आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

Install App

हैराण इराण!!

7 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

14 जूनला इराणच्या नवीन म्हणजे 11व्याअध्यक्षांसाठी निवडणुका झाल्या. इराणी जनतेने भरभरून मतदान केले. पाच कोटी पाच लाख मतदारांपैकी घसघशीत 80% मतदारांनी मतदान केले. अमेरिकी अध्यक्षीय निवडणुकीपेक्षा प्रचंड मतदान झाल्याने इराणमध्ये लोकशाही नाही, असे म्हणणार्‍यांची तोंडे काही काळासाठी तरी बंद झाली होती. अमेरिकेच्या निवडणुकीत 50%च मतदान झाले होते. निवडून आलेल्या हासन रोहानी यांना 50%हून थोडे अधिक मतदान झाले. रोहानी अध्यक्ष होणार, हे समजल्यावर इराणी जनतेने एका अर्थाने सुटकेचा नि:श्वास टाकला होता. कारण इराणी जनता आता एकूणच त्यांच्या सद्य:परिस्थितीला पकली आहे. विशेषत: इराणी उद्योजक जमात निर्बंधांमुळे पार भंजाळलेली आहे. कधी एकदा अहमदेनिजाद घरी बसतील, याची वाट सगळे बघत होते. अहमदेनिजाद यांच्यामुळे इराण ‘दहशतवादी राष्ट्र’ आहे असा सगळ्या जगाचा समज झाला, असे इराणी जनतेला वाटते. या नव्या परिचयाची इराणी जनतेला लाज वाटते. एका बाजूला निर्बंधांमुळे आंतरराष्ट्रीय मंचावर वावरताना प्रचंड अडचणींना सामोरे जाताना दुसर्‍या बाजूला इराणी जनतेचे मनोबल दहशतवादी असा शिक्का बसल्यामुळे काहीसे खचले आहे. या पार्श्वभूमीवर पाश्चिमात्य राष्ट्रांनासुद्धा रोहानी इराणचे अध्यक्ष होण्याने कदाचित इराणकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलायला भाग पाडतील, असे वाटत होते. पाश्चिमात्य देशांचे वागणे-बोलणे थॅचर बार्इंची आठवण करून देणारे होते. मार्गारेट थॅचर बार्इंनी 1984मध्ये मिखाईल गोर्बाचेव्ह या सोव्हिएत युनियनमध्ये उदयाला येणार्‍या नवीन नेत्याविषयी "Can do Business together" असा जो अंदाज बांधला होता आणि तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्राध्यक्ष रोनाल्ड रेगन यांना त्यांची रशियाकडे बघण्याची दृष्टी आता बदलावी, असा सज्जड संकेत दिला होता. बार्इंच्या त्या विधानाने जगभर खळबळ उडवून दिली होती. (इराणच्या संदर्भात) याचीच आठवण व्हावी, असा समस्त पाश्चिमात्य राष्ट्रांचा होरा होता. रोहानी यांनी त्यांना तसे भूलवावे याला कारणेही तशीच आहेत. रोहानी यांचा आण्विक इतिहासाचा प्रचंड अभ्यास आहे, पाश्चिमात्त्यांबरोबर बोलताना आवश्यक असणारी नरमाई त्यांच्याकडे आहे; जी अहमदेनिजाद यांच्याकडे अजिबात नव्हती, यशस्वीपणे शिष्टाई करण्याचे अजब कसब त्यांच्याकडे आहे, कठीण प्रसंगी थोडे नमते घेण्याचे धाडस ते दाखवू शकतात, उदाहरणार्थ 2003 ते 2005 या तब्बल दोन वर्षांत त्यांनी इराणमधले युरेनियमच्या समृद्धीकरणाचे कारखाने बंद ठेवले होते, इत्यादी. त्यामुळे पाश्चिमात्य जगाच्या दृष्टीनेसुद्धा रोहानी यांच्याकडे इराणची सूत्रे जाणे सोयीचे होते.
