आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

यक्षगान: एका शोधाचा प्रवास

6 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
कर्नाटकात उडुपीतल्या यक्षगान केंद्राला विद्यार्थ्यांबरोबर नव्याने भेट देताना, ओळखीच्याच वाटेने जात पुनर्भेटीचा अनुभव मी घेत होतो. गत काळ मला खुणावत होता. त्या काळाचे अर्धे-मुर्धे बंद-उघडे दरवाजे, मी परत उघडत होतो...
भूतकाळ आणि वर्तमानकाळ फुटाणे-साखर एकत्र बांधलेल्या चिकट पुरचुंडीसारखाच असतो जणू. कर्नाटकात उडुपीच्या यक्षगान केंद्राच्या इमारतीचा लोखंडी दरवाजा ढकलून मी आत शिरलो. पूर्वी तिथे एक साधीशी, छोटी इमारत असे. त्या इमारतीत आत शिरल्यावर समोर आड. त्यात वर्षभर पाणी. डाव्या बाजूला गेस्ट हाउस आणि केंद्रातले प्रमुख शिक्षक, गुरू संजीव सुवर्णा यांचे घर. उजव्या बाजूला रिहर्सल करण्याची जागा. आजही यक्षगान केंद्रातल्या मुलांचा सकाळी लवकर उठून सराव सुरू होतो. गाण्याचा रियाज, टाळ असं सगळं एका लयीत घडत असतं...
वीसेक वर्षांपूर्वी ‘स्पिक मॅके’ या संस्थेने मला गुरुकुल स्कॉलरशिप दिली होती. उडुपी मंगलोर रस्त्यावर शाळिग्राम या गावात राहणाऱ्या गुरू कोटा शिवराम कारंत या आधुनिक भारतातल्या थोर माणसाच्या सहवासात राहून त्यांच्या दैनंदिन आयुष्याचा, तसेच यक्षगान लोकनाट्य परंपरेतील संगीत, वेषभूषा, रंगभूषा यांचाही अभ्यास मला करायचा होता. शिवराम कारंत या अवलियाचे नाव आज सगळ्यांना माहीत नसले, तरी साहित्य आणि संस्कृतीचे भान असणारे त्यांना विसरणे शक्य नाही. कादंबरी, नाटक, कविता, लहान मुलांसाठीचा विश्वकोश, बाल शिक्षणातील प्रयोग, यक्षगान परंपरेतील आधुनिकतेची पायाभरणी, अशा विविध क्षेत्रांत लीलया संचार करणारे कारंत आधुनिक भारतातील एक प्रगाढ व्यक्तिमत्त्व. मी शाळिग्रामला पहिल्यांदा पोहोचलो, तेव्हा गावातली स्वच्छता चांगली राहावी, यासाठी हा वयाची ऐंशी पार केलेला तरुण उपोषणाला बसला होता. आधुनिक कन्नड कथेचे शिल्पकार शांतिनाथ देसाई (त्या वेळी देसाई कुवेम्पू विद्यापीठाचे कुलगुरू म्हणून रिटायर झाल्यावर कोल्हापुरात स्थायिक झाले होते. मी उडुपीला असताना शांतिनाथ देसाईंनी मला लिहिलेली पत्रे माझ्याजवळचा बहुमोल ऐवज आहे.) कारंताचा उल्लेख ‘मॉडर्न ऋषी’ म्हणून करत असत..

