आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

राखीगढीचा रहस्यभेद!

3 वर्षांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

वेद श्रेष्ठ. वेदांच्या निर्मितीस कारणीभूत ठरलेली वैदिक संस्कृती त्याहून श्रेष्ठ. सिंधू संस्कृती हीसुद्धा वैदिकच...वैदिक अर्थात हिंदू धर्माचे वर्चस्व सिद्ध करण्यासाठी गेली अनेक दशके छद्म पुरातत्व शास्त्राचा वापर केला जात आहे. त्याला छेद देणारे संशोधन नुकतेच राखीगढीच्या उत्खननातून पुढे आले आहे. साडेचार हजार वर्षांपूर्वीच्या मानवीय सांगाड्याने धर्मश्रेष्ठत्वाचा अहंकार मिरवणायांचे पितळच जणू या घटकेला उघडे पाडले आहे...


भारतीय संस्कृतीचा पाया वैदिक धर्मीयांनी घातला, या गेली अनेक दशके प्रचारात असलेल्या रा.स्व.संघप्रणीत दाव्याचा पाया जनुकीय विज्ञानाने उखडून टाकला आहे. भारतीय संस्कृतीचे जनकत्व स्वत:कडे घ्यायचे, तर सिंधू संस्कृतीवरच मालकी सांगणे आवश्यक होते. त्यासाठी आधी घग्गर नदी मुळात सरस्वती असल्याचे सिद्ध करण्याचा घाट घातला गेला. एवढेच करून साधले नाही, तेव्हा सिंधू संस्कृतीचे नामकरण "सिंधू-सरस्वती संस्कृती’ असे केले गेले. कळस म्हणजे, भाजपचे मोदी सरकार आल्यानंतर तर पुरातत्त्व खात्याच्या अहवालातही सिद्ध न झालेल्या सरस्वती नदीच्या नावे सिंधू संस्कृतीचे वर्गीकरण अधिकृतरीत्या केले गेले. शासकीय पातळीवर सरस्वतीला (म्हणजेच घग्गर नदीला) पुन्हा प्रवाहित करण्यासाठी अतिउत्साहात खर्चीक योजना आखल्या गेल्या. या सगळ्या खटाटोपामागे, सरस्वती नदीकाठी वेद रचले गेले आहेत. घग्गरच्या काठावर सिंधू संस्कृतीचे हजारो अवशेष मिळाले आहेत. घग्गर नदीला सरस्वती म्हणून सिद्ध केले की, सिंधू संस्कृती ही वैदिक संस्कृती आहे, असे सिद्ध करण्याची योजना कार्यरत होती. अट्टहास केला गेला खरा, पण ऋग्वैदिक व अवेस्ताच्या पुराव्यानुसारच वैदिक सरस्वती नदी दक्षिण अफगाणिस्तानमधली प्राचीन हरहवैती आहे, हे सप्रमाण सिद्ध झाले आहे, या वास्तवाकडे वैदिकवादी विद्वानांनी दुर्लक्ष केले. कारण, आर्य भारतातीलच व तेच येथील संस्कृतीचे निर्माते आहेत, हे छद्मपुरातत्त्व विज्ञान वापरून का होईना, सांस्कृतिक व राजकीय वर्चस्वतावाद टिकवण्याचाच यामागे हेतू होता.
हरियाणा येथील राखीगढी येथे डेक्कन कॉलेजचे कुलगुरू डॉ. वसंत शिंदे यांच्या नेतृत्वाखाली उत्खनन सुरू झाले आणि सिंधू संस्कृतीच्या वैदिकीकरणाचा दुसरा अवैज्ञानिक अध्याय सुरू झाला. राखीगढी येथे साडेचार हजार वर्षे जुने मानवी सांगाडे आढळून आले. त्यांच्या अस्थींमधून जनुके मिळवून हे लोक कोण होते, कसे दिसत होते, त्यांची आनुवंशिकी काय होती, हे शोधण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. पुरातत्त्व खात्याने आपले निष्कर्ष नि:पक्षपातीपणे द्यायचे असतात. त्यात कोणत्याही स्वप्रिय राजकीय अथवा सांस्कृतिक पूर्वग्रहांना स्थान द्यायचे नसते. पण डॉ. शिंदेंच्या ते लक्षात आले नसावे. त्यांनी या सांगाड्यांत मिळालेल्या जनुकांतून मोठी राजकीय उलथापालथ होणार आहे, हे जनुकांचे आणि तेथे सापडलेल्या साधनांचे संपूर्ण विश्लेषण हाती येण्याआधीच, घोषित करून टाकले होते.