पण निवडून आल्यावर हासन रोहानींनी इराणचा 11वा राष्ट्राध्यक्ष म्हणून शपथ घेण्याच्या आठ दिवस आधी म्हणजे रविवार 28 जुलैपासून अशा काही घटना वेगळ्या पातळ्यांवर घडत गेल्या, की इराणी जनतेच्या आशेवर बॉम्ब पडतो की काय, अशी शक्यता निर्माण झाली.
मे 2013मध्ये आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा संस्थेने आपल्या एका पत्रकामध्ये इराणची तक्रार केली होती की, इराण अनेकदा बजावूनसुद्धा त्यांच्या नंताझ गावाजवळील युरेनियम समृद्ध करण्याच्या मुख्य कारखान्यात स्वत: बनविलेले IR-2m नावाचे घाणे (Centrifuge Machines) दामटून बसवतो आहे. 28 जुलै रोजी मावळते राष्ट्राध्यक्ष अहमदेनिजाद यांनी ‘इराण टीव्ही’ला मुलाखत देऊन सांगितले की, आम्ही पाच हजार घाणे बसविले आणि ताबडतोब कार्यान्वित करत आहोत. आणखी बारा हजार घाणे या आधीच कार्यान्वित केले आहेत.
एकीकडे 31 जुलै रोजी अमेरिकन काँग्रेसने एक इराणविषयक विधेयक मंजूर केले. हे विधेयक एका अद्भुत कायद्याचा पहिला टप्पा असेल. असा कायदा, ज्यामुळे इराणची तेलाची निर्यात शून्य टक्के होईल. Zero Export Of Oil). या कायद्यान्वये भारत, चीन, कोरिया आणि जपान यांना इराणकडून तेल आयात बंद करण्यास भाग पाडता येईल, असा डाव अमेरिकेचा आहे. भारताने या आधीच आपण आपली इराणकडून होणारी आयात कमी केल्याचे अमेरिकेला सांगितले आहे. ती आता 46% इतकी खाली आणण्याची कबुली दिली आहे. अन्य राष्ट्रांनीसुद्धा तशी कार्यवाही केली आहे. इराणला अजिबात परकीय चलन मिळता कामा नये, जेणेकरून इराण आपल्या आण्विक कार्यक्रमाला अर्थपुरवठा करू शकणार नाही, अशी अमेरिकेची धारणा आहे.
1979मध्ये इराणमध्ये इस्लामी क्रांती झाल्यावर इराणचे सर्वोच्च नेते बनलेले आयातुल्ला खोमेनी यांनी पॅलेस्टाइनच्या लढ्याला पाठिंबा देण्यासाठी आणि त्यांच्या आपण सदैव पाठीशी आहोत, हे दाखविण्यासाठी जगभरच्या मुस्लिमांना पवित्र रमजान महिन्याच्या शेवटच्या शुक्रवारी ‘अल-क्वोद्स’ दिवस पाळायची हाक दिली. जगभरचे मुस्लिम या दिवशी इस्राएल सरकारच्या विरोधी निदर्शने करतात आणि ‘झीआॅनवाद्यां’नी म्हणजे ज्यूंनी पॅलेस्टाइनच्या भूमीतून- मुख्यत: जेरुसलेममधून निघून जावे, असा आदेश देतात. ‘अल-क्वोद्स’ हे जेरुसलेमचे अरबी नामाभिधान आहे. या चळवळीचे मूळ इराण असल्याने शुक्रवारी 2 आॅगस्ट रोजी तेहरानमध्ये लाखो लोक रस्त्यावर उतरले होते. वातावरण प्रचंड तापले होते. इराणचे सर्व राजकीय नेते रस्त्यावर होते आणि दोनच दिवसांनी राष्ट्राध्यक्ष पदाची शपथ घेणार्‍या हासन रोहानी यांनी अमेरिका, इंग्लंड आणि त्यांच्या पाश्चिमात्य मित्र राष्ट्रांच्या शेपटीवर पाय देऊन त्यांची खोड काढली. हासन रोहानी यांनी इराणी जमावासमोर केलेल्या त्वेषपूर्ण भाषणात आश्चर्यकारकरीत्या इराणी री ओढली. त्यांनी दणक्यात सांगितले की, जेरुसलेमवर इस्राएलने केलेले अतिक्रमण हे जगभरातल्या मुस्लिम बांधवांच्या जखमेवर मीठ चोळण्यासारखे आहे आणि ते आम्ही खपवून घेणार नाही. याचा सरळ अर्थच असा आहे की, इस्राएलचे सध्याच्या जागेत वसणे आम्हाला मान्य नाही. इस्राएलला त्या जागेतून पुसून टाका!
