आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

1945 मध्ये बाबासाहेबांनी मांडली नदीजोड प्रकल्पाची कल्पना, वाचा कसे होते त्यांचे जलधोरण

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

मुंबई- सध्‍याच्‍या राष्‍ट्रीय नदीजोड प्रकल्‍पाची कल्‍पना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी 1942 ते 1945 दरम्‍यान मांडली आहे. यासाठी त्‍यांनी राज्‍यघटनेत तरतूदही केली. फार कमी लोकांना जलनीतीमधील त्‍यांच्‍या योगदानाबद्दल माहीत आहे. विशेष म्‍हणजे बाबासाहेबांनी महापुराच्‍या पाण्‍याचा विनियोग कसा करता येईल, हेदेखील सांगितले होते. बाबासाहेबांची आज 127 वी जयंती साजरी होत असताना आम्ही divyamarathi.com च्या वाचकांना बाबासाहेबांच्या जलधोरणाविषयीची माहिती घेऊन आलो आहोत. तर, जाणून घेऊया बाबासाहेबांची जलविषयक भूमिका, नदीजोड प्रकल्‍पाबद्दलची त्‍यांची कल्‍पना, घटनात्‍मक तरतुदी आणि सद्य:स्थितीतील नदीजोड प्रकल्पाबाबत...

 

बाबासाहेबांचे जलधोरण-

 

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर भारतीय घटनेचे शिल्‍पकार होते. कायदा, समाजशास्‍त्र, मानववंशशास्‍त्र आणि राज्‍यशास्‍त्र अशा अनेक क्षेत्रांत त्‍यांनी बहुमोल कामगिरी बजावली आहे. मात्र, देशाच्‍या आर्थिक आणि जलधोरणातही त्‍यांची मोठी भूमिका होती, हे फार कमी लोकांना माहिती आहे. देशाची जलनीती, दामोदर खोरे प्रकल्‍प, हिराकुंड धरण, सोननदी प्रकल्‍प कार्यान्वित करण्‍यासाठी त्‍यांचे योगदान उल्‍लेखनीय व महत्‍तवपूर्ण आहे. तसेच सध्‍याच्‍या राष्‍ट्रीय नदीजोड प्रकल्‍पाची कल्‍पना बाबासाहेबांनी 1942 ते 1945 दरम्‍यान मांडली होती. यासाठी पाण्‍यासंबंधी आंतरराज्‍य समस्‍या उद्भवू नये म्‍हणून घटनेतच तरतुदी करुन ठेवल्‍या आहेत.

 

20 जुलै, 1942 रोजी डॉ. आंबेडकरांनी मजूर मंत्री म्‍हणून सूत्रे हाती घेतली. त्‍यांचा व्‍हॉइसरॉय कार्यकारी मंडळाचे सभासद म्‍हणून समावेश करण्‍यात आला आणि त्‍यांच्‍याकडे श्रम, सिंचन व वीज हे विभाग सोपवण्‍यात आले. दुसऱ्या महायुध्‍दानंतरचे व्‍यापक आर्थिक विकासाचे धेरण आणि सिंचन व वीज या विषयावर तपशीलवार धोरण तयार करण्‍यासाठी बाबासाहेबांनी पुढाकार घेतला. 1935च्‍या कायद्यानुसार श्रम विभागाने सिंचन आणि वीज विकासासाठी मुख्‍यत्‍वे तीन गोष्‍टी कार्यान्वित करण्‍याचे ठरवले. त्‍यामध्‍ये एकापेक्षा दोन राज्‍यांत वाहणाऱ्या नद्यांचे नियंत्रण व व्‍यवस्‍थापन करणे, राज्‍यांमधील नद्यांवर पाणी व जल विद्युत उर्जा संपत्‍ती निश्चित करणे आणि शासकीय व तांत्रिक विकास करण्‍यासाठी राष्‍ट्रीय सिंचन धोरण काय असावे या गोष्‍टींचा समावेश होता.

