आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

अर्धा फिजिकल अर्धा डिजिटल

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

‘हल्ली माणुसकी राहिलीच नाही’ असे सातत्याने आपल्या आजूबाजूला बोलले जात होते. त्यात भर म्हणून आता ‘समाजाचे मानसिक आरोग्य खालावले आहे’ असे बोलले जात आहे. वास्तवात नेमकं काय होत आहे? आणि कशामुळे होत आहे?  


युलाल हरारी या इतिहासकाराच्या मते, ‘जगाला झपाट्याने बदलवणारी तिसरी क्रांती येऊ घातली आहे. मानवी इतिहासात प्रथम शेतीच्या क्रांतीने आमूलाग्र बदल घडवून आणला. शेतीच्या क्रांतीने रानटी अवस्थेचे असणाऱ्या माणसाचे ‘स्थिर’ आणि ‘टोळी’ समाजात रुपांतर घडवून आणले. त्यातून कुटुंब संस्था, विवाह संस्था, संस्कृती, धर्म, तत्त्वज्ञान आणि नातेसंबंध जन्माला आली. त्या स्थिर आणि टोळी समाजातून पुढे ‘राज्य संस्था’ निर्माण झाली. ‘टोळी शाही’ कडून ‘निरंकुश राजेशाही’कडे या काळात मानवाने प्रवास केला. जगभर कमी-अधिक प्रमाणात आणि मागे-पुढे शेतीच्या क्रांतीने मानवी जगणे सुकर केले. रानटी अवस्थेतून टोळी अवस्थेत येताना मानवाला शेतीच्या क्रांतीने मदत केली. 


पुढे, वैज्ञानिक क्रांती झाली. वैज्ञानिक क्रांतीने शेतीच्या क्रांतीप्रमाणेच ‘मानवी जीवन’ आमूलाग्र बदलून टाकले. जगाचा आणि विश्वाचा पुनर्शोध या क्रांतीने लावला. विश्वाचे  केंद्रस्थान ‘देवा’कडून ‘माणसा’कडे सरकले. शेतीच्या क्रांतीने जन्माला घातलेली कुटुंब संस्था, विवाह संस्था, संस्कृती, धर्म, तत्त्वज्ञान आणि नातेसंबध वैज्ञानिक क्रांतीने अप्रासंगिक ठरले. त्यातील बहुतेक घटकांनी स्वत:ला बदलून घेतले. काही घटक नामशेष झाले. त्या जागी नवीन घटकांनी जन्म घेतला. वैज्ञानिक क्रांतीने तंत्रज्ञान विकसित केले. या तंत्रज्ञानाने वसाहतवाद आणि साम्राज्यवादाच्या माध्यमातून जगाला  जोडले. नैसर्गिक सीमांची जागा कृत्रिम सीमारेषांनी घेतली. त्यातून राष्ट्रवाद जन्माला आला. वैज्ञानिक क्रांतीने कृत्रिम सीमांना ‘पासपोर्ट’ हा निकष ठरवून जगाला ‘ग्लोबल खेडे’ बनविणारे आभासी ‘जागतिकीकरण’ आणले. पृथ्वीच्या गर्भात आणि अंतराळात अनेक ‘यान’ सोडून माणसाने खूप काही शोध लावले. जैविक, रासायनिक, आण्विक शस्त्रास्त्रे  निर्माण केली. विश्वाचे केंद्रस्थान देव, पृथ्वी, सूर्य अशी चर्चा करत करत, अनेक अनेक ग्रह, तारे आणि आकाशगंगा यांचा शोध माणसाने लावला. विश्वाची उत्पत्ती कोण्या देवाने केली नसून ‘बिग बँग थेअरी’ने झाली, असेही स्पष्ट केले गेले.

