आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

लढवय्या दांपत्य

3 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

पूर्णिमा उपाध्याय आणि बंड्या साने. दोन टोकांवरचे दोन मनस्वी ध्रुव. पण समान ध्येयाने एकत्र आले. मेळघाटातल्या शोषित-पीडित आदिवासींनीच जणू त्यांना हाक दिली. त्याला प्रतिसाद म्हणून एकमेकांच्या साथीने अख्खं आयुष्य त्यांनी पणाला लावलं. मेळघाटातल्या आदिवासींना लढायला आणि उन्नत व्हायला शिकवलं...


'ती' थेट मायानगरी मुंबईतली. घर मुंबई शेजारच्या डोंबिवलीतलं. वडिलांचं वजन-मापे विकण्याचं दुकान. घरी माफक सुबत्ता. ती तशी सुंदर, नाकी-डोळी नीटस. कुणीही सहज भाळून जाईल अशी.अभ्यासात हुशार, आईवडिलांना वाटायचं, ही खूप शिकेल, मोठ्या हुद्द्यावर जाईल किंवा तेही नाहीच झालं, तर मोठ्या हुद्द्यावर असलेल्या कुण्या तरी बड्या घरात तरी जाईल.


तो नागपुरातला.अंगापिंडाने धिप्पाड.दिसायला जेमतेम. घरी अठराविश्वे दारिद्र्य. गरिबीला कंटाळून बापाने खूप पूर्वीच छोटंसं बुट्टीबोरी गाव सोडून नागपुरात जरीपटका या भागातल्या नजूल कॉलनीत बस्तान बसवलेलं. इथे बाप आणि आईसुद्धा काम करायची. तो आईच्या डोळ्यांत डोलत्या सुगीचे स्वप्ने वाचायचा... पण घडलं मात्र वेगळंच..!

 

ती आणि तो... २५ वर्षांपूर्वी हे दोघेही मेळघाटातल्या कुपोषित आडवाटा तुडवण्यासाठी निघून आले. आता दोघांनीही अर्धी-अधिक उमर मागे टाकलीय. मेळघाटातल्या पाड्यापाड्यांवर जाऊन थकल्या भागल्या आदिवासींची दुःखे दोघेही वाटून घेत आहेत. त्यांच्या तिथे असण्याने मेळघाटाचं दुःख संपलंय असं नाही. मात्र, आदिवासींच्या डोळ्यातले अश्रू पुसणारे दोघांचे दोन हात त्या  जंगलात अव्याहतपणे राबत आहेत. त्या राबणाऱ्या दोन हातांपैकी एकाचं नाव आहे, बंड्या साने आणि दुसरं नाव आहे, पूर्णिमा उपाध्याय!


पूर्णिमा उपाध्याय, मेळघाटात त्यांना दीदी म्हणून ओळखतात, दीदींचा जन्म मुंबईतला ७३ सालातला. वडील लखनौचे. लखनौच्या जेलमध्ये ते कारागृह खात्यात नोकरी करायचे. पण कुठल्याशा कारणावरून नोकरी सोडावी लागली.  मुंबईत वजन-मापांचं दुकान सुरू केलं. पूर्णिमा बारावी पास होता होता, वडिलांना कॅन्सर डिटेक्ट झाला. त्यांची शुश्रूषा करता करता ‌बीएस्सीचं पहिलं वर्ष वाया गेलं आणि खूप मोठी स्वप्ने बाळगून असलेला तिचा बाप तिचा हात सोडून देवाघरी गेला. वडिलांचं निधन झाल्यामुळे वजन मापे दुकानाचं लायसन्स रद्द झालं. पण तिने व्यवस्थेविरोधात लढा दिला. लायसन्स रद्द नव्हे, तर ट्रान्सफर करायला भाग पाडलं. पुढे भावाला आणखी एक नवीन लायसन्स मिळवून दिलं आणि घरगाडा रुळावर आला.


पण हळूहळू हिच्या डोक्यात समाजसेवेची रेलगाडी गरगरू लागली.  तिने थेट निर्मला निकेतनचं समाजकार्य महाविद्यालय गाठलं तिथून बीएसडब्ल्यूची डिग्री घेतली. बाबा आमटे, प्रकाश आमटे, अभय बंग, मेंढा लेखा मेळघाटात रवींद्र कोल्हे, निरुपमा देशपांडे यांच्याकडे तिच्या चकरा सुरू झाल्या. पण समाजकार्याला खरी गती आली, ती मेधा पाटकर यांच्या नर्मदा बचाव आंदोलनापासून. आता मुंबई सोडायची आणि रंजल्या गांजल्यांसाठी काम करायचं पक्कं झालं, तिने गाडी धरली आणि सरळ मेळघाटात उतरली...  


