आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

गुगलपौर्णिमा

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
गुरुने ज्ञानाचं भांडार सगळ्यांसाठी उघडं करायला पाहिजे. जमीन सुपीक आहे की नापीक, याचा विचार न करता ढग सर्वत्र समान वर्षाव करतो तसं गुरुने करायला हवं, असं संत तुकाराम सांगतात. पण तसं होत नाही. उलट ते ज्ञानाच्या तिजोरीवर नागोबासारखे वेटोळे घालून बसतात. या गुरुपणाच्या निर्बुद्ध अवडंबराविरुद्ध संत, समाजसुधारक आणि विचारवंतांनीही बंड केलंय. या बंडांमुळेच जगाचा गाडा अंधाराकडून प्रकाशाच्या दिशेने पुढे गेलाय. गुगलपौर्णिमा हेदेखील असंच एक अगदी छोटंसं बंड आहे...
 
कांदिवली हे मुंबईचं उपनगर तसं अगदीच दुर्लक्षित. कुणी दखल घ्यावी, असं तिथे काही घडत नाही. गेला रविवार याला तसा अपवाद ठरला. म्हटलं तर दुर्लक्ष करावं, म्हटलं तर लक्षवेधी ठरावी, अशी गुगलपौर्णिमा तिथे गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी साजरी झाली. 
 
कांदिवली पूर्वेला हनुमाननगर परिसर आहे. त्याला बाहेरचे लोक झोपडपट्टी म्हणतात. तिथे प्रशांत पेडणेकर हा तरुण गेली वीस वर्षं ‘दृष्टी’ नावाचा एक खाजगी क्लास चालवतो. शाळा-कॉलेजात शिक्षकाची नोकरी मिळवण्याची संधी असूनही तो क्लासच चालवत राहिला. या क्लासमध्ये नेहमीच वेगवेगळे प्रयोग सुरू असतात. मुलं अभ्यासक्रमाच्या बाहेरचंही खूप शिकतात. त्यातलाच एक प्रयोग होता, गुगलपौर्णिमा. 
 
कुठेही अडलो की गुगल मदतीला येतं, याचा अनुभव प्रशांत गेलं वर्षभर सतत घेत होता. त्याने ज्येष्ठ संपादक संजय आवटेंच्या एका भाषणात गुगल हाच आजचा गुरू असल्याचं ऐकलं. ते त्याला एकदम पटलं. त्याने ते भाषणातलं वाक्य त्याच्या परिसरात राहणाऱ्या मुलांपर्यंत पोचवायचं ठरवलं. आणि गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी गुगलपौर्णिमा पहिल्यांदाच साजरी झाली. गुगलपौर्णिमा हा शब्द प्रशांतचाच. गुगलला गुरुशी अनेकांनी जोडलं होतं; पण गुगलला पौर्णिमेशी त्यानेच जोडलं. तो म्हणतो, मला गुगल गुरू वाटतो. मला त्याला थँक्स म्हणायचंय. म्हणून ही गुगलपौर्णिमा आहे. इतर कुणाला दुसरा कोण गुरू वाटत असेल तर त्याने त्याची गुरुपौर्णिमा करावी.  
 
गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी समतानगर विद्यामंदिर शाळेचा हॉल मुलांनी भरला होता. साधारणपणे चारशे मुलं होती, आठवी ते बारावीपर्यंतची. पहिल्या सत्रात पत्रकार, कवी, कीर्तनकार शामसुंदर सोन्नर यांचं कीर्तन होतं. कीर्तन माहीतच नसणारी मुलं किती वेळ ऐकतील, असा प्रश्न होता. पण कीर्तन अडीच तास रंगलं. महाराजांबरोबर मुलांनी नुसत्या टाळ्याच वाजवल्या आणि गजरच केला नाही, तर ती ‘तुकाराम तुकाराम’च्या गजरावर फेर धरून नाचलीदेखील.
 