एकीकडे उत्खनन झाले. पण निष्कर्ष हाती येण्यास कमालीचा विलंब होऊ लागला तेव्हा सुरुवातीला प्रयोगशाळेत पाठवण्यात आलेल्या काही सांगाड्यांतील जनुके मानवी संसर्गाने दूषित झाली असल्याने दुसऱ्या सांगाड्यांमधून अधिक शास्त्रीय पद्धतीने जनुके घेण्यात येतील आणि ती तपासण्यासाठी पाठवण्यात येतील, असे या टीमने जाहीर केले. जनुकीय संशोधनाचे निष्कर्ष जाहीर करायला वेळ का लागतो आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी कारण दिले गेले. पण हार्वर्डच्या संशोधकांचा आरोप आहे की, हे नमुने दूषित नव्हते, तर त्यातून हाती येणारे निष्कर्ष डॉ. शिंदे व त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या पूर्वग्रहदूषित मतांशी जुळत नव्हते, म्हणून ते निष्कर्ष जाहीर करण्याचे टाळले गेले. तत्पूर्वी वैदिक आर्यांना प्रिय असलेला घोडा सिंधू संस्कृतीत होता, हे दाखवण्यासाठी एन. एस. राजाराम व एन. झा यांनी मागे चक्क सिंधू मुद्रेत छेडछाड केली गेली. मात्र, राखीगढीलाच सापडलेल्या एका मानवी सांगाड्याच्या कवटीतून कानाच्या आतल्या भागातील हाडातून संशोधकांना पुरेशा प्रमाणात जनुके मिळाली होती. त्याचे परीक्षण झाले. निष्कर्षही हाती आले. ही जनुके जिथे तपासली गेली त्या डीएनए प्रयोगशाळेचे प्रमुख नीरज राय यांनी हे निष्कर्ष जाहीर केले आहेत. हे निष्कर्ष वैदिकवाद्यांच्या आजवरच्या "सिंधू संस्कृती वैदिकच’ या दाव्यांना सुरुंग लावणारे आहेत.


पहिला आणि संघ विचारांचे पाईक असलेल्यांच्या पचनी न पडणारा निष्कर्ष असा की, वैदिक संस्कृतीचा सिंधू संस्कृतीशी कसलाही संबंध नाही! उलट ही जनुके अन्य मानवी संस्कृतीतील जनुकप्रवाहांपेक्षा स्वतंत्र आणि अत्यंत प्रभावी आहेत. मध्य आशियातील कोणताही जनुक-प्रवाह सिंधू संस्कृतीत झिरपला असल्याचेही दिसत नाही. म्हणजेच, "आर १ ए १’ ही जनुके, ज्याला स्थूलमानाने आर्यन जनुके म्हटली जातात, त्यांचा सिंधू संस्कृतीत पूर्णत: अभाव आहे. याचाच दुसरा अर्थ असा की, सिंधू संस्कृती संपूर्णत: एतद्देशीयांचीच निर्मिती आहे. संघवादी या संस्कृतीचे पितृत्व वैदिक आर्यांना देऊ पाहत होते, ते सर्वस्वी गैर आहे. न पेक्षा सिंधू संस्कृतीवर कसलाही वैदिक प्रभाव नव्हता. ती संस्कृती स्वतंत्रपणे बहरली. त्यानंतरच्या हजारो वर्षांत भारतीयांच्या जनुकीय रचनेत थोडा फरक पडला असला, तरी आजच्या भारतीयांत मुख्यत्वेकरून सिंधुकालीन मानवी जनुकांचाच प्रभाव मोठा आहे. म्हणजेच, आजच्या भारतीयांत बव्हंशी तोच जनुकीय व म्हणून सांस्कृतिक वारसा आहे. पण त्यातही महत्त्वाची बाब म्हणजे, सिंधू संस्कृतीत मिळालेल्या जनुकांचे अधिक जवळचे साधर्म्य आहे, ते दाक्षिणात्यांचे... म्हणजेच द्रविडांचे!