यक्षगान केंद्रांवर जाण्याची माझी या वेळची भेट विशेष होती. पुलाखालून बरेच पाणी वाहून गेल्याचा मी साक्षीदार होतो. यक्षगान, लोककलांचा अभ्यास, शिवराम कारंतांचे निधन, माझे प्रशिक्षण. आता विद्यार्थीदशेच्या औपचारिकतेतून बाहेर पडून वेगवेगळ्या नोकऱ्या करून मी शिक्षकी पेशात रुळलो होतो. स्वतःची नाटके सादर होत होती. बंगलोरमधल्या माझ्या नोकरीच्या निमित्ताने भारतभरातले नाटक, ठिकठिकाणचे नाटकवाले यांच्याशी संबंध वृद्धिंगत होत होते. आमच्या युनिव्हर्सिटीच्या ‘डिस्कव्हर इंडिया प्रोग्रॅम’मध्ये यक्षगान परंपरेवर संशोधन करणाऱ्या मुलांचा मेंटॉर म्हणून आता उडुपीला आलो होतो. तिथली माणसे तीच, मीही तोच; पण आमच्या भूमिका बदलल्या होत्या. मी माझ्या मुलांचा शिक्षक म्हणून, गुरू संजीव सुवर्णांना आमच्या मुलांना यक्षगान समजून घ्यायला मदत करा, म्हणून साकडे घातले होते. ते मोठ्या मनाचे. मला तोडक्या-मोडक्या, कन्नडी हेलमध्येे, “तुम हो उनकों बतानें के लिये. मै काए को” म्हणून गेले. सवयीप्रमाणे त्यांच्या पायावर मी हात ठेवला. गुरू संजीव सुवर्णा तशाच लुंगीत. तोच झब्बा. सायकल जाऊन स्कूटर आली. डोक्यावरचे केस पांढरे झाले होते. शिवराम कारंतांची आठवण करून देईल, असे त्यांचे केस मानेवर रुळले होते. यक्षगान केंद्राचेही रूप पालटून गेलेले. शिकायला येणाऱ्यांची संख्या वाढली. यक्षगानकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोन आता बराच बदलला आहे. यक्षगानात काम करणारे प्रमुख नट बाहेर जाऊन रग्गड पैसा मिळवू लागले आहेत. सिनेमात कामे मिळावून देणारी यक्षगान एक शिडी झाली आहे. एके काळी आयुष्यभर केंद्रात राहून साधना करणाऱ्या मुलांपेक्षा बघे वाढले आहेत. आणि वर्ष-सहा महिन्यांच्या ‘ट्रेनिंग’वर यक्षगान संपुष्टात येऊ लागले आहे.
अत्यंत गरीब कुटुंबात, काबाडकष्ट करत यक्षगान केंद्रात शिकून तिथेच शिकविणाऱ्या गुरू संजीव सुवर्णांसारख्या इतर शिक्षकांच्या नजरेतून हा बदल जाणवत होता. ते मला सांगत होते. नेहमीप्रमाणे त्यांचे कन्नड भाषेतील बोलणे हिंदी-इंग्रजीतून स्पष्ट करायला, त्यांच्या पत्नी वेदवती होत्या. त्या कौतुकाने माझ्याशी बोलत होत्या, “तुम आये थे, तब मेरा बेटा इतनासा था। पर तुम वैसे का वैसा हो। अब तुम बडा प्रोफेसर और रायटर बन गया है।” माझ्या बरोबरच्या विद्यार्थ्यांना बरंच काही कळत होतं, बरंच काही डोक्यावरून जात होतं. बरेच जण यक्षगानात वापरल्या जाणाऱ्या जिरेटोपांच्या वेगवेगळ्या आकारांनी आणि वजनांनी तोंडात बोटे घालत होती. हातात घेतल्यावर एवढा जड टोप, तर डोक्यावर घालून नाचताना काय होत असेल, हे बघत होते. काही जण यक्षगान कलाकारांच्या कपड्यांवरचा ‘एथनिक’ कलर बघून हुरळून जात होते. कॅमेरा बाळगणारी मुले कपड्यांचे रंग, कलाकारांचे भाव, मुद्रा टिपत होते. मध्ये मध्ये कुणीतरी मोबाइलच्या वापरांमुळे इरिटेट करत होते. आधी बघावे, मनात साठवावे आणि मग फोटो काढावा, असा निर्णय आम्ही आधीच घेतला होता. तरी, काही जणांचे हात सुलभ हातात येणाऱ्या मोबाइलकडे आणि सेल्फी-करणाकडे जात होते.
