Home | Magazine | Madhurima | Atul Pethkar write about 'Drama'

मृत्यूवर मात करणाऱ्या जीवनाच्या सावल्या

अतुल पेठकर | Update - Jan 11, 2019, 02:22 PM IST

पोरंबाळं, सासूसासरे, आणि थोडी जमीन मागे टाकून जोडीदार अकाली निघून जातो तेव्हा काही काळ या बायाही खचतात.

  • Atul Pethkar write about 'Drama'

    पोरंबाळं, सासूसासरे, आणि थोडी जमीन मागे टाकून जोडीदार अकाली निघून जातो तेव्हा काही काळ या बायाही खचतात. पण ते तात्पुरतंच. मुलांचं भविष्य काळवंडू नये, म्हणून उभं राहायला हवं या जाणिवेने त्या शब्दश: पदर खोचून कामाला लागतात. अपार कष्ट समोर दिसत असतात, पण ते झेलायला त्या तयार असतात. ज्या उमेदीने त्या कंबर कसतात, ती निव्वळ अचंबित करणारी असते. ही उमेद जागवणारी कहाणी नुकतीच नाट्यरूपात सादर होऊ लागली आहे, त्या विषयी...

    आमच्या गावखेड्यात मोहरमच्या दिवसांत डोले मिरवले जात. त्यामध्ये ज्या महिलांची मुले जगत नसत त्यांना डोल्याखाली झोळीत निजवीत. ती सावली मृत्यूवर मात करणाऱ्या जीवनाची असे. प्रामुख्याने विदर्भासह महाराष्ट्रात होत असलेल्या शेतकरी आत्महत्या पाहिल्या की, मृत्यूवर मात करणारी जीवनाची ही सावली कुठे गेली, असा प्रश्न मनात आल्यावाचून राहत नाही. कोणे एके काळी शेतीत रमलेला, मातीमायच्या कुशीतून हिरवे स्वप्न पिकवणारा, शेतातल्या झाडासोबत मुले वाढवणारा शेतकरी एकाएकी आत्महत्या करायला लागला. हे सारेच खूप अस्वस्थ करणारे होते.

    या नभाने या भुईला दान द्यावे
    आणि या मातीतुनि चैतन्य गावे
    कोणती पुण्ये अशी येती फळाला
    जोंधळ्याला चांदणे लखडून जावे

    असं नभाने दिलेलं दान भुईला देऊन मातीतून चैतन्याचं पीक घेणारा शेतकरी गडी आत्महत्या कधी करायला लागला आणि जोंधळ्याला चांदण्या लखडण्याऐवजी आत्महत्येची कीड कधी लागली हे कधी समजलेच नाही. आजही समजलेले नाही. कारण स्वत:च सरण रचून त्याचे आत्महत्या करणे थांबलेले नाही. पक्ष्यांची अंडी डोक्यावर पडून फुटताच अभिषेक झाल्याच्या आनंद साजरा करणारे राजकारणी आहेत तर सरकारी यंत्रणा मृत पक्ष्यांच्या पिसांवरून आकडेवारी जाहीर करण्यातच धन्यता मानते. अशा वेळी आधाराची गरज असलेला शेतकरी आतून कोसळतो. त्यातून टोकाचा पर्याय निवडला जातो. पण मरणाने फक्त जाणाऱ्याची सुटका होते. त्याच्या मागे त्याने घेतलेलं कर्ज, बायको, लेकरं, मायबाप आणि सोबत आलेला दु:खाचा काळाेख सारे काही तसेच असते. अशा वातावरणातही आत्महत्या केलेल्या शेतकऱ्याची बायको शेतीसह आपले कच्चेबच्चे आणि सासू-सासऱ्यांचाही सांभाळ करते. आपल्या संपूर्ण जीवनाचा ताबा घेतलेल्या रूढींचा आणि त्यांच्याद्वारे शतकानुशतकं ठसलेल्या विचारांना तडे देत ठामपणे उभी राहाते.

