आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

Install App

ADS Free बातम्या वाचण्यासाठी आताच इंस्टॉल करा दिव्य मराठी अ‍ॅप

नाटक कुणाचे ?

6 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
परंपरांना धरून चालणाऱ्या व्यवस्थांना विवेकनिष्ठ विचारांचे वावडे असले तरीही याच विवेकनिष्ठ विचारांच्या बळावर कलाविश्व उत्तरोत्तर बहरत असते. अनुभवसिद्ध तसेच कर्तृत्वसिद्ध बुजुर्गांनी आणलेला हा बहर टिकवून ठेवण्याचे काम प्राय: करत असतात, ते चौकटी मोडण्याचे धाडस असलेले युवा पिढीतले कलावंत.
नाटक कुणाचे? नटांचे? दिग्दर्शकाचे? की नाटककाराचे? पण कुणाचे नाटक हा प्रश्न खरंच महत्त्वाचा आहे का? कारण, नाटकाचा व्यवहार सादरीकरणाचा आहे. तो कुणा एकट्या-दुकट्याचा नाही. मग तो निव्वळ नट, दिग्दर्शक वा नाटककाराचा का समजावा? थिएटरची व्यवस्था बघणाऱ्या मॅनेजरचा का समजू नये? किंवा संगीत दिग्दर्शकाचा वा नेपथ्यकाराचा का असू नये? थोडक्यात, नाटक स्वत:मध्ये बरेच काही सामावून घेत असते. अगदी पाण्यासारखे! अनेक रंग त्यात मिसळू शकतात. मग जो तो म्हणू शकतो, भांड्यातले जे काही आहे, ते त्याच्या रंगाचे आहे. पाण्याबरोबर आणि त्यातल्या रंगाबरोबर भांडेही महत्त्वाचे आहे. कुठल्याही भांड्यात ते पाणी ठेवले, तर मजा येणार नाही. भांडी आणि पाण्याचे हे उदाहरण नाटकासारख्या कलेला चपखल लागू पडते. सत्य, हिंसा, द्वेष, प्रेम, माया, आपलेपणा हे मुद्दे सार्वकालिक आहेत आणि राहतील. बदलतात त्या त्यांच्या छटा, त्यांना प्रभावित करणारे घटक आणि हे मुद्दे जिथे विविध रंगांबरोबर मिसळलेले असतात, ते भांडे.

नाटक थ्रील देते. अंधाऱ्या नाटकघरात शिरलो की, तो अंधार बोलतो. अंधाराला कापणारा प्रकाश दिव्यत्वाची प्रचिती देतो. वाईटातले वाईट नाटक असले, तरी रंगमंचाकडे आपण अंधारातूनच शिरतो. अर्थात, या अंधारातून प्रकाशाकडे शिरण्यासाठी तिकीट काढूनच जायला पाहिजे, असे नाही. त्यासाठी बंदिस्त थिएटरममध्येच जायला पाहिजे, असेही नाही. पीटर ब्रुक हा विचारवंत दिग्दर्शक म्हणतो की, मला कुठलीही मोकळी जागा द्या, त्याला मी मोकळा रंगमंच म्हणतो. एक मनुष्य या मोकळ्या रंगमंचावरून चालत जातोय आणि दुसरा एखादा त्याला निरखतोय. नाटकासाठी एवढंच लागतं. पीटर ब्रुक यांनी साठीच्या दशकात हे लिहून ठेवले. त्यांचे ‘द एम्प्टी स्पेस’ हे पुस्तक नाटकवाल्यांचा मोलाचा संदर्भग्रंथ आहे. नव्वदी ओलांडलेले पीटर ब्रुक अनुभवातून अधिक प्रगल्भ होत गेले आहेत. असे विचारवंत आपलीच मांडणी खोडतात, किंवा ती पुढे घेऊन जातात. म्हणून, ते ग्रेट असतात. नाटक आकाराला येण्यासाठी मोकळ्या जागी चालणारा आणि त्याला निरखणारा, अशा दोन घटकांमधे ब्रुक यांनी अजून एक घटक आणला. तो म्हणजे, मोकळ्या जागी चालणारा माणूस कुणाशी तरी बोलत असला पाहिजे, तरच ती नाटकीय कृती ठरते. नाटकाचे हे सूत्र वर्तमानात अधिकाधिक दृढमूल होताना दिसतेय. नाटक सांगण्यातून आणि ऐकण्यातून येते. तो बोलीभाषेतला व्यवहार. ना लिखापढी, ना पाठांतर. गावच्या कट्ट्यावर, घरातल्या घरात, देवळात, परसदारात, शेतात, पारावर, टीव्हीसमोर, इथे-तिथे नाटक घडत असते. पूर्वी दिवसभर नाना तऱ्हेची कामे करत करत लोक एकत्र यायचे आणि काहीएक ‘सादर’ करायचे. अर्थात, नाटक ही काही गतकाळातली कृती नाही की, आपण ‘नाटक असे व्हायचे’ असे म्हणू. काही दिवसांपूर्वी मी कोथरूडला माझ्या बहिणीच्या घरी गेलो होतो. तिचा पाच वर्षांचा मुलगा त्याच्या वयाला अनुसरून एकदम अवखळ आणि खेळकर आहे. दोन दिवसांपूर्वी त्यांच्या घरी पिण्याच्या पाण्याचा फिल्टर दुरुस्त करायला एक जण येऊन गेला होता. हा माझा भाचा त्या व्यक्तीची हुबेहूब नक्कल करून दाखवत होता. ती व्यक्ती आली कशी, ती खुर्चीवर कशी बसली, त्याच्या पिशवीत काय सामान होते, इत्यादी. त्याची आजी त्याला ‘फिल्टर-काका’ म्हणून त्याच्याशी संवाद साधत होती. समकालीन नाटक असे जन्म घेतेय. ऐतिहासिक काळातही असेच घडत असणार. भूतकाळ आणि आताचा काळ एकमेकांत मिसळूनच उभे आहेत. आता पात्रे बदलली असतील. त्यांची हत्यारे बदलली असतील. त्यामागचे ताणे-बाणे बदलले असतील. पूर्वीपेक्षा आताची आजी वेगळी असेल. पण तिच्याकडे थेट संवादाचे इम्पल्स असते, ते नाटकीय कृतीला जन्म देते.