एका आठवड्यात घडलेल्या या तीन घटनांनी इराणी जनता अस्वस्थ आहे. आपल्या स्वप्नाचा चुराडा होईल, अशी भीती त्यांना वाटते आहे. त्यांची उमेद हरवते आहे. दुसरीकडे, इराणचा अणूऊर्जा प्रकल्प दामटण्याचा प्रयत्न हा या वल्गनेच्या कार्यवाहीचा भाग आहे, असे समस्त जग विशेषत: अमेरिका आणि त्यांची दोस्त राष्ट्रे मानतात. म्हणूनच इराणच्या आण्विक कार्यक्रमाला त्यांचा विरोध आहे. पण अमेरिकेच्या विरोधाला न जुमानता आपला आण्विक कार्यक्रम चालू ठेवण्याच्या इराणच्या निग्रहामुळे इराणला आता जगाने बहिष्कृत करायचे ठरविले आहे.
इराण आणि इस्राएलमधल्या परस्पर संबंधांनीच इराणची आजवरची परिस्थिती ठरवली आहे. इराणचे भविष्य फक्त आणि फक्त त्यांच्या इस्राएलशी असणार्‍या संबंधांच्या दर्जावर ठरणार आहे. अगदी गळ्यात गळा नव्हे, पण इस्राएलबरोबर सलोख्याचे संबंध ठेवल्याशिवाय इराणला शांतपणे जगणे अशक्य आहे. निर्बंधांच्या राजकारणात इराणचा आण्विक कार्यक्रम हे निमित्त आहे. इराणवरच्या वक्रदृष्टीचे कारण जसे इराणच्या इस्राएलबरोबर असणार्‍या गुंतागुंतीच्या सबंधांमध्ये दडलेले आहे, तसेच ते इराणच्या अंतर्गत राजकीय व्यवस्थेमध्येही आहे.
जे आगीत तेल ओतण्याचे काम इंग्रजांनी इथे भारतात स्वातंत्र्यापूर्वी केले, तेचपॅलेस्टाइनच्या बाबतीतही 1947मध्ये केले. पॅलेस्टाइनची फाळणी सुचवली. एक भाग ज्यूंचा ज्यामध्ये मुख्य म्हणजे जेरुसलेम होते आणि दुसरा भाग तिथल्या मुस्लिमांना. या सूचनेवर चर्चा करण्यासाठी अकरा देशांची समिती बनवली. त्यात भारत, इराण आणि युगोस्लाविया यांनी फाळणीच्या विरोधी मते मांडली. उर्वरित आठ देशांनी फाळणीची तरफदारी केली. 1948मध्ये इस्राएल हे ज्यूंचे एक स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून घोषित केले. तत्कालीन इराणचे राजे शहा मोहंमद रझा पहलवी यांनी इस्राएल हे राष्ट्र म्हणून अमान्य केले. अधिकृतपणे इराणचा इस्राएलला विरोध असला तरी वैयक्तिक पातळीवर दोन्ही देशांचे सबंध सलोख्याचे होते. इस्राएलच्या लष्कराने इराणला अफाट मदत केली. प्रोजेक्ट पुष्प सारख्या प्रकल्पातून समुद्रातून समुद्रात डागता येणारी क्षेपणास्त्रे इस्राएलची इराणला मोठी देणगी होती. पण इराणची जगप्रसिद्ध इस्लामिक क्रांती 1979मध्ये झाली आणि शहा मोहंमद रझा पहलवी यांची सत्ता आयतुल्ला खोमेयनी स्थानिक लोकांच्या मदतीने भिरकावून दिली. आयतुल्ला खोमेयनी 1979 सालानंतर इराणचे सर्वोच्च नेते झाले. त्यांनी त्यांच्या खाली धर्ममंडळ आणि त्या खाली अध्यक्षीय म्हणजे