    विदर्भातील अशा एकल शेतकरी विधवा एकत्र येऊन आपल्या वेदना व दु:खाला थेट भिडल्या. त्यांनी मुक्या वेदना व पोरक्या दु:खालाही सोबत घेतले. परिणामी त्यातून जगण्याची तिरीप आत आली. नव्याने लढण्याची जिद्द जागी झाली.नवऱ्याच्या राखेतून या सगळ्या जणी फिनिक्ससारख्या उभ्या राहिल्या. त्यांच्या पंखात आता बळ येते आहे. घरांनी बंद केलेली दारे आता किलकिली होण्याची आशा आहे. वैराण आणि एकाकी आयुष्याच्या वाटेवर लढण्याची जिद्द प्रवाहित झाली आहे.‘तेरवं’ या अध्ययन भारती निर्मित, हरीश इथापे दिग्दर्शित आणि श्याम पेठकर लिखित नाटकात या मुक्या वेदनांना बोलतं करण्यात आलं आहे.

    पुढील स्लाइडवर वाचा- नाटकाविषयी

  • Atul Pethkar write about 'Drama'

    या नाटकात शेतकऱ्यांच्या पाच विधवा आणि शेतकरी आत्महत्याग्रस्त घरातील दोन मुली अशा सात जणी आहेत. अध्ययन भारती परिवारातील सहा जणींनी सहायक भूमिका केल्या आहेत. यामध्ये वर्धा जिल्ह्यातील मंदा अलोणे, माला काळे, कविता ढोबळे, सविता जडाम या अमरावतीतल्या तर वैशाली ऐडे यवतमाळ जिल्ह्यातील आहेत. तसेच शिवानी सरदार व प्रतीक्षा गुडधे या दोन आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबातील मुली आहेत. 

     

    ‘आम्ही पाऊस-पाणी अन् शेतीचा हंगामच नाही तर अगदी अक्षय्य तृतियेसारखा विदर्भात ग्रामीण भागांत अत्यंत महत्त्वाचा असलेला सणही नाटकाच्या तालमीच्या या शिबिरातच दिला. या दिवशी पितरांच्या नावाने पान वाढण्याचा प्रघात आहे, आपल्या दिवंगत पतींचेही पान आम्ही शिबिरातच वाढले. दसऱ्यालाही घरी गेलो नाही आणि दिवाळीच्या दिवसांतही तालमीतच अभिनयांचे दिवे उजळले,’ मंदा अलोणे भरभरून बोलत होत्या. त्यांची कहाणी मन थिजवणारी आहे. त्यांचे पती शरद अलोणे यांनी २६ मार्च २०१३ रोजी नदीत जीव दिला. तेव्हापासून दोन मुलांसह मंदा अलोणे यांचा एकाकी संघर्ष सुरू आहे. वर्धा जिल्ह्यातील सोरटा हे त्यांचे माहेर. माहेरीही त्या शेतीला हातभार लावायच्या. २००२ साली त्यांचे लग्न झाले. अलोणे यांची तीन एकर कोरडवाहू शेती आहे. पण ते शेती कसत नव्हते. ‘दोघेही मायलेक इंदूरला त्यांच्या मावशीकडे राहायचे. शेती बटईने देत असत. माझे लग्न झाल्यावर मायलेक घरी परत आले. आम्ही शेती सुरू केली. दोन वेळचा घास मिळेल इतके पिकत होते. जीवन संथपणे सुरू होते.’ शरद यांना कामाची सवय नव्हती. त्यामुळे शेती मंदाच करायच्या. पती त्यांच्या सोबत शेतीवर जात व हलकी फुलकी प्रकृतीला मानवेल इतकीच कामे करीत.

     