   
आता, आपल्या मानवी समाजात तिसरी क्रांती येऊ घातली आहे. शेतीच्या क्रांतीने जन्माला घातलेल्या आणि वैज्ञानिक क्रांतीने शोधलेल्या सगळ्याच गोष्टींच्या शक्तिस्थळे आणि मर्मस्थळे या क्रांतीला माहिती आहेत. त्यामुळे या क्रांतीला कसे सामोरे जावे, आणि तिला आत्मसात कसे करावे, हा यक्षप्रश्न मानवी समाजापुढे निर्माण झाला आहे. समाजात झपाट्याने वाढत जाणारी हिंसा, निराशेची भावना, एकाकीपणा, संशय, ताणतणाव, गोंधळ, अस्थिरता, संदिग्धता, अनिश्चितता हे सगळे त्या येऊ घातलेल्या क्रांतीची लक्षणे आहेत. माणसाने जगाचा, विश्वाचा शोध घेऊन झाल्यानंतर ‘स्व’ चा शोध घेण्याचा प्रयत्न सुरू केला आहे. मी कोण? याचा शोध घेण्यासाठी ‘मेंदू’ आणि ‘मन’ याचा शोध घेणे, क्रमप्राप्तच नव्हे, तर अनिवार्य आहे. मेंदू आणि मनाच्या या सगळ्या विश्वातूनच तिसरी क्रांती येत आहे. तिला मानसिक क्रांती (Cognitive Revolution) म्हटले जात आहे. 


आजपर्यंत मानवी मेंदूच्या खूपच कमी भागाचा वापर झाला आहे. मन म्हणजे नेमकं काय, याचा तर अजूनही शोध लागलेला नाही, त्यामुळे जगभरातील संशोधक मेंदूचा आणि मनाचा शोध घेत आहेत. जैवतंत्रज्ञान, रोबोटिक्स, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सायबरनेटिक्स यांच्या माध्यामातून येणाऱ्या काळात कुटुंबसंस्था, विवाहसंस्था, नातेसंबंध, संस्कृती, धर्म, तत्त्वज्ञान यांच्या क्षेत्रात क्रांतिकारी बदल होणार आहेत. अलीकडेच  चीनमधील एक बातमी (टाइम्स ऑफ इंडिया, १५ सप्टेंबर २०१७) होती. चीनमध्ये स्त्री-पुरुषांचे लिंग गुणोत्तर कमी आहे. त्यामुळे अधिकच्या पुरुषांच्या लैंगिक भूक भागवण्यासाठी हुबेहूब स्त्रीसारखा दिसणारा ‘स्त्री रोबोट’ तयार करण्यात आला आहे. जपानमध्ये तर ४२ % पुरुष आणि ४५% स्त्रिया या ‘व्हर्जिन’ म्हणजेच कुमारिका आहेत, (टाइम्स ऑफ इंडिया, २० सप्टेंबर २०१७) चीन आणि जपानमध्येच या गोष्टी होत नाहीत, तर जगभर या गोष्टी घडताना दिसत आहेत.  अर्थातच नवी येऊ घातलेली क्रांती तिच्यासोबत अनेक बदल घेऊन येणार आहे. ते पचवायला आणि जिरवायला लागणारी वैचारिक आणि मानसिक पातळीवरील समज आणि पात्रता माणसांनी अजून विकसित केलेली नाही. कधीकाळी माणसाला सुखकर बनवणारे तंत्रज्ञान माणसाला यंत्र बनवते,की काय हा नवा प्रश्न आता निर्माण झाला आहे. मोबाइल, फेसबुक, व्हॉट्सअॅप, ट्विटर यांच्यामुळे हल्लीचा माणूस ‘अर्धा फिजिकल’ - ‘अर्धा डिजिटल’ बनला, आहे असे अभ्यासकांचे म्हणणे आहे. या अशा अर्ध फिजिकल - अर्ध डिजिटल माणसाचे मेंदू-मनोविश्व काय आहे? याचा अजूनही नीटसा अभ्यास झालेला नाही. पण, हल्ली सगळीकडेच ‘मानसिक आरोग्य’ ह्या शब्दाविषयी बोलले जात आहे. म्हणून विद्यमान केंद्र सरकारनेसुद्धा या संबंधित ‘मानसिक आरोग्य विधेयक’ मंजूर करून घेतले. एकीकडे पर्यावरणाचा ऱ्हास करायचा आणि मग पर्यावरण शिक्षण शिकवायचे, एकीकडे सगळी मूल्ये पायदळी तुडवायची आणि मूल्यशिक्षणाची गोष्ट करायची, तशीच काहीशी गत मानसिक आरोग्याची झाली आहे.  


