Home | Magazine | Madhurima | law-and-society-jai

कायदा समजून घेताना...

जाई वैद्य, अॅडव्होकेट | Update - Jun 04, 2011, 11:58 AM IST

शहाण्या माणसाने कोर्टाची पायरी चढू नये, असं म्हणतात. पण यामुळे अनेकजण आपल्या हक्काविषयी-अधिकाराविषयी आणि आपल्यासाठीच्या तरतुदींविषयी अनभिज्ञ असतात. मात्र, कायद्यातील या बाबींविषयी आपल्याला कोणी सुटसुटीत-सोप्या पद्धतीने माहिती पुरवली तर... कायद्याची ओळख खास तुमच्या-आमच्यासाठी.....

  • law-and-society-jai

    कायदा आणि समाज यांचं अतूट, अजब नातं आहे. कायद्याच्या विद्यार्थ्यांना ज्युरिसप्रुडन्सचा (कायद्याचे तत्त्वज्ञान) अभ्यास करताना कायदा, समाजशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान यांच्याशी निगडित खूप वेगवेगळ्या आणि इंटरेस्टिंग प्रश्नांचा अभ्यास करावा लागतो. कायद्याच्या विद्यार्थ्यांना किचकट अॅब्स्ट्रॅक्ट संकल्पना असलेला हा विषय बहुतांशी नावडता असतो; पण ज्युरिसप्रुडन्स कायद्याच्या मुळाशी जाऊन मूलभूत प्रश्नांनाच हात घालतो. कायदा कोणासाठी? कायदा कशासाठी? समाजाला कायद्याची गरज का भासते? कायद्याची उद्दिष्टे काय असावीत? कायद्याची अंमलबजावणी करण्याच्या विविध पद्धती कोणत्या? अशा अनेक महत्त्वाच्या प्रश्नांमधून विद्यार्थ्यांची कायद्याची बैठक पक्की होत असते.
    तसं बघायला गेलं तर ज्या समाजाला कायद्याची गरजच नाही तो आदर्श समाज म्हणायला हवा. जेथे कोणीच गुन्हा करत नाही, जेथे पोलिसांची गरज नाही अशा समाजाला कायद्याची गरज भासू नये; पण अशा आदर्श समाजातदेखील एखादी कृती 'गुन्हा' आहे की नाही, हे ठरवण्यासाठी तरी कायदा लागेलच ना? कायद्याची अंमलबजावणी करण्याकरिता, कायदा नेमका काय आहे हे ठरवण्याकरिता, प्रत्येक समाजात शासक व प्रजा अशी विभागणी असायलाच हवी. समाजावर, प्रजेवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी शासकालाही कायद्याची मदत लागते. एवढेच काय, पण शासकावर नियंत्रण ठेवण्यासाठीही कायद्याचीच गरज लागते. अनियंत्रित हुकूमशाही असेल तर नागरी समाजाच्या अस्तित्वाचाच प्रश्न उपस्थित होईल.
    कायद्याच्या कक्षेत नियम, नियमावली तर येतातच; पण सामान्य माणसाच्या सांस्कृतिक आयुष्यातील रूढी, प्रथा, परंपरा आणि पद्धतींचाही त्यात समावेश होतो. सामाजिक आणि वैयक्तिक आयुष्यातील पाळली जाणारी शिस्त आणि नियम हेही कायद्याच्या कक्षेत येऊ शकतात. सामाजिक व सांस्कृतिक संदर्भांना कायद्यात मोठे स्थान असते. उदा. हिंदू पद्धतीप्रमाणे केलेल्या विवाहात सप्तपदी व लाजाहोम-कन्यादान हे विधी झाले नाहीत तर तो विवाह वैध धरला जात नाही. विवाहाप्रसंगी विधीनुसार दिली जाणारी 'वरदक्षिणा' आहे की 'हुंडा', हे हुंडा प्रतिबंधक कायदा ठरवतो. समाजात चारचौघांत वावरताना योग्य पेहराव असायला हवा, आपले इतरांशी वागणे सभ्य असायला हवे. असभ्य व इतरांच्या मनात लज्जा उत्पन्न करेल असे कपडे व वर्तन केल्यास 'इनडिसेंट' वागण्याबद्दल अटक होऊ शकते. अशा आणि अशांसारख्या अनेक रोजच्या जीवनातल्या छोट्या गोष्टींचा अंतर्भाव कायद्यात होतो. आजच्या जगात नागरी समाजात राहणा-या व्यक्तीचे वैयक्तिक व सामाजिक आयुष्य वेगवेगळ्या कायद्यांनी पूर्णत: वेढलेले आहे. आर्थिक कायदे, वैयक्तिक कायदे, गुन्हेगारी कायदे, सामाजिक कायदे आणि मूलभूत हक्कांविषयीचे कायदे संपूर्ण समाजाचे वैयक्तिक आयुष्य नियंत्रित करतात. एकीकडे समाज कायदा घडवतो तर दुसरीकडे कायद्यांतून समाज, समाजाची मानसिकता घडते. नागरी समाजात असे कायद्याचे व समाजाचे अद्वैत आहे.
    कायदा समजून घेताना, कायद्याचा अभ्यास करताना त्यामागचे सामाजिक व सांस्कृतिक संदर्भ लक्षात घ्यावे लागतात. समाज, संस्कृती आणि कायदा यांचा फार मोठा प्रभाव आणि परिणाम आपल्या वैयक्तिक आयुष्यात आपल्या प्रत्येक कृती व विचारात दिसतो. याची ज्वलंत आणि प्रत्यक्ष उदाहरणं आपल्याला रोजच्या वर्तमानपत्रातील बातम्यांतूनही दिसतात. पंजाब-हरियाणातील 'खाप' पंचायतीचे निर्णय आणि 'ऑनर किलिंग'चे त्या समाजात होत असलेले समर्थन हे त्यातलेच एक उदाहरण. मध्यंतरी राजस्थानमधील एका मुस्लिम महिलेचा पती अनेक वर्षांनी परत आल्यावर पंचायतीनं तिला दुसरा नवरा व त्याचा संसार, मुले सोडून पहिल्या पतीकडेच परत जाण्याचा आदेश दिला. त्या आदेशानुसार काही क्षणांतच तिचा 'पती' परपुरुष झाला आणि ज्याचे अस्तित्व संपले आहे असे ती मानत होती त्याच्याबरोबर तिला नांदावे लागले. दुसरा संसार, त्यातून झालेली अपत्ये, त्यातून निर्माण झालेली नाती काही क्षणांत पार होत्याची नव्हती झाली. एका व्यक्तीच्या भावनांशी, वैयक्तिक आयुष्याशी केवढा मोठा हा खेळ!
    अशा बाबतीत ब-याचदा सर्वोच्च न्यायालयाच्या हस्तक्षेपामुळे न्याय मिळण्याची शक्यता असते; पण सर्वोच्च न्यायालयाचे सर्व निर्णय समाजाला 'न्याय्य' वाटतीलच असे नाही. कधी कधी तर वेगवेगळ्या उच्च न्यायालयांचे किंवा सर्वोच्च न्यायालयाचेही दोन निर्णय परस्परविरोधी भासतात. कायद्याच्या अभ्यासकाला विविध निर्णय, त्यांचे सामाजिक संदर्भ व त्या निर्णयांचे समाजावर होणारे परिणाम, त्यावरील समाजाच्या प्रतिक्रिया या सर्वांचा विचार करावा लागतो. या लेखमालेचे उद्दिष्टही तेच आहे... पण तुमच्या सहभागातून आणि तुमच्या मदतीने!

Trending