आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

भावनाओं को समझो

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
मुलांच्या वाढीच्या वयात त्यांना विशिष्ट गोष्टींबद्दल वाटणारी भीती आणि त्यांच्या वेगवेगळ्या भावनांचं व्यवस्थापन हा पालकांच्या कसोटीचा काळ. मात्र, आपल्या मनातल्या भावना, शंका आपल्या पालकांना कळू शकतात. त्या ते समजून घेताहेत हे मुलांच्या एकदा का लक्षात आले की पुढचा प्रवास सोप्पा होतो. मूल आणि पालक दोघांसाठीही.

कोकीळ कर्कश केकाटत होता. एक वर्षाचा आमचा लहानगा त्या आवाजाने घाबरत होता. त्या काळात विविध मोठ्या आवाजांना तो घाबरत असे. रात्री-अपरात्री नेहमीपेक्षा मोठ्ठा आवाज करत रस्त्यावरून जाणाऱ्या मोटारगाड्याही त्याला घाबरवून सोडत.

त्याच्या भीतीला कुटुंबातल्या प्रत्येकाने दिलेला प्रतिसाद वेगळा होता. मी अभ्यास करत होते त्यामुळे माझा आग्रह होता की, सगळ्यांनी माझ्यासारखंच वागलं पाहिजे. पण मग तोही हट्ट मावळला. कुटुंब हे समाजाचं प्रतिरूप आहे ना! मग प्रतिसादातली विविधताच त्याला अनेक गोष्टी शिकवून जाणार आहे, हे माझ्या लक्षात आले. कमीत कमी एखाद्या ठिकाणी तरी त्याच्या भावनांना मुक्त व्यासपीठ मिळतेय हे पुरेसे आहे, असे मी स्वतःला समजावले. स्वतःचा भावनावेग थांबवला.

भीती ही सर्वात प्रथम आणि सर्वात जास्त डोकावणारी भावना असेल कदाचित. अगदी लहान मुलांना वेगवेगळ्या गोष्टींची भीती वाटते. आणि प्रत्येक लहान मुलाला वाटणारी भीती वेगळी असू शकते.

मूल कुटुंबातल्या सगळ्यांना नीट ओळखू लागले, आई आणि इतर असेही फरक करू लागले की, नवख्या माणसाची भीती वाटायला लागते. काही मुलांना नवख्या स्त्रियांपेक्षा नवख्या पुरुषांची जास्त भीती वाटते. काही उपकरणांची, काही प्रक्रियांची भीती वाटू लागते. आमचे पिल्लू पावणेदोन वर्षाचे असल्यापासून स्वतः कात्री हाताळते, पण केस कापूया म्हटले तर नको म्हणते. थर्मामीटर काखेत लावायला घाबरते. कुकरच्या शिट्टीची आत्तापर्यंत भीती वाटत होती. मिक्सर चालू असताना मात्र त्याला हात लावायचा असतो. 

नेमके याच काळात मुलांच्या ‘प्ले ग्रूप’ प्रवेशाची गडबड सुरू होते. जिथे मुलांचे इंटरव्ह्यू घेत नाहीत तिथे ठीक आहे, पण जिथे घेतले जातात, तिथे मात्र पालकांना खूप ताण सहन करावा लागतो. या वयोगटातली मुले त्यांच्या ओळखीच्या परिसरात, ओळखीच्या लोकांबरोबर खूप बोलत असली तरी नवीन ठिकाणी, नवीन लोकांसमोर त्याने/तिने बोलावे अशी अपेक्षा आपण मोठ्यांनी करणे चूक वाटते. लहान मुलांनी चालवलेली लहान मुलांसाठीची न्यायालये असती तर अशा प्रकारच्या प्रवेश प्रक्रियांवर त्यांनी ‘पीआयएल’च दाखल केली असती! 
या सगळ्यावर संशोधन काय म्हणते? “मला भीती वाटतेय,” याला पालक म्हणून आपला काय प्रतिसाद असावा? 
पहिले म्हणजे तर अशी भीती वाटूच शकते हे मान्य करणे महत्त्वाचे. पुढची पायरी “घाबरू नकोस, रडू नकोस” असे सहजी मनात येणारे उद्गार थांबवून, आपल्या लहानग्याच्या गरजेनुसार त्याला जवळ घेऊन, त्याच्या भावनांना शब्द देणे. अगदी सुरुवातीला हा शब्दकोश त्यांच्याकडे नसताना याची अधिक गरज असते. नंतरही कधीमधी भावना इतक्या अनावर झालेल्या असतात की, काय करावे सुचत नसते त्यांना. अशा वेळी, त्यांच्या भावना शब्दात मांडण्याचा आपण प्रयत्न केला की, त्याचा फायदा होतो. कधी तरी आपला अंदाज चुकला तर ते आपल्याला दुरुस्तही करतात, “मला राग नाही आलाए, मला वाईट वाटतंय”, इ. आपली भावना आपल्या काळजीवाहकांना कळते आहे आणि मान्य आहे, हे लक्षात आल्यावर मूल त्याबद्दल विनासंकोच मनमोकळेपणे बोलू लागते. बोलता बोलता भीती दूर व्हायला मदत होते. हे फक्त भीतीच्याच बाबतीत खरे आहे, असे नाही. सर्वच टोकाच्या आणि खास करून नकारात्मक भावनांना हे लागू पडते. 