मानसिक आरोग्य हा सध्या जोरदार चालणारा धंदाच झाला आहे. समाजात झपाट्याने बदलत जाणाऱ्या सामाजिक-आर्थिक-तांत्रिक घडामोडींचा व्यक्तींच्या आणि समूहांच्या मानसिक आरोग्यवर झपाट्याने प्रभाव पडत आहे. त्यामुळे व्यक्तींचे आणि समूहांचे मानसिक संतुलन बिघडताना दिसते आहे. या प्रकारामुळे ‘मानसोपचार तज्ज्ञ’ (मानसोपचार हा खर्चिक, वेळखाऊ असला तरीही अभिजन वर्गाला हे उपचार सहजपणे उपलब्ध होतात.) ‘आध्यात्मिक गुरू’ (मोठा जनसमूह त्यातही मध्यम वर्ग मन:शांतीसाठी ‘आध्यात्मिक बाजारा’च्या आहारी जाताना दिसतो.) यांना चांगले दिवस आले आहेत. 


या पार्श्वभूमीवर, माणसाचे माणूसपण शोधण्याचे काम मोठे जिकिरीचे बनते. ‘माणसाचा स्वत:चा तुटलेपणा नष्ट करून मानवाने खऱ्या माणूसपणाकडे जाणे म्हणजे समाजवाद’ असे म्हणणारा कार्ल मार्क्स माणसाचे यंत्र आणि वस्तू होण्याच्या काळात आजही मार्गदर्शक वाटतो. मार्क्सने माणसाच्या तुटलेपणाची, एकाकीपणाची, यांत्रिकीकरणाची आणि वस्तूकरणाची चर्चा एकोणिसाव्या शतकात केली होती. एकविसाव्या शतकात जग आणि मानव खूप काही बदलला आहे, पण आजही मार्क्सच्या चिंतनातील मूळ गाभा घेत, आजची परिस्थिती समजून घेता येते. हल्लीच्या सामाजिक-आर्थिक व्यवस्थेतून अगणित मेंदू-मनोविकार जन्माला येत आहेत, त्यामुळे निरुत्साही होणे, नेहमी थकल्यासारखे जाणवणे, स्वत:विषयीच संदिग्ध राहणे, आत्मविश्वास हरवणे, कल्पक आणि रोमांचकारी स्वप्नसुद्धा न पडणे, सातत्याने भीती आणि दडपण वाटणे, अशा अनेक गोष्टी होतात. याच प्रक्रियेला माणसाचे ‘अमानवीकरण’ होणे, असे म्हणतात. सर्जनशीलता, निर्मितीक्षमता, स्वातंत्र्याची ओढ, नव्याचा शोध घेण्याची धडपड, प्रश्न विचारण्याची क्षमता आणि आभाळाला गवसणी घालण्याची धमक ही माणूसपणाची सर्व लक्षणे अमानवीकरणाच्या आर्थिक-लैंगिक-भावनिक आणि सामाजिक पिळवणूक तंत्राने संपविली जात आहेत. माणसाच्या भाव-भावनांचे, नातेसंबंधाचे, प्रेमाचे रूपांतर नफा- तोट्यात होत असेल, तर मग माणसाच्या जगण्याची नैसर्गिकता हरवते. सौंदर्य, सेक्स, आनंद, मैत्री, विश्वास, श्रद्धा आणि प्रेम या सगळ्यांचेच यांत्रिकीकरण आणि वस्तूकरण होऊन त्याचा बाजार भरताना दिसतो. म्हणूनच ब्यूटी मार्केट, सेक्स मार्केट, कॉमेडी शो, स्पिरिच्युअल मार्केट सध्या झपाट्याने वृद्धिंगत होताना दिसत आहे. माणसाचे यांत्रिकीकरण आणि वस्तूकरण होत जाणे म्हणजे, माणसाचे माणूसपण हरवणे. म्हणूनच अशा मानसिक संक्रमणाच्या काळात ‘मानव आणि निसर्ग तसेच मानव आणि मानव यांच्यातील शत्रुत्व/द्वेष/विरोध संपवून मांगल्याचा आणि साकल्याचा प्रदेश म्हणजेच माणूसकेंद्री जग निर्माण करता येऊ शकते,’ असा विश्वास देणारा मार्क्स आजही दिशादर्शक ठरतो... 


- देवकुमार अहिरे
devkaumarahire@gmail.com 
( लेखक इतिहास विभाग, सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ पुणे येथे संशोधक विद्यार्थी आहेत. लेखकाचा संपर्क - ९९२३७७७२३२ ) 

बातम्या आणखी आहेत...