    दरम्यान, संसाराला आपलाही हातभार लागावा म्हणून ते एका शेतकऱ्याकडे सालगडी म्हणून लागले. तेथे ट्रॅक्टरवर ड्रायव्हर होते. २००६मध्ये अपघात झाला. त्यात यांचा एक पाय एका इंचाने आखूड झाला. वर्धा ते इंदुर असे सगळीकडे उपचार केले. लाख-दीड लाख खर्च झाले. उपचार आणि शेतीसाठीचे कर्ज वाढले. हे  नैराश्याच्या खोल गर्तेत सापडले. आणि २६ मार्च २०१३ रोजी होळीच्या दिवशी सकाळी हे घरून गेले ते परत आलेच नाहीत. होळीची दुपार यांच्या मरणाची बातमी घेऊन आली. आता नेहा व अभय ही दोन मुले आहेत. दोघांनाही जवळच्या जिल्हा परिषद शाळेत घातले आहे. सासूबाई परत बहिणीकडे निघून गेल्या. तीन एकर शेती मंदा अलाेणे करतात. ‘शेतीसाठी घेतलेले ८० हजार रुपयांचे कर्ज आहे. बँकवाले अजूनही नोटीस पाठवतात. मजूर लावणं परवडत नाही. म्हणून वेचणी स्वत:च करते. सुटीच्या दिवशी मुलं मदतीला येतात. दु:खाच्या वा बिकट प्रसंगी माणसंच (पुरुषच) लवकर खचतात, धीर सोडतात. बरं, मनमोकळं बोलतही नाहीत. माझा नवरा माझ्याशी एक शब्द बोलला असता तर... जीवनाच रहाटगाडगं आताही सुरू आहे. तेरवं नाटकातून आमचं जगणं, आमचा संघर्ष लोक आणि सरकारपर्यंत पोहोचावा म्हणून काम केलं. आमच्या वाट्याला आलं ते इतरांच्या वाट्याला येऊ नये, हाच या नाटकात काम करण्याचा उद्देश आहे,’ असं त्या सांगतात.

     

    वैशाली येडे सध्या यवतमाळ जिल्ह्यातील कळंब तालुक्यातील राजुर येथे अंगणवाडी मदतनीस आहेत. काही दिवसांपूर्वीच एक दारुडा अंगणवाडीत येऊन त्यांना म्हणाला, ‘तुह्यासाठी गिऱ्हाईक आणलं व...’ त्या वेळी सीतेसारखं धरणीमातेनं आपल्यालाही पोटात घ्यावं, असं वाटलं. पण दोन लेकरांकडे पाहून सारे दु:ख गिळून टाकते भाऊ... वैशाली येडे यांचा हुंदका हृदयाला चरे पाडून जातो.


    मधाचं पोळं पिळलं की गोड आणि रसरशीत मध बाहेर पडतो. नियतीने वैशाली येडे यांचं जीवन असं पिळलं की त्यातून दु:खच पिळवटून निघालं आणि वेदनेचे डंख अजूनही ठणकत आहेत. सख्खे, चुलत, मावस, मामे, आत्ये मिळून १३ दीर आणि त्यांचे कुटुंबीय मिळून गावात येडे कुटुंबीयांचा एक वेटाळ वा मोहल्ला आहे. अशा कुटुंबातील महिलेकडे वाकड्या नजरेने पाहाण्याची कोणाची हिंमत होईल? पण कुंपणानेच शेत खालले. मोठ्या भासऱ्याची वैशाली यांच्यावर वाईट नजर होती. ‘नवऱ्याच्या मृत्यूनंतर गावातील एकाला कट करून माझ्या खोलीत पाठवले आणि क्षणात गाव गोळा केला. वैशाली यांना बदचलन ठरवून घराबाहेर काढण्यात आले. संपूर्ण गावात बदनामी झाली.’ सर्वांशी लढा देत त्यांचे जगणे सुरू आहे. ‘स्वत:ला संपवून टाकावे वाटते भाऊ...पण, लेकरायपाशी पावलं अडत्यात...’

     

    २००९मध्ये सुधाकर येडे यांच्याशी लग्न झाले. माेठे भासरे, सासू, आम्ही दोघे असे एकत्र राहात होतो. घरात ९ एकर शेती होती. त्याचे भासरे, सासू व माझा नवरा असे तीन हिस्से झाले. पण ते कागदोपत्री रीतसर न होता तोंडी झाले. भासरे स्वत: शेती कसत नव्हते. यांनी केलेलीही आवडत नव्हते. कौटुंबिक कलहातून आम्हाला घराबाहेर काढले. आम्ही गोठ्यात संसार सुरू केला. वैशाली दु:खाला वाट मोकळी करून देत होत्या.