बंड्या साने...मूळ नाव बंडू संपतराव साने. मेळघाटाच्या जंगलात लोक त्याला बंड्या म्हणूनच ओळखतात. आपल्याला सगळं जग एकेरी नावाने हाक मारतंय याचं त्याला कधीच वाईट वाटत नाही, उलट चुकून कधी कुणी त्याला बंडू म्हटलं तर तो पटकन त्याला रिप्लाय देतो "अरे बंडू काय बंड्याच म्हन ना..!’ बंड्या नागपुरातला. सहा भावंडं.  बाप वस्तीत वॉचमन म्हणून काम करायचा, आई घरी राहून बांबूच्या दुरड्या, टोपल्या, सुपल्या असलं बरंच काही बनवायची. बंड्याही शाळेत जायचा, पण थोडा  मोठा झाला, वस्तीतल्या पोरांची ट्यूशन घेऊ लागला. सगळेच एकाच वयाचे. तिथे कुणी ‘सर’ म्हणायचं नाही. सगळे बंड्याच म्हणायचे. त्यालाही हे चालायचं. पण तिथून पुढे हा बंडू साने ‘बंड्या’ झाला तो कायमचाच! दरम्यान, बंडू साने याची चांगल्या मार्काने बीएस्सी पूर्ण झाली. याच कालावधीत अनुभव शिक्षण मिशनशी संपर्क आला. या संस्थेतून १९९१ मध्ये मेळघाटला जाणं झालं. मेळघाटातली भीषण परिस्थिती याच्या मनात जोराचे हेलकावे देऊ लागली. आपणही गरिबीत दिवस काढले, पण ही अशी गरिबी जिथे लोकांना खायलाच मिळू नये आणि त्यातच तडफडून मृत्यू व्हावा, ही आकांताची गोष्ट, त्याला अस्वस्थ करू लागली. आणि डोक्याला उपरणं गुंडाळून हा माणूस मेळघाटातल्या कोरकूंचे दुःख उपसण्यासाठी जंगलात हरवून गेला तो आजपर्यंत... 


बंड्या आणि पूर्णिमा या दोघांनी ‘खोज’ ही संस्था स्थापन करून मेळघाटात काम सुरू ठेवलंय. दोघांची एकमेकांशी ओळख झाली ती ‘अनुभव शिक्षण मिशन’मधूनच. अगदी सुरुवातीला बंड्या, पूर्णिमा, प्रशांत, अरुणा आणि जयश्री असे पाच जण तयार झाले होते. पुढे प्रशांत,अरुणा आणि जयश्री हे आपापल्या मार्गाने निघून गेले, पण आदिवासींच्या प्रश्नांनी बंड्या आणि पूर्णिमा यांना काही घरी परतू दिलं नाही... 


बंड्या-पूर्णिमा सांगत होते की, पूर्वी वन खात्याचे अनन्वित अत्याचार होत. वन खात्याच्या स्वतःच्या कस्टडी होत्या. त्यात वन खात्याचे अधिकारी आदिवासींना डांबत. एकदा जंगलात असलेल्या रायपूर नावाच्या कस्टडीत एका आदिवासीचा मृत्यू झाला. पण  वन विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी आत्महत्या भासवण्यासाठी त्याला खोटंखोटं फासावर लटकवलं. बंड्या आणि पूर्णिमा या दोघांना यात संशय आला. त्यांनी सगळं प्रकरण  न्यायालयासमोर मांडून ही आत्महत्या नव्हे, तर खून आहे हे सिद्ध केलं. न्यायालयाने त्या वेळचे वन अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांना शिक्षा ठोठावली. महत्त्वाचे म्हणजे, न्यायालयाने वन विभागाच्या कास्टडी  बंद करून टाकल्या. आता वन विभागाला कुणाला ताब्यात घ्यायचचं झालं, तर पोलिसांना कळवावे लागते आणि कस्टडीसाठी पोलिसांच्या ताब्यात द्यावं लागतं. हे घडलं बंड्या आणि पूर्णिमामुळे. वन विभागाच्या अत्याचाराची परिसीमा म्हणजे, घाणा गावातली घटना होय. या गावात काही गरीब आदिवासींनी वन विभागाच्या जमिनीवर पेरणी केली होती. वन विभागाने शेतकऱ्यांच्या जमिनीवर हत्ती घालून पीक तुडवण्याची ऑर्डर काढली. ही बातमी बंड्या आणि पूर्णिमाला कळली, त्यांनी थेट नागपूरचं हायकोर्ट गाठलं. शनिवार-रविवार सुटी, त्यामुळे कोर्ट बंद होतं. पण या दोघांनी रविवारी भल्या सकाळी न्यायाधीशांचे दरवाजे ठोठावले. त्यांना परिस्थिती सांगितली. सुटीच्या दिवशी न्यायाधीशांनी घरातून या कारवाईला स्थगिती दिली, तसा फोन त्यांनी कलेक्टरला केला. अगदी घाणा गावाच्या शिवारात आलेला हत्ती वन विभागाला त्याच्या मुसक्या आवळून परत न्यावा लागला. बिथरलेल्या प्रशासनाने यांनाच नक्षलवादी ठरवण्याचा प्रयत्न केला. तशी कायदेशीर तयारीही झाली, तरीही बंड्या-पूर्णिमा शांत राहिले. पण प्रशासनाला लाख प्रयत्न करूनसुद्धा त्यांच्याविरोधात पुरावे सापडले नाहीत. परिणामी, प्रशासनाला शेवटी तो प्रयत्न सोडावा लागला.