 

पाण्‍यासंबंधी घटनात्‍मक तरतुदी-

 

डॉ. आंबेडकरांनी घटनेचा आराखडा घटना समितीस सादर करताना पाणी हा विषय केंद्र शासनाच्‍या अख्‍त्‍यारीत असावा, अशी भूमिका मांडली. त्‍यामुळे भारतीय राज्‍यघटनेत पाणी हा विषय क्रमांक 56 मध्‍ये अंतर्भूत होऊन केंद्र शासनालाही यासंबंधी कायदे करण्‍याचे अधिकार प्राप्‍त झाले. भारताच्‍या राज्‍यघटनेत ही तरतूद कलम 262मध्‍ये समाविष्‍ट करण्‍यात आली आहे. याच तरतुदीअंतर्गत आंतरराज्‍यीय जल‍विवाद कायदा नदीखोर प्राधिकरण कायदा 1956 पारित करण्‍यात आला.

 

पुराच्‍या पाण्‍याचा विनियोग करा-

 

नोव्‍हेंबर 1945 मध्‍ये कटक येथे झालेल्‍या परिषदेत डॉ. आंबेडकरांनी अत्‍यंत मौलिक विचार देशाला दिले आहेत. 'पाणी आणि महापूर हे विनाशकारी आहेत, असे गृहीत धरुन सुचवू नका. देशामध्‍ये एवढे पाणी उपलब्‍धच नाही की जे हा‍निकारक ठरु शकेल. भारतीय जनतेला पाण्‍याच्‍या कमतरतेमुळे जास्‍ट कष्‍ट सोसावे लागतात, जास्‍त पाण्‍याच्‍या उपलब्‍धतेमुळे नाही. पाणी राष्‍ट्रीय संपदा असल्‍यामुळे आणि पावसाळ्यात पडणाऱ्या पाण्‍याचे प्रमाण असमतोल आणि अविश्‍वासार्ह असल्‍यामुळे पुराच्‍या जास्‍त पाण्‍याविषयी तक्रार करण्‍यापेक्षा या पुराच्‍या पाण्‍याचा मनुष्‍याच्‍या विकासासाठी धरणे बांधून कसा उपयोग करता येर्इल, हा दृष्टिकोन बाळगला पाहिजे. त्‍यासाठी जेथे पुरामुळे नेहमी नुकसान होत असते त्‍या नद्यांवर ठिकठिकाणी धरणे बांधून हे पाणी समुद्राला जाऊ न देता विकासासाठी वापरणेच इष्‍ट ठरेल.' असे विचार त्‍यांनी मांडले होते.

 

हिरांकुड धरण प्रकल्‍प-

 

केंद्रीय जलमार्ग, पाटबंधारे, नौकायन आयोगाचे अध्‍यक्ष ए. एन. खोसला यांनी महानदीवरील बहुद्देशीय विकास प्रस्‍तावावर डॉ. आंबेडकरांशी चर्चा करुन हिराकुंड धरणाची अंमलबजावणी केली.

 

पुढील स्‍लाईडवर वाचा, बाबासाहेबांच्‍या अध्‍यक्षतेखाली नदी विकास खोर प्राधिकरणाची स्‍थापना.... सोबतच...

 

- बाबासाहेबांनी जलधोरणाविषयी मांडलेली मते.
- देशातील सद्यस्थिती.
- भारतातील प्रमुख बहुद्देशीय नदी खोरे प्रकल्‍प.
- केंद्रीय मंत्री सुरेश प्रभु यांच्‍या अध्‍यक्षतेखाली नेमलेल्‍या कृती समितीचा नदीजोड प्रकल्‍पाचा अहवाल.

 

(स्त्रोत- डी. टी. गायकवाड यांनी 'भारताच्‍या जलनिती क्षेत्रास डॉ. बाबासाहेब आंबडकरांचे योगदान' या विषयावर विविध ग्रंथांचा संदर्भ देऊन संशोधन केले आहे. तसेच ज्‍येष्‍ठ साहित्यिक डॉ. गंगाधर पानतावणे यांनीही बाबासाहेबांच्‍या जलधोरण विषयाचा अभ्‍यास केला आहे. त्यावर आधारित ही माहिती देत आहोत.)

बातम्या आणखी आहेत...