ज्याला ‘आर्यन जीन’ म्हटले जाते, त्याचा उदय मध्य आशियातील पोंटियाक स्टेपे प्रांतात चार हजार वर्षांपूर्वी झाला असे मानले जाते. हे पशुपालक, घोडे पाळणारे निमभटके लोक होते. यातीलच एका गटाने दक्षिण अफगाणिस्तानात आल्यानंतर तेथील सरस्वती काठी (अवेस्तन नाव हरहवैती) वैदिक धर्माची स्थापना केली. आता ऋग्वेदरचनेचा काळ कसल्याही स्थितीत इ. सनपूर्व १५००च्या पलीकडे जात नाही. भारतात या जनुकांचा प्रादुर्भाव इसपू १२०० नंतरच्या काळात आढळून येतो व तोही विशेषकरून उत्तर भारतीयांत. वैदिक धर्माची वाढही याच भागात आधी झालेली दिसते. या पोंटियाक स्टेपे आनुवंशिकीच्या मंडळीचा भारतात प्रवेश होण्यापूर्वीच पाचशे वर्षे आधी (इसपू १७००) सिंधू संस्कृतीचा पर्यावरणीय कारणांनी ऱ्हास झालेला होता आणि ती नव्या स्वरूपात बहरू लागलेली होती. त्याहीपूर्वीच्या सिंधू संस्कृतीवर या आगंतुक वैदिक संस्कृतीच्या लोकांनी त्या काळातील संस्कृतीच्या जनकत्वावर दावा सांगणे हास्यास्पद असले तरी संघवादी विद्वानांनी मात्र आपला हेका सोडलेला नव्हता. भारतात जे काही पुरातन, ते वैदिक मुळाचेच कसे, याचा प्रचार-प्रसार करण्याचा उद्योग प्रदीर्घ काळ चालला होता. आताच्या राखीगढीतल्या या संशोधनाने त्या प्रयत्नांना चाप बसवला आहे.


मी माझ्या "वैदिक धर्म आणि हिंदू धर्माचा इतिहास’ या पुस्तकात स्पष्ट केल्याप्रमाणे सनपूर्व १२०० याच काळात भारतीय वैदिक धर्माशी परिचित झाले. अर्थात, या मध्य आशियायी आनुवंशिकीच्या लोकांनी भारतावर आक्रमण केले किंवा फार मोठ्या प्रमाणात विस्थापन केले, असेही आता सिद्ध होत नाही. आक्रमण झाले असते, तर त्याचे पुरातत्त्वीय अवशेष मिळाले असते. पण तसा आक्रमणाचा पुरातत्त्वीय अथवा ग्रांथिकी पुरावाही उपलब्ध नाही. उलट या मंडळीचा भारतीय उपखंडातील शरणार्थी म्हणून प्रवेशाचा एक ग्रांथिक पुरावा उपलब्ध आहे. तो शतपथ ब्राह्मणातील असून त्यानुसार विदेघ माथवाच्या नेतृत्वाखाली हे लोक शरणार्थी म्हणून भारतात प्रवेशले, असे दिसते. 