     

    दुसऱ्या बाळंतपणासाठी वैशाली माहेरी होत्या. कौटुंबिक कलहामुळे सुधाकर येडे यांचे मनस्वास्थ्य ठीक नव्हते. त्यातूनच २० ऑक्टोबर २०११ रोजी त्यांनी विष घेऊन आत्महत्या केली. ९ वर्षाचा मुलगा आणि ७ वर्षाची मुलगी घेऊन वैशाली गावातच वेगळ्या राहातात. भासरा व सासूने अजूनही हिस्सा दिलेला नाही. अंगणवाडी मदतनीस म्हणून मिळणाऱ्या ३ हजार रुपये महिन्यावर गुजराण सुरू आहे. पण या अंधाराच्या गावातही एकल महिला संघटनेचा उजेडाचा पार आहे. त्यातील काही पारंब्या पोरांसाठी जोडण्यासाठी जगणे सुरू आहे. 

     

    प्रतीक्षा गुडधे सध्या एफवायबीएला आहे. ती, जया, भारती या बहिणी, एक भाऊ, आई-वडील असे सुखी घर होते. एक बहीण प्रियंकाचे लग्न झाले. कर्ण जन्मत:च कवचकुंडले घेऊन आला होता, शेतकरी बहुधा कर्ज घेऊन येत असावा. कारण बिनाकर्जाची शेती कधीच होत नाही. बँकेचे एक लाख आणि खासगी सावकारांचे कर्ज थकले. २०१३मध्ये वडील हनुमान गुडधे यांनी आत्महत्या केली. तेव्हा प्रतीक्षा चौदा वर्षांची होती. घरी साडेचार एकर कोरडवाहू शेती आहे. वडलांनी असे का केले हे कळायचे वय नव्हते. वडील गेल्यावर लहान भावाच्या नावावर शेती झाली. राज्य सरकारने जाहीर केलेल्या कर्जमाफी योजनेत एक लाखाचे कर्ज माफ झाले.

    त्यांना सन्मानानं जगता यावं...


    पाचसात वर्षांपासून एकल महिला संघटनेच्या माध्यमातून त्यांच्या अधिकार तसेच हक्काबाबतची लढाई लढत असताना एकल महिलांचा जीवन संघर्ष किती कठीण आहे हे जाणवले. रंगमंचीय उपक्रमाद्वारे यांचा संघर्ष समाजमनापर्यंत पोहोचवू शकतो हा विचार आला. त्यांच्या कार्यशाळा घेऊन, त्यांचा संघर्ष नीट समजून घेऊन, श्याम पेठकर या नाट्य लेखकाच्या सहकार्यातून तेरवं ही एकल महिलांच्या संघर्षाची कथा सांगणारी संहिता निर्माण झाली. या नाट्यसंहितेत घेतलेला संघर्ष ज्या महिलांचा आहे, त्यांनाच घेऊन नाटक करायचे निश्चित केले. समाज आणि सरकारपर्यंत एकल महिलांच्या समस्या, त्यांचा संघर्ष पोहोचावा; त्यांना त्यांचे अधिकार, हक्क मिळावे आणि त्यांना स्वाभिमानाने जगता यावे, सन्मानाचे जगणे त्यांच्या पदरात पडावे, हीच हे नाटक करण्यामागील भूमिका आहे.- हरीश इथापे, दिग्दर्शक

     

    पुढील स्लाइडवर वाचा- जिद्दीला दाद द्या, सहानुभूती नको

     
  • Atul Pethkar write about 'Drama'

    जिद्दीला दाद द्या, सहानुभूती नको

    तेरवं हे रूढार्थाने रुळलेल्या अन् मळलेल्या वाटेवरून जाणारे नाटक नाही. तो एक जिवंत अन् धगधगत्या जाणिवांचा प्रवाह आहे, त्यांना शब्द दिले. खरे तर ती भाषाही त्या जगण्याचीच आहे. बदलते गावजीवन, ग्रामसंस्कृतीचा ऱ्हास हे माझे अभ्यासाचे विषय आहेत. त्यावर ‘गावचं तेरवं’ ही कादंबरी मी लिहितोय. त्यासाठी विदर्भात आणि बाहेरही फिरणे झाले. त्यावर मग ‘गोष्ट छोटी डोंगराएवढी’ हा चित्रपट लिहिला. आम्ही (अध्ययन भारती परिवार - हरीश इथापे) अॅग्रो थिएटर ही संकल्पना प्रत्यक्षात आणली आहे. त्यातूनच आम्ही शेतकरी विधवा महिलांसोबत दिवाळी साजरी करणे सुरू केले. 

