आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

पुरूषार्थ चळवळीचं संचित !

5 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
किशोरीताईंचं गाणं कित्येक पिढ्यांच्या असंख्य गायकांनी, घराण्यांनी, संगीताने कमावलेलं संचित होतं. एका समाजाच्या उन्नयनाचं संपूर्ण देशात अभावानं आढळणारं, ते एक विरळा उदाहरण होतं. ही चळवळ यशस्वी झाली नसती, तर किशोरीताई आपल्याला माहीत नसत्याच बहुतेक...
 
‘अवघा रंग एक झाला’, हे गाणं किशोरीताई गातात तेव्हा डोळ्यासमोर येतात सोयराबाई. साडेसातशे वर्षांपूर्वी अस्पृश्यता आणि बाईपणाच्या पलीकडे जाऊन अद््भुत तत्त्वज्ञान लिहिणारी ही चोखियाची महारी. त्या ‘जनी जाय पाणियासी’ गातात, तेव्हा तो आवाज असतो वारकरी चळवळीचं नेतृत्व करत पुरोहितशाहीच्या विरोधात लढणाऱ्या जनाबाईंचा. किशोरीताई ‘म्हारो प्रणाम बांके बिहारी’ गाताना प्रेमदिवानी मीरा होतात. त्या ज्ञानेश्वर माउलींचा आवाज असतात आणि कबीराचाही. आभाळाएवढ्या शब्दांचा आभाळाएवढा आवाज. शब्दांच्या पलीकडे जाताना तो आवाज आभाळाच्याही पलीकडे जातो. 
 
किशोरीताई गेल्या. पण त्यांचा आवाज राहणार आहे इथेच, ऐकणारे कान आहेत तोवर. किशोरीताईंचं गाणं कित्येक पिढ्यांच्या असंख्य गायकांनी, घराण्यांनी, संगीताने कमावलेलं संचित होतं. त्याचबरोबर एका चळवळीचंही त्या अपत्य होत्या. संगीतातून मिळणाऱ्या वैयक्तिक आनंदाच्या पलीकडे समष्टीच्या भल्यासाठी संघर्ष करणारी ही चळवळ होती. ही चळवळ देवाधर्माच्या नावावर होणाऱ्या शोषणाविरुद्धचा विधायक एल्गार होता. एका समाजाच्या उन्नयनाचं संपूर्ण देशात अभावानं आढळणारं ते एक विरळा उदाहरण होतं. ही चळवळ यशस्वी झाली नसती, तर किशोरीताई आपल्याला माहीत नसत्याच बहुतेक. ती होती, गोव्यातल्या देवदासी समाजाची गुलामगिरी संपवणाऱ्या गोमंतक मराठा समाजाची पुरुषार्थ चळवळ. 
गोव्याच्या ज्ञात इतिहासात देवदासी प्रथेचे संदर्भ सापडतात. गोवा, सिंधुदुर्ग, कारवार इथल्या अनेक मोठ्या देवळांच्या परिसरात देवदासी समाजाची घरं किंवा मुळं आजही आहेत. कलावंत, देवळी, भावीण, पेरणी, बांदे, फर्जंद, चेडवा अशा देवळात सेवा देणाऱ्या पोटजातींच्या समूहाला ‘देवदासी’ असं नाव मिळालं. महाराष्ट्राच्या इतर भागातल्या मुरळी, जोगतिणींपेक्षा हा समाज अधिक स्थिर होता. तो कधीच भिक्षेकरी नव्हता. या समाजातही स्त्रियांना देवाला वाहण्याचा सेषविधी होता. पण तो प्रत्येक बाईला बांधील नव्हता. 
 