 पण उत्तर भारतातील उच्च वैदिक वर्णीयांत ही तथाकथित आर्य जनुके आजही सरासरी १७.५% एवढ्या प्रमाणात अवशिष्ट आहेत. पण याला वैदिक आनुवंशिकीच्या लोकांचे सनपूर्व १२०० मधील विस्थापन हेच एकमेव कारण नसून, त्यानंतरही सनपूर्व चारशेपर्यंत ग्रीक ते मध्य आशियायी लोक सातत्याने भारतात येत राहिल्यानेही भारतात प्रवाहित झालेली आहेत. केवळ बाहेरून आलेले मूठभर वैदिक हे त्याचे एकमेव कारण नाही. पण वैदिक धर्म व वैदिक संस्कृतीचा प्रचंड अभिमान बाळगणाऱ्यांत अर्थात याच आनुवंशिकीचा वर्ग मोठा आहे. त्यातूनच इतिहासाशी अक्षम्य असा खेळ केला जातो आहे. सिंधू संस्कृती (म्हणजेच हिंदू संस्कृती) ही वैदिक आर्यांचीच निर्मिती आहे असे ठसवण्याचा प्रयत्न करत सांस्कृतिक वर्चस्ववादाला जिवंत ठेवण्यासाठी प्रसंगी फोर्जऱ्या करायलाही हा वर्ग कसा चुकत नाही याचे, हे विदारक उदाहरण आहे.
राखीगढीचा प्रकल्प हाती घेतला गेला होता, तेव्हा तेथील उत्खनन भारताच्या इतिहासाचे पुनर्लेखन करायला भाग पाडेल, असे केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्री महेश शर्मा म्हणाले होते. डॉ. शिंदेंसारख्या पुरातत्त्वविदानेही संघविचाराला बळकटी देण्यासाठी जणू राखीगढी उत्खनन प्रकल्पाचा वापर केला. परंतु नव्या संशोधनामुळे हे प्रयत्न यशस्वी होऊ शकलेले नाहीत. इतिहासाचे पुनर्लेखन म्हणजे रा. स्व. संघाच्या दृष्टीने हिंदूंवरील वैदिक वर्चस्व कायम ठेवण्यासाठीच्या अविरत प्रयत्नांचा एक भाग आहे. म्हणूनच सिंधू संस्कृती ही त्यांच्या दृष्टीने हिंदू संस्कृती नसते, तर वैदिक संस्कृती असते. हिंदूपणाशी संघाचा किंचितही संबंध असता तर ते सिंधू संस्कृतीला "हिंदू संस्कृती’ म्हटले असते, कारण मुळात हिंदू हा शब्दच सिंधूवरून आलेला आहे. पण या संस्कृतीला ‘वैदिक संस्कृती’ किंवा ‘सरस्वती संस्कृती’ ही नावे बहाल करत वेदपूर्व संस्कृतीचे अपहरण करत, तो जनुकीयही वारसा चालवणाऱ्यांना दुय्यम लेखण्याचा हा प्रयत्न होता.


मात्र, राखीगढीतील साडेचार हजार वर्षांपूर्वीच्या सांगाड्यांनी भारतीय संस्कृतीच्या इतिहासावर नवा लख्ख प्रकाशझोत टाकला आहे. आर्य आक्रमण सिद्धांताने भारतात स्वातंत्र्यपूर्व काळापासूनच एक मोठी प्रादेशिक, राजकीय व सांस्कृतिक फूट पाडली होती. महात्मा फुले ते पेरियार व करुणानिधी यांनी मूलनिवासी ते द्रविड विरुद्ध आर्य हा संघर्ष मांडला. भारतीय समाजकारण व राजकारण या सिद्धांताने ढवळून गेले होते. असे असूनही संघाचे राजकारण ‘हिंदू संस्कृतीचे आद्य स्रोत वेदच’ या मूलतत्त्वाभोवती गुंफलेले राहिलेले आहे.


राखीगढीतील साडेचार हजार वर्षांपूर्वीच्या मानवी सांगाड्यातली जनुकेच आता बोलली असून त्याने संघीय दाव्यावर पाणी फिरवले आहे. वैदिकतेच्या सोसातून वैदिकाश्रयी हिंदू समाज बनवण्याचा संघाचा व म्हणूनच भाजपचा अविरत प्रयत्न सुरू आहे. पण आता तरी इतिहासाशी छेडछाड करणे ते थांबवणार आहेत की अजून एखादी असांस्कृतिक पुडी सोडून इतिहासाचे विकृतीकरण सुरूच ठेवणार?

- संजय सोनवणी
sanjaysonawani@gmail.com

 

बातम्या आणखी आहेत...