मुलांचे प्रश्न विचारण्याचे जसे टप्पे असतात, तसे त्यांना प्रश्न कळून त्याची उत्तरे देण्याचेसुद्धा टप्पे असतात. रडणाऱ्या लहान मुलाला तुम्ही ‘का’ विचारायला हरकत नाही. ते जसे भाषा शिकले तसे हा ‘का’सुद्धा कधी तरी शिकणारच आहे. पण पालक म्हणून जर आपण हट्टाला पेटलो की, त्याने कारण तरी सांगावे, तर तसे घडेलच याची शाश्वती नाही. कारण ‘का’ अजून कळू लागलेला नसतो. आणि कधी कधी कळला जरी तरी त्यामुळे निर्माण झालेल्या भावनांचे व्यवस्थापन अधिक महत्त्वाचे असते, त्या बाहेरच्या कारणापेक्षा. 
 
खरे तर कशी गंमत आहे ना! मोठे झाल्यावर स्वतःला हे शिकवावे लागते की, दिसत असलेले बाह्य कारण काहीही असू दे, माझ्या दुःखाचे, रागाचे, नकारात्मक विचारांचे खरे कारण माझ्या आतच दडलेले आहे. अशा स्पष्ट शब्दांत लहान असताना कळत नसले तरी प्रत्यक्ष कारणापेक्षा भावनांच्या व्यवस्थापनावर आपसूक भर असतो ही जमेची बाजू आहे. 

‘टेरिबल टूज’च्या नावाने अनेक पालकांना कापरे भरत असेल. मुले जसजशी मोठी होतात, त्यांच्या भाषेचा विकास होतो, पण भावनांवर नियंत्रण मात्र आलेले नसते (जणू काही ते नंतर येते!). म्हणजे मेंदूची भावनांवर नियंत्रण ठेवण्याची यंत्रणा पूर्णपणे कार्यरत नसते. त्यातून लहान मुलांचे हट्ट, कधीकधी आकांडतांडव सुरू होतात. मोठे होण्याच्या प्रवासातली ही छोटीशी अवस्था आहे. त्यातून ही मुले लवकरच बाहेर येणार आहेत. आणि तसे त्यांना बाहेर येता यावे यासाठी आपल्या मदतीची गरज आहे, हे पालकांच्या लक्षात असले की, निम्मी लढाई जिंकली. आपोआपच आपण वापरत असलेली भाषा बदलते, आरोप-प्रत्यारोप थांबतात, कारणे दाखवा नोटीस काढली जात नाही, की चूक कोणाची यावर खटला भरला जात नाही. रडणारे मूल त्रासदायक आणि ताणकारक वाटत असले तरी, ते मूल असे मुद्दाम करत नाहीये, या माहितीमुळे निम्मा ताण हलका होतो, मुलाचा आणि पालकांचाही.

हे सगळे भावनांचे प्रकरण मला गेल्या तीन वर्षांत कळाले. अजूनही पूर्ण कळतेच आहे. जॉन मेडिना (John Medina) यांनी लिहिलेले ‘brain rules for baby’ या पुस्तकाने माझी या क्षेत्रातली कवाडे उघडली. ‘How to talk so kids will listen and listen so kids will talk’ या पुस्तकाने प्रत्यक्ष पद्धती शिकवल्या. ‘जावे भावनांच्या गावी’ हे मराठीतले पुस्तक साधारणपणे अशाच प्रकारचे आहे.
 
अभ्यासाचा फायदा होतो हे जाणवले की, अभ्यास करायला अजून जोम येतो. केलेला अभ्यास लगेच अंमलात आणून ताडून बघता येतो. प्रत्येक पालक वेगळे आणि प्रत्येक मूल वेगळे आणि या दोन वेगळ्याचं मिळून तयार होणारी पालक-मूल जोडी अजूनच वेगळी. अभ्यास एक सांगत असेल, पण ते या जोडीला कसे लागू पडतेय हे आपले आपल्यालाच जोखून बघायचे असते.

बऱ्याचदा आपण फक्त आपल्याच बाळांचे पालक असतो असे नाही. आपल्या आजूबाजूला आपल्याहून लहानांचे कधी ना कधीतरी,  थोड्या वेळासाठी का होईना आपल्याला पालक व्हावे लागते. पण पालकत्वाचा मनापासून अभ्यास सुरू होतो (झाला तर!) पूर्णवेळ पालकत्व अंगावर घेतल्यावर! तेव्हा आपण करत असलेल्या किंवा यापूर्वी केलेल्या चुका आठवल्या की, वाईट वाटतं. पण उशिरा का होईना सुरुवात झाली याचं समाधान वाटतं. 

- प्रीती ओ., पुणे,
jonathan.preet@gmail.com 
बातम्या आणखी आहेत...