Home | Magazine | Madhurima | Dr Shantanu Abhyankar writes about epidural pregnancy

कळत नकळत

डॉ. शंतनू अभ्यंकर | Update - Aug 14, 2018, 05:54 AM IST

मूल होणे ही किती तरी आनंदाची बाब आणि त्यासाठी प्रसूती वेदना सहन करणे हे मात्र वैतागाचे, चिंतेचे, भीतीचे आणि सीझरची दुराग

  • Dr Shantanu Abhyankar writes about epidural pregnancy

    मूल होणे ही किती तरी आनंदाची बाब आणि त्यासाठी प्रसूती वेदना सहन करणे हे मात्र वैतागाचे, चिंतेचे, भीतीचे आणि सीझरची दुराग्रही मागणी करण्याचे कारण. या कळा मोठ्या विलक्षण. भल्याभल्यांची खोड जिरवणाऱ्या. अशा कळांनी बेजार झालेल्या नवयौवनेला पाहताच करुणा वगळता कोणताच भाव मनात उमटत नाही.


    जी वनावश्यक आणि नैसर्गिक अशा इतर सगळ्या क्रिया न दुखता, सुरळीत, पार पडत असताना मूल होतानाच का दुखावे, हे एक कोडेच आहे. श्वास घेताना, हृदयाचे ठोके पडताना, शी-शू होताना, अन्न पचताना, अजिबात दुखत नाही. पण जन्मवेणा मात्र प्राणांतिक. स्त्रीला ही वेदना सुसह्य व्हावी म्हणूनच की काय, समाजाने मातृत्वाचे, वेदनेचे, उदात्तीकरण केले आहे. जनमानसात हे उदात्तीकरण इतक्या टोकाला पोहोचले आहे की, वेदनारहित प्रसूती शक्य असतानाही तो पर्याय क्वचितच विचारात घेतला जातो. वापरणे तर दूर की बात.


    कधी कधी वेदनेबरोबरच प्रचंड भीती असते. अशी बाई कुण्णाकुण्णाचं ऐकत नाही. अजिबात सहकार्य करत नाही. डॉक्टरांच्या भाषेत याला म्हणतात Maternal distress. लवकरच नातेवाईक वैतागतात. आईवडील वैतागतात. कळवळणारी पोटची पोर त्यांना बघवत नाही. काही तरी करा, असा तगादा लावतात. याला म्हणतात Relatives’ distress. मग लवकरच डॉक्टर वैतागतात. हा सगळा त्रास आणि त्रागा, कधी एकदा आणि कधी एकदाचा संपेल असे सगळ्यानाच होऊन जाते. यावर सहसा सीझरचा तोडगा काढला जातो. इथे वेदनारहित प्रसूती हा खरे तर नुसताच पर्याय नव्हे तर, उत्तम पर्याय ठरू शकतो. पण हे तंत्र जाणणारे आणि अमलात आणणारे डॉक्टर कमी आहेत. याबद्दलची समजही कमी आहे. पर्यायाने गैरसमज भरपूर.


    लोक म्हणतात, ‘फुकट किंवा सहज काही मिळाले की, त्याची किंमत राहत नाही. जरा पोटात दुखूनबिखून मूल झालं की, त्याची किंमत कळते!’ शिवाय ‘आपल्याला’ जे दुखूनखुपून झाले ते ‘हिला’ सहजप्राप्य होतेय याची किंचितशी असूयाही मनात असते.


    प्रसूती वेदना कमी करण्याचे बरेच उपाय आहेत. श्वासोच्छ्वासाच्या तंत्रापासून औषधांपर्यंत. याची चर्चा आधीच डॉक्टरबरोबर, भूलतज्ज्ञांबरोबर करणे उत्तम. प्रत्येक बाईची वेदना आणि सहनशक्ती भिन्न भिन्न असते, त्यामुळे कुणाला किती, कधी आणि कोणती भूल द्यायची, हे त्या त्या वेळी ठरवावे लागते. आधी भीती वाटूनसुद्धा ऐन वेळी आपण या वेदना सहन करू शकतो हे लक्षात घेऊन वेदनाहरण नाकारण्याचा अधिकार आणि पुढे वाटले तर पुन्हा मागण्याचा अधिकार पेशंटला असतो. वेदनारहित प्रसूतीसाठी सर्वोत्तम आणि खात्रीचा पर्याय म्हणजे एपिड्यूरल अॅनाल्जेसिया. अॅनाल्जेसिया आणि अॅनास्थेशियामध्ये फरक आहे. अॅनाल्जेसिया म्हणजे ‘वेदना’हरण तर अॅनॅस्थेशिया म्हणजे ‘संवेदना’हरण.