पुढे बंड्याने मेळघाटात अनेक आंदोलनं केली. कुपोषणाची आकडेवारी सरकारसमोर मांडली, एकदा त्याने अमरावतीच्या कलेक्टर ऑफिसवर आंदोलन सुरू केलेलं. त्याची मागणी कलेक्टरने समोर येऊन निवेदन घ्यावं, कुपोषणाचा गंभीर मुद्दा आहे, थोडं सिरिअस व्हावं. पण कलेक्टर बंड्याकडे दुर्लक्ष करून धरण पाहायला गेले तेव्हा बंड्या साने संतापला. आपल्या शेकडो समर्थकांसह त्या वेळच्या राष्ट्रपती प्रतिभाताई पाटील यांच्या अमरावतीतल्या घराकडे धावत सुटला. प्रशासनाची भंबेरी उडाली. पाहता-पाहता बंड्याने प्रतिभाताईंचं घर घेरून टाकलं. बातमी दिल्लीत धडकली. आणि धरण पाहायला गेलेल्या कलेक्टरला गुमान माघारी फिरावं लागलं. प्रतिभाताईंच्या घरासमोर येऊन कलेक्टरला सन्मानाने निवेदन स्वीकारावं लागलं. बंड्या सतत आंदोलनं करत गेला. पूर्णिमाताई कायम कोर्टाच्या केसेस लढवत आल्यात. आज त्यांचं परतवाड्यातलं घर कागदांनी भरून गेलंय. तिथं माणसांना राहायला जागी कमी, इतकी जागा कागदांनी व्यापलीय. बंड्या आणि पूर्णिमाने केलेल्या प्रयत्नांमुळे मेळघाटात रस्ते आले, वीज अाली, शाळा आल्या, अंगणवाडी सुरू झाल्या, बससुद्धा नियमित सुरू झाली. आजही जेव्हा सरकारी अधिकारी कधी चूक करण्याचा विचार करू लागतात, तर त्यांना बंड्या-पूर्णिमाची आठवण होते, इतका धाक निर्माण केलाय या दोघांनी इकडे!


आदिवासींसाठी समरसून काम करणारी ही माणसं एकमेकांच्या प्रेमात कधी पडली असतील? लग्न कसं केलं असेल?’ त्यावर त्या दोघांचं एकच उत्तर आलं सरळ साधं..!   आदिवासींसाठी हे काम पुढे चालूच ठेवायचं असेल तर आपण लग्न केलं पाहिजे आणि अगदी असं सरळ सरळ ठरवून आम्ही लग्न केलं आणि उभ्या आयुष्याचा संसार झाडामाडांच्या साक्षीने आदिवासींच्या दारातच केला.


बंड्या-पूर्णिमाच्या संसारालाही आज सतरा -अठरा वर्षं होत आलीत, त्यांच्या संसार वेलीवर एक सुंदर कळीही उमललीय. तिला सोबत घेऊन त्यांचा कुपोषणमुक्ती आणि आदिवासी सेवेचा यज्ञ सुरू आहे. त्यांच्या ‘खोज’ संस्थेची दुमजली इमारत परतवाडा या शहरापासून मेळघाटच्या दिशेने काही अंतरावर आहे. आजही या इमारतीला भल्या पहाटे जाग येते. झुंजूमंजू व्हायच्या आत गाड्या सुरू होतात आणि बंड्या- पूर्णिमा मेळघाटच्या दिशेने निघून जातात. नवे आव्हान पेलायला...


- दत्ता कनवटे
dattakanwate@gmail.com
संपर्क : ९९७५३०६००१

बातम्या आणखी आहेत...