‘असाध्य ते साध्य करिता सायास, कारण अभ्यास तुका म्हणे’, असा साधाच अभंग महाराजांनी कीर्तनात घेतला होता. त्यात अभ्यासाचं महत्त्व वगैरे सांगताना त्यांनी संतांची बंडखोरी सहजसोपी करून सांगितली. सातशे वर्षांपूर्वी कोंडलेलं ज्ञान वारकरी संतांनी सर्वांसाठी उघडं करून दिलं, याचे दाखले दिले. महात्मा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या शिक्षणप्रसाराच्या कार्याची संतांच्या विचारांशी असलेला सांधा त्यांनी उलगडून सांगितला. संतांनी ज्ञानाच्या अधिकारावर असलेली जात, धर्म, वय, लिंग यांची बंधनं दूर केली. आता गुगलसारख्या तंत्रज्ञानामुळे तेच काम अधिक विस्तारित स्वरूपात होतंय, असं सांगत त्यांनी संतविचारांचं गुगलपौर्णिमेशी असलेलं नातं सांगितलं. दुसऱ्या सत्रासाठी प्रसाद शिरगावकर खास पुण्याहून आले होते. आयटीवाल्यांना ट्रेनिंग देत जगभर फिरणाऱ्या शिरगावकर यांनी आपले अनुभव या मुलांशी शेअर केले. गुगलचा अधिकाधिक चांगला वापर कसा करून घेता येईल, असा त्यांचा विषय होता. त्यासाठी त्यांनी आकर्षक पॉवर पॉइंट प्रेझेंटेशन बनवलं होतं. त्यांचं कॉलेजचं शिक्षण हे कॉमर्समधलं. तरीही ते आयटीमधल्या तज्ज्ञांचे प्रशिक्षक बनू शकले. कारण त्यांचा गुरू गुगल होता. त्यांनी सांगितलं, गुगल हे केवळ माहितीसाठी सर्च करणारं सर्च इंजिन नाही, त्याही पलीकडे खूप काही आहे. 
 
कार्यक्रमातलं शेवटचं सत्र विद्यार्थ्यांशी गप्पांचं होतं. झी चोवीस तासच्या वेबसाइटचे संपादक प्रशांत जाधव आणि सायबर गुन्हे या विषयातील तज्ज्ञ निखिल महाडेश्वर हे दोघे मंचावर होते. मुलांकडे प्रश्न खूप होते. दोघे छान सोप्या भाषेत उत्तरं देत होते. इंटरनेट वापरताना भाषेमुळे येणाऱ्या अडचणी, सोशल नेटवर्किंगवरील वादग्रस्त विषयांचे परिणाम, सायबर गुन्ह्यांचा शोध, इंटरनेटमधील करियर, सोशल मीडियामधून कमाईचे मार्ग, मोबाइलचं व्यसन अशा विषयांवर मुलांनी प्रश्न विचारले. फेसबुक आणि व्हॉट्सअप म्हणजे इंटरनेट नाही. त्या पलीकडे इंटरनेटवर ज्ञानाचा मोठा साठा आहे, हे कळणं मुलांसाठी महत्त्वाचं ठरत होतं. 
 
मुंबईत मोठमोठे कार्यक्रम होत असतात. त्या तुलनेत गुगलपौर्णिमा छोटी होती. एका कोपऱ्यात शांतपणे हा कार्यक्रम झाला. दर गुरुपौर्णिमेला मुलांकडून गुलाबाची फुलं घेणाऱ्या एका शिक्षकाला गुरुविषयी नव्याने विचार करावासा वाटतो आणि तो विचार त्याचे विद्यार्थीही स्वीकारतात, यात त्या कार्यक्रमाचं यश होतं. शिकवताना कळतं, शिकवणं असं नसतंच काही. शिक्षकाने मुलांसाठी शिकण्यासाठी अनुकूल वातावरण उभं करणं हे शिक्षकाचं काम असतं. गुगलमुळे ज्ञान मुलांच्या खिशात उपलब्ध आहे. ते मिळवण्याचं भान गुगलपौर्णिमेमुळे मिळत असेल तर ते शिक्षकाचं कामच आहे.
 
