आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

वाचा, ज्‍योतिबा फुलेंना ‘महात्‍मा’, आंबेडकरांना परदेशातील शिष्‍यवृत्‍ती देणा-या श्रीमंत राजाविषयी...

4 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक
बडोदा संस्थानातील प्रजेच्या कल्याणासाठी केलेल्या कार्याकरीता ते विशेषत्वाने ओळखले जातात. प्रजाहितदक्ष, आदर्श असे नरेश म्‍हणून त्‍यांची ओळख आहे. - Divya Marathi
बडोदा संस्थानातील प्रजेच्या कल्याणासाठी केलेल्या कार्याकरीता ते विशेषत्वाने ओळखले जातात. प्रजाहितदक्ष, आदर्श असे नरेश म्‍हणून त्‍यांची ओळख आहे.

मुंबई- भारतातील स्‍वातंत्र्यपूर्व काळातील सर्वांत श्रीमंत संस्‍थानाचे अधिपती, महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांना प्रजाहितदक्ष, आदर्श राजा, ‘हिंदुस्थानातील शेवटचा आदर्श राजा’ असे मानाचे बिरुद लावले जाते. महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांनी ज्‍योतिबा फुलेंना ‘महात्‍मा’ ही पदवी दिली होती. डॉ. बाबासाहेब आं‍बेडकर यांना परदेशात शिक्षणासाठी शिष्‍यवृत्‍ती देऊन बडोदा संस्‍थानात नोकरीही दिली होती. बडोदे संस्थानाचे पुरोगामी वृत्तीचे, कर्तृत्ववान संस्थानिक महाराज श्रीमंत तिसरे सयाजीराव गायकवाड यांनी 6 फेब्रुवारी 1939 रोजी जगाचा निरोप घेतला. मात्र, आपल्या मृत्यूपूर्वी त्यांनी देशातील सर्वात श्रीमंत संस्थानांपैकी बडोदा हे संस्थान बनविले. सयाजीरावांच्या पुण्यतिथीनिमित्ताने आज आपण या मराठी महाराजाने केलेल्या कामांवर व कर्तृत्त्वावर एक नजर फिरवूया... 

 

सयाजीरावांचा नाशिकमध्ये गरीब घरात जन्म- 
 
- सयाजीराव यांचा जन्म नाशिक जिल्ह्यातील कवळाणे येथे 10 मार्च 1863 रोजी अतिशय गरीब घरात झाला. त्यांचे मूळ नाव गोपाळराव काशीराव गायकवाड होते. 
- गोपाळ पुढे बडोद्याचे महाराज खंडेराव गायकवाड यांच्या मृत्यूनंतर बडोद्याच्या राजघराण्यात दत्तक म्हणून गेले. 
- पित्याच्या निधनानंतर बडोद्याच्या राजगादीवर 8 व्या वर्षी महाराजा म्हणून सिंहासनावर आरूढ झाले.
- त्यामुळे सयाजीरावांकडे वयाच्या 18 व्या वर्षी संपूर्ण संस्थानाची जबाबदारी आली. त्याकाळात त्यांना दिवाण सर टी. माधवराव यांनी राज्यकारभाराचे शिक्षण दिले. 
- लहान वयातच बडोदा संस्थानाची जबाबदारी येऊन पडल्याने नव्या नव्या गोष्टी समजून घेणे व आत्मसात करणे याची त्यांना सवय लागली. 
- पुढे या सवयीचा फायदा त्यांना आयुष्यभर झाला. सयाजीरावांनी आपल्या कर्तृत्त्वाने हैदराबादच्या नवाबानंतरचे देशातील सर्वाधिक श्रीमंत संस्थान म्हणून बडोद्याचा नावलौकिक वाढवला. 

 

संस्थानात घडविल्या पुरोगामी सुधारणा-

 

