आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

देवल मास्तरांस पत्र...

5 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
डियर देवलमास्तर,
मी ‘सिंधू, सुधाकर, रम आणि इतर’ हे नाटक लिहिले, तेव्हा तुमची नाटके परत वाचून काढली. खरं तर माझं नाटक तुमच्या समकालीन गडकऱ्यांच्या ‘एकच प्याला’ या नाटकाची पुनर्भेट. आजच्या नजरेतून त्या नाटकाकडे, त्या काळाकडे पाहण्याचा माझा हा प्रयत्न. या नाटकाचे प्रयोग होताना, तुमची आठवण मात्र पुन्हा एकदा येतेय. योगायोग म्हणा किंवा काही, गडकरीसुद्धा तुमचे चाहते. तुम्हाला भेटायला गेल्यावर “वंदन नाट्यमिलिंदा गोविंदा तव पदारविंदाना” या ओळीने सुरू होणाऱ्या आर्या गडकऱ्यांनी तुम्हाला अर्पण केल्या. भेटायला गेल्यावर लोक मिठाई किंवा इतर काही भेटवस्तू देतात; गडकऱ्यांनी तुम्हाला कवितेच्या ओळी भेट दिल्या!
१४ जून १९१६चा तुमचा मृत्यू. त्या हिशेबाने आता तुमच्या मृत्यूला शंभर वर्षे होताहेत. अजूनही तुमच्या नाटकांनी आणि तुमच्या काळाने आमची पाठ सोडलेली नाही. तुमचा तो काळ, त्या काळातलं लेखन मॅड करणारं, वेगवेगळ्या कारणांनी...
तर, पुण्यातल्या ‘नाटक कंपनी’चे आलोक राजवाडे आणि ओंकार गोवर्धन गडकऱ्यांचे ‘एकच प्याला’ घेऊन आले. म्हणाले, “चल, आशुतोष करू याचं काहीतरी.” लागलो कामाला. जसाच्या तसा ‘एकच प्याला’ काय घ्यायचा! मग, त्याचं पुनर्वाचन करायचं ठरलं. आमच्या नाटकाबरोबर तुमची नाटके, तुमचे गुरू किर्लोस्करांची नाटके आली, तुमचे समकालीन खाडिलकर आले. म्हणजे, टिळक-युग संपेपर्यंतचा १९२० पर्यंतचा काळ आला. सामाजिक सुधारणा की राजकीय स्वातंत्र्य, सनातन आणि पुरोगामी ब्राह्मण्य, नैतिकतेच्या कल्पना, बालविधवा विवाह, स्त्रियांचे शिक्षण, स्त्री-पुरुष नाते, बालविवाहविरोधी रायसाहेब हरविलास सारदा कायदा, राष्ट्रवाद, शेक्सपिअर, कालिदास, शोकांतिका, संगीत नाटक, नाटक कंपन्याची भरभराट ते कर्जबाजारी कंपन्या, मूकपट-बोलपट असं सगळं करत-करत ‘सिंधू, सुधाकर, रम आणि इतर’ लिहून झालं. आलोकने ते दिग्दर्शितही केलं. त्याचे प्रयोगही होऊ लागले. तुम्ही काही मनातून गेला नाही. जात नाहीत.
मास्तर, तुमच्या आधी तुमचे गुरू अण्णासाहेब किर्लोस्कर यांनी आपल्या नाट्यकर्तृत्वाने मध्यमवर्गीय मराठी माणसावर प्रभाव पाडला. ना. सी. फडक्यांनी किर्लोस्करांना सूर्याची आणि तुम्हाला चंद्राची उपमा दिली. खाडीलकर, गडकरी, कोल्हटकरांसारखे तुमचे समकालीन असताना आणि तुम्ही लिहीत असताना, ‘गडकरी युग’ जोरात असतानासुद्धा तुम्ही शांतपणे लिहीत राहिलात. फडके लिहितात, त्याप्रमाणे तुमच्या नाट्य-कर्तृत्वाचा प्रकाश “प्रखर नव्हता; दशदिशा उजळून टाकणारा खरा, पण मंद मृदू आणि आल्हादकारक होता.” तुम्ही दुर्गा (१८८५), झुंजारराव (१८९०), फाल्गुनराव/संशयकल्लोळ (१८९४/१९१६), मृच्छकटिक (१८८७), विक्रमोर्वशीय (१८८९), शापसंभ्रम (१८९३), आणि शारदा (१८९९) अशी सात नाटके लिहिली. यातले फक्त ‘शारदा’ स्वतंत्र नाटक. पण, त्याने लेखन आणि समाज यातील नातेसंबंधाबद्दलचा एक मानदंड घालून दिला.