शिक्षक तर कुणीही असतो. गुरू महत्त्वाचा. सद‌्गुरू महत्त्वाचा. माहिती देतो तो शिक्षक. ज्ञान देतो तो गुरू. असं खूप काही सांगत शिक्षकांमध्ये न्यूनगंड तयार केला जातो आणि माहितीला दुय्यम ठरवण्यात येतं. कोणतीही गुरुपौर्णिमा या तुलनेशिवाय जात नाही. याच विचारांतून गुरुला अवाजवी मोठं करून त्याला शरण जाणं, सर्वस्व अर्पण करणं येतं. श्रद्धेकडून अंधश्रद्धेकडे, विचारांकडून व्यक्तिपूजेकडे वाटचाल होत जाते. बहुसंख्य वेळा त्यातून शोषणाशिवाय काही घडत नाही. या अशा गुरुपणामुळे किमान आपल्या देशाने तरी खूप भोगलंय. डोकी बंद आणि रिकामी करण्याची कामंच गुरुपणाच्या स्तोमामुळे होतात. त्यातून विचार शिकवणाऱ्यांचे खून करण्यापर्यंत अधःपतन होतं. त्या तुलनेत शिक्षकांनी आपल्या देशाला खूप काही दिलंय. अनेक पिढ्या घडवल्यात. शिक्षकांचं योगदान धार्मिक, आध्यात्मिक गुरुमंडळींपेक्षा खूप मोठं आहे. माहिती आचरणात किंवा जीवनात उतरते, तेव्हा ते ज्ञान बनतं. माहिती ते ज्ञान हे ट्रान्स्फॉर्मेशन प्रत्येकाला स्वतःचं स्वतःच करावं लागतं. माहिती नसेल तर ज्ञान संभव नाही. माहिती हा विचारांचा कच्चा माल आहे. त्याचं मोल खूप मोठं आहे. त्याला दुय्यम ठरवणं, हा मूर्खपणा आहे. टेक्नॉलॉजीमुळे माहितीवरची, पर्यायाने ज्ञानावरची मूठभरांची मक्तेदारी संपलीय. गुगल अत्यंत साधं आणि सोपं आहे. ते अगदी सहजपणे उपलब्धही आहे. गुगलने टेक्नॉलॉजीवरची मक्तेदारीही मोडून काढलीय. त्यामुळे ज्ञानाचे दरवाजे सगळ्यांसाठी उघडे झालेत. या अर्थाने गुगल गुरू आहेच. 
 
गुरुने ज्ञानाचं भांडार सगळ्यांसाठी उघडं करायला पाहिजे. जमीन सुपीक आहे की नापीक, याचा विचार न करता ढग सर्वत्र समान वर्षाव करतो, तसं गुरुने करायला हवं, असं संत तुकाराम सांगतात. तसं होत नाही. उलट ते ज्ञानाच्या तिजोरीवर नागोबासारखे वेटोळे घालून बसतात. तसे गुरू हे गुरगुर करणारे चार पाय आणि शेपटी नसणारे कुत्रेच आहेत, असंही तुकाराम महाराज म्हणतात. या गुरुपणाच्या निर्बुद्ध अवडंबराविरुद्ध संतांनी बंड केलंय, समाजसुधारकांनी बंड केलंय, आणि विचारवंतांनीही बंड केलंय. या बंडांमुळेच जगाचा गाडा अंधाराकडून प्रकाशाच्या दिशेने पुढे गेलाय. गुगलपौर्णिमा हेदेखील असंच एक अगदी छोटंसं बंड आहे, म्हणून महत्त्वाचं आहे.
 
ssparab@gmail.com 
लेखकाचा संपर्क : ९९८७०३६८०५
बातम्या आणखी आहेत...