लोकशाही, अशी एक विचित्र राजकीय व्यवस्था अमलात आणली. सर्वोच्च नेता बनल्यावर त्यांनी पहिले काम केले असेल तर इस्राएल हा आमचा नंबर एकचा शत्रू आहे, अशी जगभर दवंडी पिटवली. इस्राएल हा छोटा राक्षस असून अमेरिका हा मोठा राक्षस आहे, अशी चित्तथरारक विधाने करून इराणच्या राजकारणाची दिशा स्पष्ट केली. आजवर इराणचे आंतरराष्ट्रीय राजकारण या एकाच मुद्द्यावर गोल गोल फिरते आहे आणि त्याचा त्यांच्या अतर्गत व्यवस्थेवरही त्यामुळे भयंकर परिणाम झाला आहे. इस्राएल आपल्या मातब्बर दोस्त मंडळींच्या मदतीने जशास तसे उत्तर देण्याच्या नादात इराणमध्ये आणि आजूबाजूच्या मुस्लिम आणि अरब राष्ट्रांमध्ये हिंसक धुमाकूळ घालतो आहे. इराण आजूबाजूच्या राष्ट्रांना क्षेपणास्त्रे आणि अन्य हत्यारे देऊन इस्राएलला संपविण्याच्या बेतात आहे, असे इस्राएल सरकारचे जगाला सांगणे आहे. त्यामुळे मिळेल तेथे इराणची कोंडी करण्याचे इस्राएलचे प्रयत्न आहेत. इराणचा अण्वस्त्र निर्मिती कार्यक्रमाचा रोख फक्त इस्राएल असून इराणने कोणतेही आण्विक प्रकल्प घेता कामा नयेत, असे विशेषत: आपल्या पाश्चात्त्य मित्राने इस्राएलने पक्के बिंबवले आहे. मध्यंतरी जून 2010मध्ये इस्राएलने अमेरिकेच्या मदतीने एक विशिष्ट जातीचा संगणक जिवाणू तयार करून इराणचे सुमारे एक हजार यांत्रिक घाणे (Centrifuge) खिळखिळे करून टाकले. त्यांच्याच नाकावर टिच्चून गेल्या आठवड्यात वर लिहिल्याप्रमाणे मावळते अध्यक्ष अहमदेनिजाद यांनी नंताझ गावाजवळील युरेनियम समृद्ध करण्याच्या मुख्य कारखान्यात इराणने स्वत: बनविलेले IR-2m नावाचे घाणे (Centrifuge Machines) दामटून बसविले.
दुहेरी अर्थशास्त्राचे आणि जगातल्या इस्लामी व्यवस्थेचे गाढे अभ्यासक रॉडनी शेक्सपियर यांनी रोहानीच्या शपथविधीच्या दिवशी ‘तेहरान टाइम्स’मध्ये लिहिलेल्या स्तंभलेखात ‘रोहानीच काय तिथे अन्य कुणीही बसला तरी इस्राएलला पुसून टाकायची भाषा करेल, कारण इस्राएलच त्यांच्या तोंडी हे शब्द पेरतो आहे’, असे लिहून रोहानींची बाजू मांडून एक प्रकारे त्यांना दोषमुक्त ठरविण्याचा प्रयत्न केला आहे. रोहानी अशा वेळी यांना काही वेळ द्यायला जाणकारांची हरकत नाही, कारण दहा वर्षांत इराण संपेल, असे हेन्री किसिंजरही म्हणाले होते. पण "Can do business" या अपेक्षेने रोहानींकडे पाहणारेपश्चिमेकडील देशआणि दस्तुरखुद्द इराणी जनता यांच्या मध्ये रोहानी यांनी केलेल्या खळबळजनक हालचालींमुळे आणि विधानांमुळे उमेद संपल्यात जमा आहे.
sudhirmutalik@gmail.com