आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

एका पंखाचं फुलपाखरू!

3 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

मीनाच्या हृदयाच्या आत एक काळीज आहे. त्या काळजाला जणू तिच्याच हृदयाचे दोन पंख सोबत घेऊन दूर उडत असतात. हृदयाचं एक रंगीत पंख ओलं असतानाच पिसाट वाऱ्यांत सापडून फाटून गेलं आहे. आता एकाच पंखावर झेपेल तेवढा भार पेलत हे एका पंखाचं फुलपाखरू उडत आहे.

 

रणरणत्या उन्हातून दूर जाताना एका हिरडीच्या झाडांखाली लहान मुलांची किलबिल ऐकू आली. रणरणतं ऊन अंगाची कातडी जाळत असताना ही मुलं हिरडीच्या एका फांदीवरून दुसऱ्या फांदीवर उडी मारून जाताना खळखळून हसत होती. मी हिरडीच्या जवळ जाऊन पाहिलं, तर ती सगळीच मुलं आमच्या आश्रमशाळेत शिकणारी होती. हिरडीच्या एका लोंबत्या फांदीला त्या मुलांनी झोका बांधला होता. झोक्यावर बसलेली मुलगी ओळखीची वाटली. मी त्या मुलीकडे  एकटक पाहिलं तेव्हा  मनाशीच म्हणालो, अरे ही तर मीनाच आहे...

 

एकदम सुकलेला चेहरा, डोळे फार फार खोल गेलेले. तीन वर्षे झाली त्या गोष्टीला जेव्हा आम्ही आश्रमशाळेसाठी मुलं पाहत फिरत होतो. मी मीनाच्या झोपडीवजा घरापुढे जाऊन उभा राहिला. मीनाच्या घरात सगळा अंधार होता. गुरांच्या शेणामुताचा वास येत होता. काही ठिकाणी तर गुरांच्या लघवीचे लालसर थारोळे साचलेले होते. मीनाच्या अंधाऱ्या घरांतून एक आजोबा हात जोडत घराच्या बाहेर आले. आमची ही मुलगी तुम्ही पहिलीला घ्या, अशी विनंती त्या आजोबांनी केली. त्या वेळी अवघ्या सहा वर्षांची मीना खूपच अशक्त आणि दुबळी वाटत होती. अशी अशक्त मुलगी आपल्या आश्रमशाळेतच नकोच, असं सगळ्या शिक्षिकांचं एकमत होतं. पण मीच मीनाला आमच्या आश्रमशाळेत घेण्याचा आग्रह धरला. 

 

जूनमध्ये आश्रमशाळा सुरू झाल्यावर रडत रडत शाळेत बसणारी मीना हळूहळू आमच्या आश्रमशाळेत रमू लागली. उकडलेली गरम अंडी तिला सोलता येत नव्हती. मोठं सफरचंद तिला खाता येत नव्हतं. तिचे दुधाचे बारीक कोवळे दात सफरचंदावर घसरत राहायचे. अशा वेळी मग दुसरी मोठी मुलगी तिला आपल्या दाताने सफरचंद फोडून द्यायची. जुलैच्या मुसळधार पावसात सगळी आश्रमशाळाच गळू लागली. ओल्या वसतिगृहात रात्रभर झोपणं लहान मुलांसाठी फारच त्रासदायक होतं. लहान मुलं तर आपल्या लोखंडी पेटीवर हातपाय आखडून कसे तरी झोपायचे. पाऊस उघडेपर्यंत मुलं-मुली घरी निघायच्या. तेव्हा नदी-नाले तुडुंब भरून वाहायचे. मुलं घरी निघाली तरी आम्हाला घोर लागून असायचा. अशा पावसाळी हवेत मीनाला सर्दी आणि खोकल्याचा फारच त्रास होऊ लागला. साधा श्वास घेणंसुद्धा मीनाला अवघड झालं होतं. आश्रमशाळेत आलेले डॉक्टर मीनाला तपासताना म्हणाले, ‘या मुलीच्या छातीतून भयंकर असा घरघर आवाज येतोय. या मुलीला उद्याच सरकारी दवाखान्यात आणा.’ मीनाच्या वडिलांना लगेच मी पावसात भिजत जाऊन उद्याचा निरोप दिला. आपल्या शेतातली भाताची आवणी सोडून मीनाचे वडील आश्रमशाळेवर हजर झाले. 