देवदासी समाजातल्या पोटजातींतही खूप भेदाभेद होते. या समाजातल्या परिवर्तनाचं पुढारपण करणाऱ्या राजाराम पैंगीणकरांनी त्यांचं आत्मचरित्र ‘मी कोण?’मध्ये त्याचे विदारक अनुभव सांगितलेत. या भेदभावामुळे धर्माच्या नावाने त्यांचं शोषण सोपं होतं. जमीनदारांकडे तेव्हा सर्व सत्ता एकवटली होती. सण-उत्सवांना देवळात तर लग्नमुंजींच्या निमित्ताने श्रीमंतांच्या घरात कलावंतीणींचं नाचगाणं होत असे. त्यांच्यामुळे ख्रिश्चनांचं नैतिक अधःपतन होत असल्याचा ठपका ठेवत चर्चने मोहीम उघडली होती. गोव्याच्या व्हाईसरॉयने सतराव्या शतकाच्या शेवटी कलावंतीणींना गोव्याबाहेर हाकलवण्याचा हुकूमही काढला होता. नंतर उच्चवर्णीय जमीनदारांनी कार्यक्रमांसाठी गोव्याबाहेरून कलावंतीणी आणण्याची परवानगी मिळवली. पुढच्या शंभर वर्षांत या पळवाटेचं मोठं भगदाड झालं. 
 
ब्रिटिश भारतात स्त्रीशोषणाला कायद्याने प्रतिबंध सुरू होत असताना, गोव्यात मात्र देवदासींच्या शोषणाला उपयुक्त ठरतील, असे बदल कायद्यात केले गेले. देवदासी ही हिंदूंची धार्मिक प्रथा असून त्यात पोर्तुगीज सरकारने ढवळाढवळ करणं योग्य नाही, असं या जमीनदारांनी पोर्तुगीजांच्या गळी उतरवून शोषणाचा जणू परवानाच मिळवला. त्यानंतर पुढचं एक शतक हा देवदासी समाजाचा सर्व स्वाभिमान ठेचून काढण्याचा इतिहास आहे. शारीरिक, मानसिक, लैंगिक, आर्थिक, धार्मिक, सामाजिक असं सर्व प्रकारचं दमन करून, या समाजाचं सत्त्व संपवण्याचा या काळात आटोकाट प्रयत्न झाला. महिलांच्या शोषणावर कुटुंब जगू लागलं. त्यामुळे कुटुंबांचा, समाजाचा नैतिक आत्मविश्वास संपला होता. 
 
अशा वेळेस देवदासी समाजात पुरुषार्थ चळवळीला सुरुवात झाली. महिलांचा सेषविधी होऊ नये, पुरुषांनी कामधंदा करावा आणि मुलांना शिक्षण द्यावं, यासाठीची जागृती सुरू झाली. सर्वात आधी मराठा गायक समाज या नावाने सर्व पोटजातींमध्ये ऐक्य घडवण्याचा प्रयत्न झाला. त्यानंतर त्याचं नाव नाईक मराठा समाज आणि शेवटी गोमंतक मराठा समाज ठरलं. या आंदोलनात राजाराम पैंगीणकरांसारखे या समाजातले समाजसुधारक होतेच; पण ‘भारत’कार गो. पु. हेगडे देसाईंसारखे सारस्वतही होते. महात्मा गांधी, प्रबोधनकार ठाकरे यांनी या चळवळीला सक्रिय पाठिंबा दिल्याच्या नोंदी आहेत. गोव्यातल्या काही उच्चवर्णीयांनी आणि महाराष्ट्रातल्या काही संस्थांनी देवदासी समाजाला मराठा म्हणवून घेण्याला विरोध केला होता. पण स्त्रीला सन्मान देणाऱ्या छत्रपती शिवाजी महाराजांची प्रेरणा या विरोधापेक्षा कितीतरी मोठी ठरली. दिवंगत पत्रकार वामन राधाकृष्ण यांच्या ‘पुरुषार्थ’ आणि प्रा. पराग परब यांच्या ‘इंडियाज् फर्स्ट डेमोक्रॅटिक रेव्होल्यूशन’ या पुस्तकात या चळवळीचा इतिहास आहे.
शिक्षण आणि संघटनेच्या जोरावर गोमंतक मराठा समाजाने स्वतःचा उत्कर्ष घडवून आणला. कोणत्याही वर्णात स्थान नसलेल्या दलितांपेक्षाही अधिक शोषण होणाऱ्या या समाजाने स्वकर्तृत्वाच्या जोरावर सन्मान मिळवला. त्यात गोव्याचे पहिले मुख्यमंत्री दयानंद उर्फ भाऊसाहेब बांदोडकर प्रमुख होते. त्यांच्या कन्या शशिकलाताई काकोडकर पाठोपाठ दुसऱ्या मुख्यमंत्री बनल्या. या समाजातील स्त्री गोव्यातील सर्वोच्च पदावर असणं, ही मोठीच क्रांती होती. भाऊसाहेबांमुळे गोव्यातल्या बहुजन समाजाचं नेतृत्व दोन दशकं या समाजाकडे होतं. पण आता नव्या पिढीला या संघर्षाची ओळख नकोय. दीर्घकाळ गोव्यातील राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे प्रमुख असणाऱ्या आणि बंडामुळे देशभर प्रसिद्धी मिळालेल्या प्रा. सुभाष वेलिंगकरांच्या नेतृत्वात या समाजाच्या नव्या पिढीने बहुजनवादाकडून हिंदुत्वाच्या दिशेने प्रवास केलेला आहे.  
मात्र, सर्वच क्षेत्रांत मोठं योगदान असणारी कर्तृत्ववान माणसं या समाजातून उभी राहिली.
 