नाटक लिहिताना मी गडकरी वाचत गेलो, तशी लक्षात राहिली गडकऱ्यांची पल्लेदार स्वगते. शेक्सपिअरच्या नाटकाच्या प्रभावाने ‘मराठी शोकांतिका’ लिहिणाऱ्या गडकऱ्यांच्या नाटकातील भावविवश भाषेशी जोडून घेताना अडचण यायची. त्या वेळेला तुमची शांत, लयदार, साधी, थेट मनाला स्पर्श करणारी भाषा हवीहवीशी वाटायची. आता शारदेच्या तोंडचे हे छोटेखानी भाषण : “मी किती नको नको म्हटलं, तरी काळ कुठे ऐकतो आहे? त्याचा आपला क्रम चालायचाच. पंधरा दिवसाचे आठ, आठांचे चार राहिले, आणि चारीचं एकावर आलं. आजचाच दिवस काय तो मधें; आणि उद्या? उद्या काय - “लग्न नव्हे मरण उद्यां ठरलें ते टळत नाही.”
तुमची प्रत्येक नाटकातल्या क्राफ्टवरची हुकमत साहित्याच्या विद्यार्थ्याला, नाटक लिहिणाऱ्याला दंग करते. तुम्ही केलेली रूपांतरे तुमच्याकडे असलेले संस्कृती आणि भाषा-भान दर्शवत असतात.
१३ नोव्हेंबर १८५५ रोजी सांगलीजवळ हरिपूरसारख्या समृद्ध सांस्कृतिक भूमीत तुम्ही जन्मलात आणि तिथे वाढत असतानाच हरितालिका, मंगळागौरीसाठी गाणी लिहून दिली. तिथेच तुम्हाला लिखाणाची आवड लागली असावी. पुढे तुम्ही किर्लोस्करांच्या कंपनीत काम केलंत. किर्लोस्करांच्या मृत्यूनंतर त्यांना गुरुस्थानी मानून लेखनाचा वसा घेतला. ‘मृच्छकटिक’चे भाषांतर करून १८८७मध्ये रंगभूमीवर आणले. महादेवराव कोल्हटकरांच्या ‘ऑथेल्लो’मध्ये भूमिका केली. तुम्ही कोल्हटकरांच्या ऑथेल्लोचा ‘झुंझारराव’ करून नाटकाची रंगावृत्ती तयार केली. ती प्रकाशितही केली. आजकाल, जगभरात परफॉर्मन्स स्क्रिप्ट किंवा रंगावृत्ती हा प्रकार रंगभूमी-अभ्यासात संशोधनाच्या दृष्टीने परवलीचा बनला आहे. त्याचा विचार तुम्ही शंभर वर्षांपूर्वी केला होता, हे महत्त्वाचे. पुढे, इंग्रजी नाटकाचे ‘फाल्गुनराव’ हे रूपांतर केले ते नंतर ‘संशयकल्लोळ’ नावाने प्रसिद्ध आहे.
फक्त नाट्यक्षेत्रातच तुम्ही थांबला नाहीत, तर श्रीनिवास भिकाजी देसाई यांच्या बरोबरीने ‘कादंबरीकलाप’ नावाचे मासिक सुरू केले. सुरस कथा आणि कादंबऱ्या यांची भाषांतरे छापण्याच्या उद्देशाने काढलेल्या या मासिकात रेनॉल्डचे ‘मिस्टरीज ऑफ लंडन’ या पुस्तकाचे मराठी भाषांतर द्यायला तुम्ही सुरुवात केली, पण ते पुढे बंद पडले. ‘पुणे वैभव’ या वृत्तपत्रात “गरीब रयतेचे काळ” हा ब्रिटिश सरकारच्या धोरणांवर टीका करणारा लेख लिहून तुम्ही सरकारचा रोष ओढवून घेतला.
तुमच्या काळाला सुवर्णकाळ म्हणतात, ते उगीच नाही. भारतातल्या सरंजामी व्यवस्थेने कलाकार आणि त्याच्या कलेला जगवलं, प्रोत्साहन दिलं. बडोद्याचे गायकवाड, इंदोरचे होळकर आणि कोल्हापूरचे राजर्षी शाहू छत्रपती यांचा तुमच्यासारख्या नाटकवाल्यांवर विशेष लोभ. तुमचे ‘मृच्छकटिक’ हे आमच्या कोल्हापूरच्या महाराजांचे आवडते नाटक. नटश्रेष्ठ भाऊराव कोल्हटकरांची चारुदत्ताची पदे ऐकण्यात महाराज दंग होऊन जात. ‘मृच्छकटिक’मधील सातव्या अंकातील ‘बाळा घालोनिया गळा’ हे पद ऐकताना महाराजांच्या डोळ्यांतून अश्रू येत, असं मी वाचलंय. आमच्या खुद्द राजाचे तुम्ही काही दिवस शिक्षक होतात, हेही मी वाचलंय.
