरणा कारणीभूत ठरली आहे. माजी केंद्रीय राज्यमंत्री गुरूदास कामत, राज्याचे माजी आरोग्य मंत्री सुरेश शेट्टी, राज्याचे सध्याचे शिक्षण मंत्री विनोद तावडे, विधानसभा सदस्य अाशिष शेलार,अतुल भातखळकर व पराग अळवणी, काँग्रेसचे प्रवक्ते असलेले उल्हास पवार, भाजपचे प्रवक्ते केशव उपाध्ये, राष्ट्रवादीचे प्रवक्ते नरेंद्र वर्मा यांच्यासह कॉलेजच्या निवडणुकांतून पुढे राजकारणामध्ये आलेल्या नेत्यांची लांबलचक यादी देता येईल. महाराष्ट्राच्या राजकारणावर आपल्या कर्तृत्वाचा ठसा उमटविणारे प्रमोद महाजन, विलासराव देशमुख, गोपीनाथ मुंडे, श्रीकांत जिचकार यांचा राजकारणातील प्रवेश कॉलेज व विद्यापीठ निवडणुकांमुळेच सुकर झाला होता.

मध्यंतरीच्या काळामध्ये कॉलेजच्या निवडणुकांमध्ये होत असलेला राजकीय पक्षांचा वाढता हस्तक्षेप, हिंसाचाराच्या घटनांनी लावलेले गालबोट, कॉलेजमधल्या शिस्त व शांततेवर होणारे परिणाम, कॉलेज व्यवस्थापनांवर पडणारा ताण, अभ्यासाला मिळणारे दुय्यम स्थान ही कारणे पुढे करून या निवडणुकांवर बंदी घालण्यात आली. १९९२मध्ये घडलेल्या दुर्दैवी घटनेमध्ये एका विद्यार्थ्याची हत्या झाली. कॉलेज निवडणुकीतील वादाचे पर्यवसान या विद्यार्थ्याच्या हत्येमध्ये झाले, असा निष्कर्ष काढून पोलिस मोकळे झाले.
एका विद्यार्थी संघटनेच्या निरपराध पदाधिकार्याला पोलिसांनी या प्रकरणात गोवण्याचा प्रयत्न केला. पुढे ही दुर्घटना निवडणुकीच्या वादातून नव्हे तर गुंडांच्या टोळीने स्थानिक वर्चस्वाच्या भावनेतून घडवली होती, हे प्रकाशात आलं. पोलिसांनी या प्रकरणी नाहक गोवलेल्या व मन:स्ताप सहन करावा लागलेला पदाधिकारी, आज विधानसभा सदस्य म्हणून निवडून आलेला आहे. नुकतेच कॉलेजमधल्या निवडणुकांद्वारे विद्यार्थी प्रतिनिधी निवडले जावेत, असे निर्देश यूजीसीने दिले आहेत. विद्यार्थी जगतामध्ये या निर्णयाचं मोठ्या उत्साहाने स्वागत होत आहे. कॉलेजमधल्या निवडणुकांमधूनच राजकारणामध्ये पदार्पण करणारं भावी नेतृत्व तयार होण्याची थांबलेली प्रक्रिया या निर्णयामुळे पुन्हा सुरू होईल, यांत शंका नाही. जगातील सर्वात मोठ्या लोकशाही राष्ट्रांमध्ये गणना होणाऱ्या आपल्या देशातील लोकशाहीचे भवितव्य तरुणांच्या वाढत्या सहभागामुळे उज्ज्वल असल्याचे दिसत असताना, याच लोकशाहीतील निवडणूक प्रक्रियेला मात्र घराणेशाहीचा, भ्रष्टाचाराचा विळखा पडल्याचे विदारक चित्रही नुकत्याच पार पडलेल्या लोकसभा व विधानसभा निवडणुकांच्या निमित्ताने समोर आलं आहे. घराणेशाहीविरहित व भ्रष्टाचारमुक्त लोकशाहीसाठी, कॉलेजमध्ये होणाऱ्या निवडणुका हातभार लावतील. राजकारणामध्ये पदार्पण करून समाजासाठी योगदान देऊ इच्छिणाऱ्या अनेकांचा मार्ग सत्ता आपल्याच कुटुंबात राहावी, या अट्टाहासापोटी रोखण्याचं काम प्रस्थापित नेत्यांकडून होताना दिसतं.
सत्तेचं वलय असलेल्या कुटुंबाचा वारसा नसतानाही राजकारणात येऊन जबाबदार लोकप्रतिनिधी म्हणून काम करता येईल, हा विश्वास कॉलेज निवडणुकांमध्ये सहभागी तरुणांमध्ये जागवला जाईल, हे नि:संशय! संगणक युगातील आजच्या तरुणांची संगणकाबरोबर गट्टी जमली आहे. ओबामा ते मोदी या नेत्यांना मतदारांपर्यंत नेण्यामध्ये "सोशल मीडियाने' केलेल्या कामगिरीचं महत्त्व त्यांनी नेमकं हेरलं आहे. देशातील निवडणुकांमध्ये होत असलेला "मसल पॉवर' चा वापर, मतदारांना प्रभावित करण्याचे प्रकार,आचारसंहिता भंगाचे गुन्हे यांना आळा घालण्यासाठी सोशल मीडिया, त्याचे सर्व दोष व उणिवा टाळण्यात आल्यास, भविष्यामध्ये साहाय्यभूत ठरणार आहे. कॉलेजातील निवडणुका या सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर करण्याची रंगीत तालीम ठरू शकतील.

कॉलेजच्या या निवडणुकांनी माझ्या पिढीतील अनेकाना राजकारणाचा मार्ग दाखवला. त्यातून नेतृत्व विकसित झालं. सुशिक्षित, सुसंस्कृत नेत्यांनी समाजाचं, देशाचं नेतृत्व करावं, असे आपण सारेच मान्य करतो. पण नेते एका रात्रीत तयार होत नाहीत, ते घडवावे लागतात. ते घडविण्याची प्रशिक्षण केंद्रे कॉलेजशिवाय अन्यत्र सुरू कशी करता येतील? निवडणुकांमध्ये शिरणाऱ्या राजकारणाची भीती कशासाठी? विविध राजकीय विचारांची ओळख विद्यार्थी दशेतच होणे यात गैर ते काय? कॉलेजांमध्ये होऊ घातलेल्या निवडणुकांनी पुन्हा एकदा विचारांची पक्की बैठक असलेले, सुशिक्षित व समाजाशी बांधिलकी जपणारे नेतृत्व विकसित करण्याची प्रक्रिया सुरू होईल. या प्रक्रियेचे स्वागत करण्यास तरुणाईसोबतच आम्हीही उत्सुक आहोत.

ajitsawant11@yahoo.com
(लेखक मुंबई काँग्रेसचे माजी सरचिटणीस व प्रवक्ता आहेत.)