आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा

थेट भाष्य:जी-20 चे अध्यक्षपद ही आपल्यासाठी एक संधी

औरंगाबाद13 दिवसांपूर्वी
  • कॉपी लिंक

भारताकडे एक वर्षासाठी जी-२० चे अध्यक्षपद आहे. त्यामुळे मोदींना रणनीतीच्या क्षेत्रात खूप काही करण्याची संधी मिळू शकते. भारताच्या आर्थिक व सामरिक हितसंबंधांचा समतोल राखून रशिया आणि अमेरिकेशी संबंध राखणे आणि चीनला आपल्यावर वर्चस्व गाजवू न देणे हे आतापर्यंत त्यांनी कुशलतेने हाताळले आहे. त्यांना मिळालेल्या या संधीचा ते भारताच्या हितासाठी उपयोग करतील. बाली येथे झालेल्या जी-२० शिखर परिषदेच्या शेवटी इंडोनेशियाने भारताचे नरेंद्र मोदी यांच्याकडे समूहाचे अध्यक्षपद सोपवले. भारतासाठी याचा अर्थ असा होईल की, वर्षभर त्याला परराष्ट्र व्यवहारांवर पूर्वीपेक्षा जास्त लक्ष द्यावे लागेल. विशेषत: ज्याचा वाटा जगाच्या जीडीपीच्या ८०% आणि जागतिक व्यापारात ७५% आहे असा जगाचा एक भाग भारत होस्ट करेल. आणि हे भव्य उत्सव आयोजित करणे आवडणाऱ्या एका नेत्याद्वारे आयोजित केले जाईल. मोदी हे चांगले ‘इव्हेंट मॅनेजर’ आहेत, असे लालकृष्ण अडवाणींनी एकदा सांगितले आणि मग असे म्हणण्याची किंमतही चुकवावी लागली. पण वर्षभर चालणारे प्रभावी प्रदर्शन हा सामान्य ‘इव्हेंट’ असणार नाही. यामुळे मोदींच्या २०२४ च्या निवडणूक प्रचाराला चांगलीच रंगत येणार आहे. जगभरातील महत्त्वाचे चेहरे भारताला भेट देतील, त्या प्रसंगाच्या शिष्टाचारानुसार त्यांना भारताच्या नेत्याचे कौतुक करावे लागेल. वर्षभरात सुमारे १०० बैठका होतील आणि त्यानंतर शिखर परिषद होईल. देशातील विविध शहरांमध्ये या बैठका होणार आहेत. ‘विश्वगुरू’ मोठ्या थाटामाटात सादर होणार आहे. हे सर्व निवडणूक प्रचाराशी सुबकपणे जोडले जाईल. पण ही कूटनीतिक-सामरिक दृष्टी भारतासाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे.

सोव्हिएत साम्राज्याच्या विघटनानंतर सुमारे २ वर्षे अस्थिरतेमुळे जागतिक शक्तींच्या असमतोलाची परिस्थिती आजही तशीच झाली आहे. यासाठी व्लादिमीर पुतीन यांना अधिक जबाबदार मानता येईल, पण काही प्रमाणात शी जिनपिंगही जबाबदार आहेत. सोव्हिएत युनियनच्या पतनानंतर त्याला वाढत्या चीनने आव्हान दिले नाही तोपर्यंत एकचतुर्थांश शतक जग एकध्रुवीय राहिले. अमेरिका कमकुवत होत असल्याच्या समजुतीमुळे हा बदल सुकर झाला. प्रथम, बराक ओबामा यांनी ‘पडद्यामागून नेतृत्व’ ही कल्पना मांडली, त्यानंतर डोनाल्ड ट्रम्प यांनी जागतिकीकरणातून माघार घेतली आणि जो बायडेन यांनी अफगाणिस्तानातून अपमानास्पद माघार घेण्याचा निर्णय घेतला. २०२२ च्या सुरुवातीस जग पूर्वीच्या स्थितीत असते तर जी-२० ची इतकी ताकद वाढली नसती. काही नाट्यमय बदलांवर एक नजर टाका. अमेरिकेची ताकद पुन्हा वाढू लागली आहे. महागाई आणि इतर आव्हाने असूनही तिची अर्थव्यवस्था इतर विकसित देशांच्या तुलनेत चांगली आहे आणि सुधारत आहे. काबुली बंडखोरीमध्ये तालिबानशी लढा गमावल्यानंतर एक वर्षानंतर ते वास्तविक आघाडीवर म्हणजे युक्रेनमध्ये जिंकत आहेत, यामध्ये शत्रू हा पूर्वीचा ‘महासत्ता’ आहे आणि नव्याने उदयास आलेल्या ‘महासत्ता’ चीनचा सर्वात मौल्यवान मित्र आहे. मुख्य म्हणजे तो थेट आपले सैन्य तैनात न करता विजय नोंदवत आहे. अमेरिकेने परदेशात केलेल्या लढायांचा इतिहास पाहा. ती दुसऱ्याच्या युद्धासाठी सैन्य पाठवते तेव्हा तिला पराभवाचा सामना करावा लागतो, मग तो व्हिएतनाम असो, इराक असो किंवा मध्यपूर्वेतील कोणताही देश असो. झेलेन्स्कींच्या युक्रेनियन लोकांनी बायडेन आणि अमेरिकेवरील काबुलचा कलंक दूर केला आहे, मग तो पाश्चात्त्य शक्तींकडून मिळालेल्या शस्त्रांच्या जोरावर असला तरीही.

