आपल्या शहरातील ताज्या बातम्या आणि ई-पेपर मिळवा मोफत

डाउनलोड करा
  • Marathi News
  • Opinion
  • If You Want To Expand Your World, Mix With Others| Article By Nanditesh Nilay

चर्चा:आपल्या जगाचा विस्तार करायचा असेल तर इतरांमध्ये मिसळावे

औरंगाबादएका महिन्यापूर्वी
  • कॉपी लिंक

महामारीपासून आजपर्यंत आपल्या आजूबाजूला अशा अनेक घटना घडल्या आहेत, ज्या आपल्याकडून फार अपेक्षा करत नाहीत, पण काही तरी नक्की सांगतात. ती आपल्याच जगातील आहे आणि तिला आपल्याकडून खरी सहानुभूती हवी आहे. नुकत्याच झालेल्या चारधाम यात्रेत अनेक बळी गेले आणि तिकडे युक्रेन-रशिया युद्धात मृतांच्या संख्येबद्दल काय बोलावे? पण, कुठेही काही घडलेले नाही, असे वाटते. आपण आपल्या शर्यतीत आहोत. मग सहानुभूती दुय्यम होत आहे का? आपण असंवेदनशील होत आहोत का? माझा विश्वास बसत नाही, पण ते खरे आहे.

सहानुभूती म्हणजे काय? हा प्रश्न सोपा वाटत असला तरी याचे उत्तर देणे आश्चर्यकारकपणे अवघड आहे. सहानुभूती हा शब्द अनुभवांच्या विस्तृत श्रेणीचे वर्णन करण्यासाठी वापरला जातो. संशोधक सामान्यतः सहानुभूतीची व्याख्या इतर लोकांच्या भावना समजून घेण्याची क्षमता, तसेच कोणी तरी काय विचार करत आहे किंवा काय वाटत आहे याची कल्पना करण्याची क्षमता म्हणून करतात. २०० वर्षांहून अधिक काळ विचारवंतांनी अशा सामान्य घटना समजून घेण्याचा प्रयत्न केला आहे, ज्यामध्ये एक व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीच्या निरीक्षणाद्वारे त्यांच्या विचारांमध्ये किंवा भावनांमध्ये बदल अनुभवते. आयझेनबर्ग आणि स्ट्रायर यांच्या मते, सहानुभूतीला एक दृष्टिकोन मूलत: भावनिक घटनेशी जोडतो, तर दुसरा दृष्टिकोन सहानुभूती हे संज्ञानात्मक घटना आणि अनुभवाचे मूलत: परिभाषित वैशिष्ट्य मानतो.

अर्थशास्त्रातील सहानुभूतीच्या भूमिकेबद्दल अॅलन किरमन, मिरियम टेस्ले मानतात की, ते विशेषतः कल्याणकारी अर्थशास्त्राशी संबंधित आहे, परंतु अलीकडील वर्षांत ते कमी झाले आहे. मात्र, न्यूरोइकॉनॉमिक्सच्या उदयामुळे आता या विषयात रस वाढला आहे. बँकर टू द पुअर : नोबेल पारितोषिक विजेते आणि ग्रामीण बँकेचे संस्थापक मुहंमद युनूस यांचे हे आत्मचरित्र आहे. पुस्तकात एका घटनेचा उल्लेख आहे. प्रा. युनूस वर्गात शिकवत असतात आणि काही मुले खिडकीबाहेर गवत आणि लाकडे उचलताना दिसतात. समाजात इतकी गरिबी असेल तर जीडीपी, जीएनपी, एनडीपी शिकवण्यात काय अर्थ आहे, असा प्रश्न त्यांच्या मनात निर्माण होतो. कदाचित सहानुभूतीची जीवनमूल्ये समाजाला योग्य मूल्यांशी जोडू शकतील.

कौटुंबिक स्तरावर पाहिल्यास सर्वांचे लक्ष माझे-तुझे या भावनेवर केंद्रित झाल्याचे लक्षात येईल. सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्तरावर कुटुंब खोल्यांपेक्षा आणि या मोबाईल फोन्सपेक्षाही थोडे जास्त असते तेव्हाच सहानुभूती दिसून येते. मिशेलिनोस जांबिलास यांच्या ‘आमच्यातील भावनिक गुंतागुंत आणि त्यांचे नुकसान’ या लेखात जातीय संघर्षाच्या संदर्भात पाचव्या इयत्तेतील सायप्रियट विद्यार्थी आणि त्यांच्या शिक्षकांनी इतरांबद्दल सहानुभूतीचा अर्थ ज्या प्रकारे समजून घेतला आणि वाटाघाटी केल्या त्या मार्गांचा शोध लावला आहे. निष्कर्ष सांगतात की, सहानुभूतीसह गुंतण्याची प्रक्रिया अपयश, शक्यता आणि अशक्यतेने भरलेली आहे. इतरांबाबत सहानुभूती दाखवण्याच्या मुलांच्या भावनिक महत्त्वाकांक्षा संघर्षाच्या राजकारणात अंतर्भूत आहेत, तरीही काही अतिक्रमणाचे क्षणही आहेत, पण कुटुंबातील कोणीही इतरांच्या श्रेणीत कसे येऊ शकते?

भावनिक बुद्धिमत्तेवर चर्चा करताना डॅनियल गोलमन म्हणतात की, आपण स्वतःवर लक्ष केंद्रित करतो तेव्हा आपले जग संकुचित होते, कारण आपल्या समस्या आणि व्यग्रता मोठ्या होतात. परंतु, आपण इतरांवर लक्ष केंद्रित करतो तेव्हा आपले जग विस्तारते. आपल्या स्वतःच्या समस्या मनाच्या परिघात जातात आणि म्हणून छोट्या वाटतात. आत्मनिरीक्षण, आत्ममंथन आपल्याला मानवी भावात ठेवेल आणि मानव असो वा निसर्ग, आपल्याला एक संबंध जाणवेल. सहानुभूतीतूनच हे शक्य आहे.

(ही लेखकाची वैयक्तिक मते आहेत.)

नंदितेश निलय लेखक आणि वक्ते nanditeshnilay@gmail.com

बातम्या आणखी आहेत...