- 1881 मध्ये गादीवर बसल्यानंतर त्यांनी आर्थिक दृष्ट्या राज्याची स्थिती सुधारण्यासाठी उपाययोजना करण्यास सुरुवात केली. 
- प्रशासकीय जबाबदारीची विभागणी हे तत्त्व राज्यकारभारात लागू करून राज्ययंत्रणेत सुरळीतपणा निर्माण केला. सल्लागार नेमून कल्याणकारी योजना अंमलात आणल्या. 
- न्यायव्यवस्थेत सुधारणा केल्या, ग्रामपंचायतींचे पुनरुज्जीवन केले. तसेच सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाची योजना सुरू करून अल्पावधीतच ती सर्व राज्यभर लागू केली. 
- गरीब, गरजू विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्त्या देऊन उच्च शिक्षणाची सोय केली. औद्योगिक कलाशिक्षणाकरिता ‘कलाभूवन’ ही संस्था स्थापन केली.
- ‘प्राच्य विद्यामंदिर’ या संस्थेच्या वतीने प्राचीन संस्कृत ग्रंथांचे संशोधन व प्रकाशन करण्यास उत्तेजन दिले. 
- ‘श्रीसयाजी साहित्यमाला’ व ‘श्रीसयाजी बाल ज्ञानमाला’ या दोन मालांमधून उत्तम ग्रंथांची भाषांतरे प्रसिद्ध केली.
- संस्थानात गावोगावी वाचनालये स्थापन केली. फिरत्या वाचनालयांचीही सोय केली.

 

बाबासाहेबांसारख्या रत्नाला याच राजाने लंडनला पाठवले-

 

- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना 1920 च्या दशकात याच राजाने लंडनमध्ये शिकायला पाठवले. 
- याबरोबरच अंत्यत पुरोगामी निर्णय घेतले. सामाजिक क्षेत्रात त्यांनी महत्त्वपूर्ण कामगिरी बजावली.
- पडदापद्धतीबंदी, बालविवाहबंदी, मिश्रविवाह, स्त्रियांचा वारसा, कन्याविक्रयबंदी, अस्पृश्यतानिवारण, विधवाविवाह आदी सुधारणा त्यांनी प्रत्यक्ष अंमलात आणल्या. 
- घटस्फोटासंबंधीचा कायदा सर्व भारतात पहिल्यांदाच त्यांनी जारी केला. हरिजनांसाठी अठरा शाळा काढल्या. 
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती दिली आणि त्यांची संस्थानात उच्च पदावर नेमणूकही केली. 
- सुधारणांच्या प्रत्यक्ष पुरस्कारामुळे त्यांना ‘राष्ट्रीय सामाजिक परिषदे’च्या अध्यक्षपदाचा मान मिळाला.

 

बडोद्याला प्रेक्षणीय नगरी बनविले-

 

- सयाजीराव गायकवाड यांना प्रवासाची आवड होती. त्यामुळे त्यांनी जगभर प्रवास केला. जेथे जेथे जे जे चांगले असेल, ते ते चोखंदळपणे स्वीकारून आपल्या संस्थानाची सर्वांगीण भरभराट करण्याचा त्यांनी सतत प्रयत्न केला. 
- बडोदे ही कलापूर्ण प्रेक्षणीय नगरी ठरली, याचे कारण त्यांनी बांधलेल्या सुंदर वास्तू. लक्ष्मीविलास राजवाडा, वस्तुसंग्रहालय, कलावीथी, श्री सयाजी रुग्णालय, नजरबाग राजवाडा, महाविद्यालयाची इमारत वगैरे वास्तूंनी बडोद्याची शोभा वाढविली आहे. 
- लंडनला भरलेल्या पहिल्या दोन गोलमेज परिषदांनाही ते हजर होते. लोकमान्य टिळक, बाबू अरविंद घोष या थोर नेत्यांशी त्यांचा घनिष्ठ संबंध होता. 
- राष्ट्रीय आंदोलनाला त्यांचा अप्रत्यक्ष पाठिंबा होता. ज्ञानवृद्धी, समाजसुधारणा व शिस्तबद्ध प्रशासन या सर्वच बाबतींत ते यशस्वी ठरले. 

 

हिंदुस्थानातील शेवटचा आदर्श राजा-

 

- ‘हिंदुस्थानातील शेवटचा आदर्श राजा’ या शब्दांत त्यांचे यथोचित वर्णन पंडित मदनमोहन मालवीय यांनी त्यामुळेच केले आहे.
- महाराजा सयाजीराव गायकवाड हे 1875 ते 1939 या दरम्यान बडोदा संस्थानाचे राजे होते.
-  बडोदा संस्थानातील प्रजेच्या कल्याणासाठी केलेल्या कार्याकरीता ते विशेषत्वाने ओळखले जातात.

- प्रजाहितदक्ष, आदर्श असे नरेश म्‍हणून त्‍यांची ओळख आहे.

 

पुढे स्लाईडद्वारे वाचा व पाहा, सयाजीराजांविषयी आणखी माहिती व फोटोज.....

बातम्या आणखी आहेत...