 

सरकारी दवाखान्यात काही तपासण्या झाल्यावर डॉक्टर लगेच आम्हाला म्हणाले, ‘या मुलीच्या हृदयाला एकच झडप आहे. लवकर ऑपरेशन केलं पाहिजे, नाही तर या मुलीच्या जिवाला धोका आहे.’ हे ऐकून मीनाचे वडील रडायला लागले. आपले वडील का रडत आहेत... आपल्या इतक्या तपासण्या कशासाठी झाल्या... आपल्या हृदयाचं ऑपरेशन... या गोष्टीचं लहान मीनाला काहीच आकलन होत नव्हतं. ही सगळी भीती बिचाऱ्या मीनाच्या अशक्त चेहऱ्यावर पावसाळी ढगासारखी  साचू लागली होती.  एका महिन्यात तुम्ही तुमचा निर्णय कळवा. या मुलीचं ऑपरेशन मोफत होईल. पण ऑपरेशनमध्ये काही जास्त झालं तर आम्ही जबाबदार राहणार नाही, हे ऐकल्यावर मीनाच्या वडिलांच्या पायाखालची जमीनच सरकली. आश्रमशाळेवर आम्ही माघारी आलो तेव्हा मीनाच्या वडिलांनी मीनाची लोखंडी पेटी आपल्या डोक्यावर घेतली. अंगावर असलेल्या काळ्या ऊबदार घोंगडीत मीना आपलं अशक्त शरीर घेऊन बसली होती. अचानक वादळ सुटून झाडावरचं आपलं घरटं खाली पडावं. आता दुसरं घरटं बांधण्यासाठी पक्षी आपल्या पिल्लांला पोटाशी धरून निघून जातो, मला तसंच वाटत होतं.  डॉक्टर मीनाच्या ऑपरेशनची चौकशी करत आमच्या शाळेवर आले. मीना अजून आश्रमशाळेवर आली नव्हती. मीनाला शोधत मी पुन्हा त्यांच्या घरी गेलो. मीनाचे आजोबा मला म्हणाले, ‘अशा लहान लेकरांची छाती फाडून ऑपरेशन करायचं. छाती फाडल्यावर आमचं लेकरू घडीभर तरी जगंन का?’ मी मीनाच्या आजोबांना खूप समजावून सांगितलं, पण मीनाचं ऑपरेशन करायचं नाही आणि तिला पुन्हा आश्रमशाळेत पाठवायचंसुद्धा नाही. आमच्या गावात चौथीपर्यंत शाळा आहे, ती तिथे जाईल. असाच त्यांचा ठाम निर्णय झाला. मीनाचे वडील जेव्हा जेव्हा भेटायचे तेव्हा मी त्यांना धीर द्यायचो, ‘मीनाचं ऑपरेशन करून टाका. तिला काहीच होणार नाही. आता ऑपरेशन केल्यावर तिला जन्मभर काहीच भीती नाही.’ पण त्यांनी हात जोडून कायम मला नकारच दिला. काही दिवसांनी ही मुलगी आपल्याला कधीच दिसणारच नाही, अशीच भीती मला वाटत होती. आज नेमकं तीन वर्षांनंतर त्याच वाटेने जाताना हिरडीच्या झाडाजवळ मला किलबिल ऐकू आली आणि मुला-मुलींमध्ये खेळताना मला पुन्हा एकदा मीना दिसली होती. पुन्हा मी या वाटेने आलो तर मला मीना दिसेल का? ही शंका माझ्या मनात होती. सोसाट्याच्या वाऱ्यात एक विझू लागलेला दिवा आपण हातांच्या ओंजळी करून पेटता ठेवला आहे. दिवा डगमगत कसा तरी पेटलेलाच आहे. आता आपल्या हाताच्या ओंजळींना चटका बसू लागलाय. दिवा विझणार या कल्पनेनं आपल्या डोळ्यात पाणी आलंय. आपल्याच डोळ्यातल्या पाण्याने हा दिवा विझला तर? आपण पोळणारे हात जवळ घेऊन तसेच हतबलपणे बसणार आहे. आपण ऑपरेशनसाठी एका पालकाचं मन वळवू कसं शकत नाही. हे फुलपाखरू एकाच पंखावर खेळत राहिलं तर त्या फुलपाखराचा पराभव अटळ आहे.  

 

मीनाच्या हृदयाच्या आत एक काळीज आहे. त्या काळजाला जणू तिच्याच हृदयाचे दोन पंख सोबत घेऊन दूर उडत असतात. हृदयाचं एक रंगीत पंख ओलं असतानाच पिसाट वाऱ्यांत सापडून फाटून गेलं आहे. आता एकाच पंखावर झेपेल तेवढा भार पेलत हे एका पंखाचं फुलपाखरू उडत आहे. हिरडीच्या झाडांवर सूरपारंब्या खेळत आहे. एका गोड फळाच्या झाडाला आतून वाळवी पोखरत असते. पाणी शोधत मुळं कितीही खोल गेली तरीही गोड फळांच्या झाडाचं मरण मात्र नक्की असतं. या वाटेने येण्याचा मला आजही धीर होतच नाही. आपण मीना… मीना अशी हाक मारली आणि तिकडून कोणी आवाजच दिला नाही. कदाचित मीनाची आईच डोळे पुसत पुसत मीनाची बातमी घेऊन घराच्या बाहेर आली तर?

 

(लेखक कवी, छायाचित्रकार, कथाकार असून आदिवासी आश्रमशाळेत कार्यरत आहेत. संपर्क : ९५६१८९०४४४)

बातम्या आणखी आहेत...