नाईक मराठा समाजाचे संस्थापक सत्यशोधक विद्वान गुरुवर्य कृष्णाजी अर्जुन केळुस्कर, सुमो कार ज्यांच्या नावातील आद्याक्षरांना अर्पण केलीय ते टाटा उद्योगाचे संचालक सुमंत मूळगावकर, शिक्षणमहर्षी रा. ना. वेलिंगकर, आंतरराष्ट्रीय कीर्तीचे स्त्रीरोगतज्ज्ञ पद्मविभूषण डॉ. व्ही. एन. शिरोडकर, देशातले पहिले पॅथॉलॉजिस्ट डॉ. व्ही. आर. खानोलकर, कोकण रेल्वेचे जनक अ. ब. वालावलकर अशी या समाजातल्या मान्यवरांची मोठीच यादी सांगता येईल. एकोणिसाव्या शतकात गोमंतक मराठा समाजाचं शोषण शिगेला पोहोचलेलं असताना त्यातील अनेक कुटुंबं मुंबईत स्थायिक झाली. त्यांनी पुढे संगीत, नाटक आणि सिनेमात मोठं कर्तृत्व गाजवलं. हंसा वाडकर यांच्या ‘सांगत्ये ऐका’ या आत्मचरित्रात आणि त्यावर बनवलेल्या ‘भूमिका’ या हिंदी सिनेमात या समाजाचा संघर्ष पाहता येतो. अशा संघर्षात समाजाचे शेकडो कलावंत कोणतीही नोंद न ठेवता कायमचे संपूनही गेलेत. 
 
आज किशोरी आमोणकरांना आदरांजली वाहताना त्यांचं गाणं पावित्र्य आणि मांगल्याचा सर्वोच्च अाविष्कार म्हणून गौरवलं जातंय. अवघ्या शंभर वर्षांपूर्वीच त्या कलेला कलावंतीणीचं पाप म्हणून धिक्कारलं जात होतं. तो धिक्कार सहन करत गोमंतक मराठा समाजाच्या कलाकारांनी पाप असणारी कला ही पूजा म्हणून श्रद्धापूर्वक जोपासली. या समाजाने पुरुषार्थ चळवळीद्वारे या पापाला साधना म्हणून मान्यता मिळवून दिली. त्या साधनेला किशोरीताईंनी आपल्या प्रयोगांनी नव्या उंचीवर नेलं. त्या गानसरस्वती ठरल्या.
 
लेखकाचा संपर्क : ९९८७०३६८०५
ssparab@gmail.com
बातम्या आणखी आहेत...