आजच्या काळातली नाटकीय कृती निव्वळ रंगमंच्यावर पडदा वर वा खाली करण्यापुरती नाही. ती नाटकीय कृती नटांपुरती मर्यादित नाही. आपण याला पारंपरिक अर्थाने नाटक नाही म्हणू शकणार; पण ते नाटकीय आहे. उदाहरणार्थ, ‘सेल्फी’सारखी अॅक्टिव्हिटी. म्हटले तर, सेल्फीसाठी कुणीही अभिनय करत नसतो. पण कुणीतरी आपली सेल्फी बघावी, असे वाटत असते. खरे तर कुणीतरी बघावे म्हणूनच सेल्फी घेतलेली असते. आपल्या देशाचे पंतप्रधान जगभरात जात असतात, तेव्हा बाकीच्या कुठल्याही महत्त्वाच्या कामापेक्षा काय गाजते, तर त्यांचे ‘सेल्फी-नाट्य’. त्यांनी ते ‘सोच-समझ के’ केलेले असते. एकोणिसाव्या शतकात जेव्हा नाटक सादर करायचे, या उद्देशाने रंगमंचीय प्रयोग सादर केले जाऊ लागले; तेव्हा नटाने कसे उभे राहायचे, यातून त्याच्या प्रोफाइल अॅक्टिंगला मान्यता मिळाली. त्याच वेळेस, व्यापक प्रक्रियेचा भाग म्हणून चित्रकला आणि छायाचित्रकलाही विकसित झाली. त्या काळाची याद यावी, असा हा ‘सेल्फी-नाट्या’चा काळ.‘सेल्फी-नाट्या’त दंग असलेल्या ‘प्रेक्षका’ला ‘मोकळ्या अवकाशात’ घडणाऱ्या नाट्याकडे कसे आकृष्ट करायचे, याबद्दलच्या विचार आणि कृतीचा आज काळ आहे. अर्थात, त्या प्रेक्षकाचे कुठल्याही प्रकारे लांगुलचालन न करता, वा नाटकवाल्यांबद्दल कळवळ्याचे गळे न काढता. हा मोकळा अवकाश असा आहे की, ज्याच्या मागे-पुढे समाज आणि संस्कृतीचे धागेदोरे आहेत. भूतकाळाचे ‘आज’पर्यंत येणारे ओघळ आहेत. आपल्या असण्या आणि नसण्यामध्ये भवतालाने आपल्यावर लादलेल्या अस्मितांचे जू आहेत. त्या मोकळ्या अवकाशात खेळणाऱ्या रंगकर्मींच्या स्वप्नपूर्तींचे इमले आहेत. प्रेक्षकांतून येणाऱ्या उद‌्गारांसाठी आसुसलेले ते इमले. रहदारीतून मार्ग काढत ‘मोकळा अवकाश’ सेलिब्रेट करायला ते आलेले असतात.
संध्याकाळच्या दिलखेचक टीव्ही सिरियल्स किंवा फेसबुकवरल्या अपडेट‌्सना थोडा वेळ बाजूला सारण्याचा जिम्मा उचलण्याची जिवापाड मेहनत करून प्रेक्षक आलेले असतात. पण म्हणून इमोशनल होऊन अजून एक एंटरटेनिंग अॅक्टिविटी आपण ‘मोकळ्या अवकाशा’त सादर करणार नाही. त्यांची एंटरटेनमेंट करू. पण, कलाकारांच्या टर्म्सवर; मिनिंगफुली. आपले नाटक जेवढे कलाकारांचे असते तेवढेच ते नाटकासाठी येणाऱ्यांचे असते. त्यांना पाठिंबा देणाऱ्यांचेही असते. म्हणून, ते मिनिंगफुली एंटरटेनिंग असावे. कसे, काय, किती हा ज्याचा-त्याचा नाटकी मुद्दा!

potdar.ashutosh@gmail.com
(आशुतोष पोतदार नाटककार आणि कवी आहेत. ‘आनंदभोग मॉल’ आणि “एफ १/१०५’ ही अलीकडच्या काळातील त्यांची मराठीतील महत्त्वाची नाटके आहेत.)
बातम्या आणखी आहेत...