तुम्ही नाटक करत होता तेव्हा मराठीत नवनवीन नाटके येत होती. नव्या-जुन्या नाट्यसंस्था नाटके उभी करत होत्या. पण, ‘दिग्दर्शन’ हे नाट्यकलेचे महत्त्वाचे अंग अद्याप अस्तित्वात आले नव्हते. त्या काळी तुम्ही ‘तालीम-मास्तर’ म्हणून काम केलं. नटांना ‘भाषण चांगले करायला’ शिकवलंत. नवसुशिक्षित वर्ग नाटक पाहायला येऊ लागला तसं रंगमंचावरील भावप्रकटन आणि व्यक्तित्वदर्शन या दोन महत्त्वाच्या अभिनय-घटकांमध्ये कंपनी नाटकांना सक्षम करण्याचे काम तुमच्या हातून झाले.
मास्तर, तुमच्या निधनानंतर शंभर वर्षांनी ‘फुल-टाइम’ नाटक करणे, हा शब्दप्रयोग वापरात येईल, असे तुम्हाला वाटलं नसेल. खरं सांगायचं तर, आज ‘फुल-टाइम नाटक’ क्वचित कुणी करतो. ‘फुल-टाइम नाटक’ करणारे सिनेमे, सिरियल्स आणि बाकीचे नाना प्रोजेक्ट‌्स करत नाटक करत असतात. पण, तुम्ही ‘फुल-टाइम नाटक’ केलं. नाटकाने तुम्हाला पैसा दिला आणि प्रसिद्धी दिली. तुमच्या ‘संगीत शारदे’चे हक्क तुम्ही कुठल्या नाट्यसंस्थेपुरते सीमित ठेवले नाहीत. प्रयोगांच्या रॉयल्टीतून, पुस्तकांच्या हक्कातून तुम्ही समृद्धीने जगला.
शेक्सपिअरच्या मृत्यूला शंभर वर्षे झाली, तेव्हा सॅम्युएल जॉन्सन वगैरे थोर-थोर लेखकांनी शेक्सपिअरच्या नाटकांच्या जोरदार प्रस्तावना लिहिलेल्या नव्या आवृत्त्या काढल्या. शेक्सपिअरच्या मृत्यूला दोन महिन्यांपूर्वी ४०० वर्षे झाली आहेत. जगभरात स्मृतिवर्षाची धूम उडालीय. कितीएक भाषा शेक्स्पपिअरला घेऊन उत्सव करताहेत, नवनवीन ग्रंथ प्रकाशित करताहेत. नाटके सादर करताहेत. तुम्ही वरून पाहात असालच, तुमच्या मृत्यूच्या शंभराव्या वर्षी इकडे शुकशुकाट आहे. इकडच्या शिरस्त्याप्रमाणे आपल्या पूर्वसुरींचं थोरपण वगैरे काही लक्षात ठेवायला आम्हाला आवडत नाही. लक्षात ठेवलंच तर थोरपणाच्या नावाने एखादा पुरस्कार किंवा पुतळ्याला नाहीतर फोटोला हार. मग, पेपरात एखादी बातमी.
पण जाऊ दे, स्मृतिवर्षाच्या औपचारिकतेत नको अडकायला.
भरत नाट्य मंदिरचे नाट्यकलाकार तुमच्या ‘शारदे’चे प्रयोग करत असतात. ज्या ‘नाटक कंपनी’ने ‘सिंधू, सुधाकर, रम आणि इतर’ नाटक केले, त्याच संस्थेचा तरुण दिग्दर्शक निपुण धर्माधिकारी तुमच्या ‘संशयकल्लोळ’चे राहुल देशपांडेंबरोबर प्रयोग करतोय. नाटक जोरदार हाऊसफुल्ल होतेय. शिवाय, महाराष्ट्रातल्या गावागावांतून तुमची ‘शारदा’ गात असतेच. बरं, नाटक केलं नाही झालं, तरी ‘शारदा’ इथे आमच्या सर्वांच्या मधोमध उभी राहून जागल्याचे काम करते. शंभर एक वर्षांनंतरसुद्धा 'काय पुरुष चळले बाई। ताळ मुळी उरलां नाही' असं गायला सारखी कारणं मिळतात. कारण, पुरुषीपण. बहुतेक तुमचं नाटक विसरूच द्यायचं नाही, असं ठरवलंय इथल्या बापय-व्यवस्थेनं.
एकूणच काय, देवलमास्तर, तुम्हाला विसरणं सहज शक्य नाही.
तुमचा,
आशुतोष पोतदार
बातम्या आणखी आहेत...