    एपिड्यूरल अॅनाल्जेसिया ही एक भूल देण्याची पद्धत आहे. वेदनारहित प्रसूतीसाठी ही उत्तम समजली जाते. पाठीच्या दोन मणक्यांच्या मधून सुई सरकवली तर आतआत अगदी मज्जारज्जूपर्यंत जाते. अशीच सुई सरकवली जाते, पण अगदी वरवर. मज्जारज्जूपर्यंत ती नेलीच जात नाही. या मज्जारज्जूला गवसणीसारखे एक कव्हर असते. याला म्हणतात ‘ड्युरा.’ यालाही धक्का लागणार नाही अशा बेताबेताने ही सुई आत सरकवली जाते. ड्युराच्या जरा बाहेर सुईचे टोक पोहोचले की, त्यातून एक प्लास्टिकची नळी (कॅथेटर) आत सरकवून सुई काढून घेतात. हे कौशल्याचे काम. आता ही नळी शेपटासारखी बाहेर लोंबत राहाते. नळीतून गरजेप्रमाणे केव्हाही हवे ते औषध देता येते. हे त्या ड्युराच्या बाहेर-बाहेर पसरते. ड्युरातून बाहेर पडणाऱ्या नसा सुन्न करते. म्हणून हा ‘एपुड्युरल’ अॅनाल्जेसिया. कमीत कमी दुष्परिणाम आणि अधिकाधिक फलप्राप्ती असा हा समसमा संयोग.


    ही भूल असली तरी ही संपूर्ण भूल नाही. याने कळा थांबत नाहीत. कळा येतात, पण त्यांची जाणीव होत नाही. म्हणूनच ही ‘कळत-नकळत’ प्रसूती. बाई खात-पीत, हिंडत-फिरत, टीव्ही पाहत, गप्पा मारत, स्वेटर विणत, ‘मधुरिमा’ वाचत इत्यादी इत्यादी असू शकते. चालताना पायात थोडा अशक्तपणा जाणवू शकतो एवढेच. जेव्हा बाळाचे डोके अगदी खाली उतरते आणि आईनेच बाळ बाहेर ढकलायची वेळ येते तेव्हा जोर जरा कमी पडतो. मग कधीकधी चिमटा लावून (Forceps) किंवा वाटी लावून (थ्री इडियट्स फेम Ventouse Method) डिलिव्हरी करावी लागते.


    एपिड्युरल प्रमाणेच स्पायनल प्रकारच्या अॅनास्थेशियातही वेदनारहित प्रसूती होऊ शकते. पण तो दीर्घकाळ देता येत नाही आणि एपिड्युरलइतका विश्वासू साथीदार नाही. याशिवाय खुब्यावर किंवा दंडात देता येतील अशी वेदनाशामक इंजेक्शने, ‘टेन्स’ वगैरे पद्धती आहेत. पण या साऱ्या यथातथा. वेदना खरोखर थांबतात त्या एपिड्युरलमुळेच. पंधरावीस मिनिटात दुखणे जवळजवळ ८०%ने कमी होते. प्रसूतीदरम्यान पेशंटच्या इच्छेनुसार औषधाचे प्रमाण कमीजास्त करता येते. सीझर लागले तरी त्याच नळीतून आणखी औषध देऊन ऑपरेशन करता येते. वेगळी भूल द्यावी लागत नाही.
    एपिड्युरल ही पद्धत अतिशय सुरक्षित आहे पण, यातले अल्पस्वल्प धोकेही आपण समजावून घेऊ या.
    एपिड्युरलमुळे रक्तदाब कमी होतो. बाळाकडेही मग कमी रक्त जाते. यासाठी सलाइनचा अभिषेक चालू ठेवावा लागतो. शक्यतो डाव्या कुशीवर झोपले की, बाळाकडे जाणारा रक्तप्रवाह वाढतो. एपिड्युरलमुळे बाळावर कोणताही थेट दुष्परिणाम होत नाही. वापरली जाणारी सुई जरा जाड असते, त्यामुळे ती जागा थोडी दुखते. पण हे दुखणेही तेवढ्यापुरतेच. यामुळे नंतर कंबरदुखीचा आजार जडत नाही. जर ड्युराला छिद्र पडले तर पुढे काही काळ डोकेदुखीचा त्रास होतो. झोपून राहिले आणि भरपूर पाणी प्यायले की, हा त्रास थांबतो. या प्रकाराने कळा थांबतील, प्रसूतीला वेळ लागेल आणि डॉक्टरांना सीझर करायला आयतीच सबब सापडेल असाही एक गैरसमज प्रसृत आहे. एपिड्युरल दिल्याने असे काहीही होत नाही. जगभरच्या अनेक अभ्यासात हा मुद्दा स्पष्ट झाला आहे. तेव्हा दिलाच एपिड्युरल आणि लागलेच जर सीझर, तर कृपया दवाखान्याच्या काचा फोडू नयेत.


    आणि हो, एपिड्युरलचा आणखी एक तोटा आहे, एपिड्युरल दिल्याने, ‘बाळंतपणाच्या आभाळवेणा सोसून मी तुला जन्म दिला आणि आता हेच का पांग फेडतो/फेडते आहेस?’ असले फिल्मी डायलॉग तुम्हाला मारता येत नाहीत.

    - डॉ. शंतनू अभ्यंकर, वाई
    shantanusabhyankar@hotmail.com

Trending