पारंपरिक पद्धतीने यक्षगान कलाकाराला डोक्यावरचे कॉश्च्युम्स तासन‌्तास बसून बांधावे लागतात. पण, आता यक्षगानातील आभूषणांसाठीच्या मटेरियलमध्ये बदल झाला आहे. हलक्या वजनाचे मटेरियल उपलब्ध आहे. अर्थात, बऱ्याच सिनियर कलाकारांना पारंपरिक मटेरियलशिवाय यक्षगान खेळता येत नाही, हीही एक गंमत आहे...
आरआरसीचे प्रमुख कृष्णभट्ट आम्ही येणार म्हणून, आधीपासून हरखून गेले होते. काही न सांगता, ते चक्क रेल्वे स्टेशनवरच रेल्वे पोहोचायच्या वेळेला हजर. नेहमीप्रमाणे खादीचा त्यांचा साधा वेष. पायात तशीच चप्पल. जगभर प्रवास करून कर्नाटकातील लोककलांचा विशेषतः यक्षगान परंपरेचा झेंडा दिमाखात मिरवणारे, कृष्णभट्ट आजोबा झाले असले तरी उमदे दिसत होते. एखादे संशोधन केंद्र चालवणे किती जिकिरीचे असते, हे कृष्णभट्टांपेक्षा कोण अधिक चांगले समजू शकेल! संशोधन केंद्रासाठी कलाक्षेत्रात जाऊन साधनसामुग्री मिळविणे, त्याची नीट वर्गवारी करून ती काळजीपूर्वक जतन करून ठेवणे, अत्यंत नाजूक अवस्थेत असणाऱ्या ध्वनिमुद्रिका, चित्रफिती वा कागदपत्रे यांची काळजी घेण्यासाठी हव्या असणाऱ्या तंत्रज्ञानाचा खर्च, तर आवाक्याबाहेरचा. शिवाय, संशोधन केंद्रात काम करणारे अधिकारी, तंत्रज्ञ असणे ही वेगळीच आणि महत्त्वाची गरज. भटांचा भर आहे लोकांपर्यंत आणि संशोधकांपर्यंत केंद्र पोहोचण्याचा. कारण, हे समाजाकडून आले आहे ते समाजापर्यंत पोहोचले पाहिजे, असा त्याचा आग्रह.
आमच्या विद्यापीठातील मुले भारतभरातल्या वेगवेगळ्या शहरांतून आलेली. इंग्रजी भाषेतील शिक्षणाचा प्रभाव. वेगवेगळ्या भाषा बोलणारी. त्यांच्याबरोबर यक्षगान पाहणे, कलाकारांना भेटणे आणि ज्यांनी आयुष्याच्या एका टप्प्यावर माझ्यावर प्रभाव टाकला, त्यांना आपल्या विद्यार्थ्यांसोबत भेटणे, हा एक खास अनुभव होता. ऐन विशीतील मुले आपल्या परंपरा आणि संस्कृतीविषयीचे जे भान देतात, ते नक्कीच वेगळे असते. सेल्फीसाठी धडपडत असले, तरी उडुपीला जाऊन आल्यावर त्यांनी सादर केलेला अभ्यास प्रकल्प, तयार केलेल्या छोट्या फिल्म्स, एकत्र बांधलेले फोटोग्राफ्स, यक्षगानच्या फॉर्ममध्ये त्यांनी सादर केलेले नाटक नव्या पिढीच्या सजगपणाची साक्ष देतात. असंही लक्षात येतं की, परंपरा बदलत राहतात, तशा त्या अधिकाधिक सचेतन होत जातात. काळाचा विशाल पट त्या गुंफत असतात. शिवराम कारंतांपासून संजीव सुवर्णा ते महाबळ हेगडे ते शिवराम हेगडेंपर्यंत असे कलाकार आपल्या भाषेच्या, सामाजिकतेच्या चौकटी तोडून पिढ्यान‌् पिढ्या संवाद करत राहतात. सगळ्यात कॉमन असते, ते परंपरा आणि संस्कृतीचे नवनवे आकलन, अभिनय आणि स्वरांचे गारूड, कलेची साधना आणि न संपणारा यक्षगान-शोधाचा प्रवास.
potdar.ashutosh@gmail.com
पुढील स्‍लाइडवर पाहा, संबंधित फोटो....