     

    इथापे कुटुंबाच्या वर्ध्याजवळच्या शेतात हे अॅग्रो थिएटर आहे. तिथे पाडवा-भाऊबीज या भगिनींसोबत साजरी करताना त्यांच्याशी गप्पा झाल्या अन् जाणवले की, शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांच्या करुण कहाण्यांनी सारेच हेलावलो. त्यावर चिंतनही झाले. मात्र त्यांच्या मागे राहिलेल्या या महिलांच्या जगण्याच्या, टिकून राहण्याच्या कहाण्यांकडे आमचे दुर्लक्षच झाले आहे. त्यांच्या जगण्याला आम्ही मान्यताच दिलेली नाही. त्यातून हा विषय डोक्यात आला. अर्थात नाटक हे लिखाणाचे माध्यम असल्याने या महिलांचे जगणे मांडायचे होते. मग या महिलांना घेऊनच हे नाटक करायचे ठरले. सहसा असे होते की, कथानक डोक्यात येते, त्याची संहिता तयार होते, मग दिग्दर्शक येतो आणि मग तो सारा मेळ उभा करतो. या नाटकाच्या बाबत सारेच उलटे झाले. त्यात या कलावंत महिला आधी आल्या. त्यांच्याच या कथा होत्या. त्यांचे नाट्य प्रशिक्षण शिबिर हरीशने घेतले. मग त्या ‘आपल्याले कोंच्या नाटकात काम कराचं?’ आणि ‘थे कोन लेहनार?’ म्हणून मागे लागल्या की, ‘भाऊ नाटक कवरीक (कधीपर्यंत) लेहून होनार?’
     
    फॉर्म नव्हता सापडत. कारण त्या महिलाच त्यात पुरुषांच्याही भूमिका करणार, त्या प्रथमच रंगमंचावर असणार. समूहनाट्य हा फॉर्म डोक्यात आला. त्याला गाणी आणि लोकनृत्याची जोड असावी अन् त्यात या महिलांचे भरडले जाणेही आपसूकच यावे यासाठी मग जात्यावरच्या ओव्या आल्या. सुरुवातीची ओवी लिहिली. नाटक लिहून झाले. त्यात मूळ संकल्पना अशी की, सौभाग्यवती महिला मंगळागौर, नवरात्र असे उत्सव करतात. चैत्रगौरीसाठी एकत्र येतात. तशा या बायका कुण्या बाईच्या नवऱ्याने आत्महत्या केली की ‘तेरवं’ (तेरवा दिवस) साजरं करायला जमतात. त्यांचं तेरवं मंडळच आहे. दु:खानं थिजलेल्या या नवविधवेला बाकी मैत्रिणी “तिला जगायचे आहे आणि त्यासाठी कुठला संघर्ष करावा लागणार, हे कळावे’ यासाठी स्वत:च्या भोगाच्या कथा सांगतात. त्यातून कॅथार्सिस होतोच; पण तिला जगण्याचं बळ मिळतं. त्या तेरवं साजरं करतात. त्यात या कहाण्या गुंफल्यात. 

     

    जात्यावरच्या ओव्या हा या नाटकाचा आत्मा आहे. त्याला विरेंद्र लाटणकर यांनी उत्तम चाली दिल्या आहेत. हे नाटक व्यावसायिक नाही, हे वेगळ्याने सांगण्याची गरज नाही. या महिलांना यातून सहानुभूतीही नको आहे. त्यांना हवी आहे, त्यांच्या लढाऊ वृत्तीला दाद. त्यासाठी या नाटकाचे प्रयोग महाराष्ट्रात आणि राज्याबाहेरच्या मराठी मुलखात व्हावेत.- श्याम पेठकर, लेखक

Trending