रशिया सामरिक, मुत्सद्दी आणि राजकीय पातळीवर युद्ध हरत आहे. पुतीन यांना भारतातील व्यापक पाठिंबा आणि सोव्हिएत युनियनबद्दल उरलेल्या आकर्षणाबद्दल मला वाईट वाटते. यावरून रशिया युद्धात योग्य भूमिकेत असल्याचा आभास निर्माण होतो. पण, खेदाची बाब की, ९ महिने छोट्या आकाराच्या कमकुवत शत्रूशी लढल्यानंतर त्याला संपूर्ण ८०० किमी लांब आघाडीवरून माघार घ्यावी लागली. मॉस्कोचे अंतर्गत राजकारण काहीही असले तरी ते रशिया आणि पुतीन यांना आणखी कमकुवत करेल. ते भारतासाठी चांगले होईल. कारण रशियाने चीनचा मित्र बनून पाकिस्तानला भुईसपाट करायला सुरुवात केली, तर भारतही आपले सामरिक पर्याय वाढवत आहे. आम्हा भारतीयांना ज्याच्याशी आपला काहीही संबंध नाही अशा एखाद्या दूरच्या देशात युद्ध चालू असते तेव्हा तात्त्विक किंवा मनोरंजकपणे नैतिक आधारावर पराभूत बाजूंशी स्वतःला संलग्न करण्याची सवय आहे. पहिल्या अफगाण जिहादमध्ये आपल्याला सोव्हिएतची बाजू जिंकायला हवी होती, पण ती हरली. दुसऱ्या जिहादमध्ये आपण अमेरिकेच्या बाजूने प्रोत्साहन देत होतो आणि त्याचा पराभव झाला. आता स्पष्ट जनमत, मीडिया, परराष्ट्र धोरण समालोचक, सामरिक मुद्द्यांवर तज्ज्ञांमध्ये अशी धारणा आहे की, रशिया अजिंक्य आहे. आपण पुन्हा पराभूत बाजूच्या पाठीशी उभे राहताना दिसणार आहोत.

परंतु, चीन याकडे वेगळ्या नजरेने पाहतो. पुतीन यांच्या या मोठ्या घोडचुकीने चीनच्या वाढत्या शक्तीला मोठा धक्का बसला आहे. रशियाला मित्र आणि ऊर्जेचा कायमस्वरूपी स्रोत म्हणून त्याची गरज होती. युद्धातील पराभवामुळे दुबळ्या झालेल्या रशियाने चीनच्या फुग्यात पिन टोचली आहे. सर्वप्रथम, यामुळे ‘बीआरआय’ला खूप नुकसान झाले आहे. ज्या पद्धतीने अण्वस्त्रांच्या वापराच्या धमक्या सातत्याने दिल्या जात आहेत, तीही लाजिरवाणी बाब आहे. चीनचे उत्तर कोरिया, पाकिस्तान आणि रशिया हे तिन्ही सामरिक मित्र जगातील एकमेव देश आहेत, जे अण्वस्त्र हल्ल्याची धमकी देत ​​आहेत. प्रत्येक जण याचा तिरस्कार करतो. सुमारे पाच वर्षांपूर्वीपर्यंत सामान्य समज असा होता की, २०३० पर्यंत वाढणारा चीन कमकुवत अमेरिकेला मागे टाकेल, पण काळाच्या कसोटीवर हा अंदाज योग्य वाटत नाही.

(ही लेखकाची वैयक्तिक मते आहेत.) शेखर गुप्ता एडिटर-इन-चीफ, ‘द प्रिंट’ Twitter@ShekharGupta

बातम्या आणखी आहेत...